زانودرد ممکن است در هر زمانی شما را غافلگیر کند. به‌عنوان مثال، زمانی که از پله‌ها بالا و پایین می‌روید، یا هنگام رانندگی در حینی که مدت طولانی ثابت نشسته‌اید و زانوهای شما به حرکت درنیامده‌اند، و حتی بعد از یک دویدن طولانی که زانو دچار درد می‌شود. میان این موارد، برخی از دردهای زانو باید جدی گرفته شوند و لازم است به یک پزشک مراجعه شود، در حالی که دردهای دیگر کم‌خطر هستند و معمولاً با استراحت و چند تدبیر ساده بهبود می‌یابند.
دکتر رضا امید ظهور و دکتر عباس دقاق زاده، متخصصان در حوزه‌های ارتوپدی، مفاصل، طب فیزیکی و توانبخشی، در مورد هفت علامتی که نشان می‌دهد زانوی شما نیاز به درمان دارد، نکاتی را ارائه می‌دهند.
۱- آیا واقعاً زانوی شما دچار درد است؟
زانو از ترکیب اجزای مختلفی تشکیل شده است و برخلاف آنچه که افراد تصور می‌کنند، تنها به شکل ظاهری آن خلاصه نمی‌شود. این عضو شامل گروهی از عضلات در اطراف ران، ساق پا و خود زانو می‌باشد. وقتی درباره درد زانو صحبت می‌کنیم، بهتر است نگرش فراگیرتری به موضوع داشته باشیم تا محل واقعی مشکل را شناسایی کنیم.
۲- آیا زانوی شما صدا می‌دهد؟
صدای زانو به خودی خود نشان‌دهنده مشکل نیست و دلیلی خاصی برای آن نمی‌توان یافت. ممکن است گاهی هوایی در ناحیه زانو محبوس شود و آزاد شدن آن باعث ایجاد صدا گردد. در مواقع دیگر، این صدا می‌تواند نشانه‌ای از ساییدگی دو استخوان بر یکدیگر باشد که معمولاً با مصرف مسکن و استراحت حل می‌شود. اما اگر این صدا با درد همراه باشد، موضوع جدی‌تر خواهد بود. در چنین شرایطی اگر فردی متوجه شد که صدای زانو با درد همراه است، به احتمال زیاد مشکل زانو وجود دارد.
همچنین ممکن است احساس دردهای ارجاعی از نواحی ران، کمر یا مچ پا نیز وجود داشته باشد. در مواقعی که زانو صدا می‌دهد، ممکن است مهره‌های سوم و چهارم کمر دچار مشکل شده باشند؛ بنابراین، فرد باید به پزشک مراجعه کند تا مشخص شود مشکل در کدام ناحیه است و درمان مناسب ارائه گردد.
۳- آیا هنگام نشستن، زانو دچار درد می‌شود؟
زیر استخوان کشکک زانو، غضروفی قرار دارد که در ارتباط با مفصل زانو است. در حالت عادی، این غضروف باید سطوح صاف و همواری داشته باشد. اما در نتیجه عواملی مختلف، ممکن است دچار ساییدگی شود. این ساییدگی به دو شکل امکان‌پذیر است: اول، با افزایش سن آغشته به ساییدگی می‌شود. دوم، در دختران در حال رشد، به دلیل تقویت نابرابر عضلات در دو طرف کشکک، کشکک به یک سمت متوجه می‌شود که می‌تواند منجر به درد در جلوی زانو گردد و این درد با نشستن بی‌حرکت یا چمباتمه زدن تشدید می‌شود. به‌طور گاه‌به‌گاه، این درد به پشت زانو نیز می‌کشد.
در صورتی که درد در مراحل اولیه باشد، آسیب جدی به فرد وارد نمی‌آورد و با ورزشی خاص قابلیت بهبود دارد. اگر این وضعیت ادامه یابد، غضروف به تدریج دچار آسیب می‌شود. ما معمولاً تمریناتی برای تقویت عضلات داخلی ران و کشش عضلات خارجی تجویز می‌کنیم. البته، لازم است فرد قبل از شروع تمرینات بدن خود را با حرکات کششی گرم کند و تا حد ممکن از انجام حرکاتی مانند زانو زدن، بالا و پایین رفتن از پله، چمباتمه زدن، دویدن در سراشیبی و سربالایی و دوچرخه‌سواری با زین کوتاه اجتناب کند زیرا این فعالیت‌ها می‌توانند وضعیت زانو را بدتر کنند.
این بیماران مخصوصاً باید از کفش‌های مناسب استفاده کنند و در شرایط خاصی کفی طبی تجویز می‌شود. در موارد نادر، ممکن است نیاز به جراحی باشد، اما اکثر بیماران با اقدامات توانبخشی بهبودی را تجربه می‌کنند.
۴- آیا در زمستان درد بیشتری احساس می‌کنید؟
در ابتدا بهتر است تعریفی از آرتروز را در نظر بگیریم:
آرتروز یک نوع بیماری است که منجر به درد و التهاب در مفاصل مانند زانو، مچ و انگشتان دست می‌شود. دلایل مختلفی برای بروز آرتروز وجود دارد و این بیماری با ساییدگی مفاصل شناخته می‌شود. به طور معمول، آرتروز ناشی از بالارفتن سن شایع‌ترین نوع آن است که به آن آرتروز استخوانی نیز گفته می‌شود. نوع دیگری از آرتروز وجود دارد که در آن سیستم ایمنی به غضروف‌های مفصل حمله می‌کند و آن‌ها را تخریب می‌کند.
اما در مورد تأثیر تغییرات آب و هوایی و سرمای هوا بر شدت درد در بیماران مبتلا به آرتروز، بسیاری از تحقیقات نشان داده‌اند که عواملی مثل کاهش فشار هوا و افزایش رطوبت می‌توانند علائم آرتروز را تشدید کنند. نظریه دیگری نیز وجود دارد که می‌گوید کاهش فشار به رطوبت ارتباطی مستقیم دارد و می‌تواند موجب ورم مفاصل و در نهایت درد در بیماران شود. رطوبت نیز می‌تواند همین تأثیر را روی افراد مبتلا به آرتروز داشته باشد.
علائم آرتروز وقتی بدتر می‌شوند که عضلات اطراف مفاصل به راحتی منقبض شوند. هوای سرد دقیقاً همین اثر را دارد و باعث سفت شدن عضلات و افزایش درد در آرتروز می‌شود. البته لازم به ذکر است که تأثیر هوای سرد بر مفاصل در هر فردی یکسان نیست و برخی از افراد مبتلا به آرتروز نسبت به تشدید علائم در هوای بارانی یا بادی واکنش نشان می‌دهند. این افراد می‌توانند با دو نکته ساده از درد ناشی از سرما پیشگیری کنند؛ اول اینکه مفاصل خود را گرم نگه دارند و در هوای سرد، لباس‌های مناسب بپوشند و دوم اینکه اگر متوجه شدند علائم بیماری در شرایط خاص بدتر می‌شود، از فعالیت‌های سنگین و طولانی خودداری کنند.
۵- آیا زانوی شما قفل می‌کند؟
قفل کردن زانو به معنای این است که در حین نشستن بر روی زمین، ناگهان نمی‌توانید از آنجا بلند شوید. این وضعیت معمولاً در حین نشستن بر روی زمین یا بالا رفتن از پله‌ها اتفاق می‌افتد و می‌تواند اضطراب و درد را به همراه داشته باشد. در شرایط عادی، زانو مانند لولا عمل می‌کند. اگر چیزی بین این لولا قرار گیرد، عملکرد آن مختل می‌شود.
در مورد زانو نیز چنین است و اگر مانعی جلوی حرکت طبیعی زانو را بگیرد، اصطلاحاً می‌گویند که زانو قفل شده است. این پدیده معمولاً به دلیل شکستگی یک تکه غضروف یا قطعه‌ای از استخوان در اثر التهاب استخوانی-غضروفی ایجاد می‌شود. این تکه غضروف یا استخوان در حفره زانو معلق است تا زمانی که بین دو سطح مفصلی گرفتار شود و در این صورت حرکات زانو متوقف می‌شوند. اگرچه قفل شدن زانو ممکن است با کمی استراحت بهبود یابد، اما تصور نکنید که به‌طور کامل درمان شده‌اید، زیرا اگر قطعه‌ای از استخوان یا غضروف باعث قفل شدگی زانو شود، ممکن است آسیب جدیدی ایجاد شود. لذا در صورت بروز مشکلی در حرکت زانو، بهتر است پزشک آن را بررسی کند.
گاهی اوقات آسیب ناشی از قفل شدن زانو به حدی است که نیاز به عمل جراحی پیدا می‌کند. بنابراین، اگر متوجه شدید زانوی شما در وضعیت خمیده یا کشیده دچار قفل شدگی می‌شود یا قادر به حرکت زانو نیستید، حتماً به متخصص مراجعه کنید.
۶- آیا هنگام رانندگی احساس درد می‌کنید؟
در سفرها، افراد معمولاً در صندلی نشسته و گاهی ساعت‌ها بدون تغییر در این وضعیت باقی می‌مانند. این ثابت ماندن مفاصل می‌تواند فشار بر روی تاندون‌ها را افزایش دهد و احساس خستگی و درد را به همراه داشته باشد؛ یعنی، به دلیل عدم حرکت در طول رانندگی و عدم تأمین تغذیه مناسب سلولی، استراحت طولانی مدت می‌تواند به غضروف مفاصل آسیب وارد کند. با این حال، با انجام حرکات بدنی ساده می‌توان از بروز این دردها در طول سفر جلوگیری کرد.
در سفرهای طولانی پیشنهاد می‌شود که هر ۴۵ دقیقه تا یک ساعت از خودرو خارج شوید و چند قدم پیاده‌روی کنید. همچنین اگر راننده نیستید و مجبورید مدت زیادی در خودرو بمانید، می‌توانید هر چند دقیقه وضعیت نشستن خود را تغییر دهید. در طول رانندگی نیز بهتر است صندلی را به‌گونه‌ای تنظیم کنید که زانو در سطح مفصل لگن یا کمی بالاتر از آن قرار گیرد.
۷- آیا بالا رفتن از پله‌ها برای شما دردآور است؟
درد ناشی از بالا و پایین رفتن از پله‌ها به سندرم پاتلوفمورال معروف است (پاتلوفمورال به ساختاری اشاره دارد که شامل دو استخوان، یعنی کشکک و استخوان ران می‌شود). علت این درد به دلیل قرارگیری نادرست استخوان کشکک نسبت به استخوان ران، ضعف در عضلات چهار سر ران، یا سفتی زیاد در ناحیه بیرونی زانو است. به‌طور کلی، درمان‌های نگهدارنده، داروهای مسکن، تمرینات قدرتی و حرکات کششی می‌توانند در بهبود این وضعیت مؤثر باشند.
در شرایطی که مشکل حاد باشد و درد ناگهانی و شدید در یک زمان کوتاه بوجود آید، بهتر است از کیسه یخ استفاده شود و در صورت عدم شدت درد، می‌توان با گرما دادن به ناحیه درد با وسایلی نظیر حوله گرم، برای کاهش درد اقدام کرد.