مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران در خصوص آداب و سنن دیرینه ایرانی ویژه شب چله، با بیان اینکه در ساعت ۱۲ و ۵۰ دقیقه ظهر روز شنبه، اول دی ماه ۱۴۰۳، خورشید به مرحله انقلاب زمستانی خواهد رسید، افزود: طول شب در شب چلّه در نقاط مختلف کشور یکسان نیست. برای مثال، در چابهار، طول شب ۱۳ ساعت و ۲۶ دقیقه و در پارس آباد مغان، ۱۴ ساعت و ۳۹ دقیقه خواهد بود و در تهران این مدت زمان به ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه می‌رسد.
مهندس مسعود عتیقی در مصاحبه‌ای با ایسنا، گفت: آیین شب چله به عنوان یک میراث ارزشمند از نیاکان شریف این سرزمین به ما به یادگار رسیده که باید به عنوان نگهبانان شایسته آن، از این سنت‌ها پاسداری کنیم.
وی ادامه داد: نکته جالب در بسیاری از مراسم‌های ایرانی، توجه به آسمان و علم کهن ستاره‌شناسی است که با توجه به این ریشه‌ها، مناسبت‌ها و آداب در جامعه فرهنگ‌ساز شده‌اند.
عتیقی تصریح کرد: بر این اساس، شب چلّه که غالباً به نام «یلدا» شناخته می‌شود، به وضعیت خورشید در آسمان مربوط می‌شود که در لحظه انقلاب زمستانی، خورشید زاویه‌ای حداکثری برابر با ۲۳.۵ درجه با دایره استوای آسمان خواهد داشت.
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران اظهار داشت: در ساعت ۱۲ و ۵۰ دقیقه ظهر روز شنبه اول دی ماه ۱۴۰۳، خورشید به نقطه انقلاب زمستانی خواهد رسید و به این ترتیب، فصل سرما در نیمکره شمالی آغاز می‌شود.
عتیقی خاطر نشان ساخت: همانطور که همواره گفته‌ایم، در همین زمان ساکنین نیمکره جنوبی به آغاز فصل گرم تابستان نزدیک می‌شوند.
وی افزود: واضح است که عموماً علاقه‌مندان باید بدانند که تغییر در فصول به نزدیکی و دوری زمین از خورشید مرتبط نیست، بلکه این پدیده ناشی از کجی محوری ۲۳.۵ درجه‌ای زمین است که نسبت به راستای صفحه مداری آن به دور خورشید وجود دارد. در حقیقت، مسیر مداری زمین در آسمان و یا حرکت ظاهری خورشید بر روی کره آسمان که به نام «دایرة‌البروج» مشهور است، زاویه‌ای برابر با ۲۳.۵ درجه با استوای آسمانی ایجاد می‌کند.
آغاز انقلاب زمستانی
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران به این نکته توجه داد: همین زاویه ۲۳.۵ درجه باعث می‌شود که این دو دایره در دو نقطه همدیگر را قطع کنند که به نام «اعتدال بهاری» و «اعتدال پاییزی» شناخته می‌شوند و در این نقاط، طول شب و روز در تمام نقاط زمین برابر است.
وی یادآور شد: در دو طرف نقاط اعتدال، دو نقطه انقلاب وجود دارد که در آنها خورشید بیشترین فاصله را از استوای آسمان خواهد داشت. این دو نقطه به نام‌های «انقلاب تابستانی» و «انقلاب زمستانی» معروف هستند.
کره آسمان و موقعیت نقاط اعتدالین و نقطه انقلاب تابستانی و انقلاب زمستانی
عتیقی متذکر شد: اما مهم است که به جای مقایسه طول شب یلدا با شب‌های پیش و پس از آن، باید به این نکته اساسی دقت کنیم که “شب چله” یک آیین و میراث فرهنگی باستانی است که باید مورد احترام واقع شود و هیچ‌کس حق ندارد با ابزارهای مدرن قرن بیست و یکم آن را به چالش بکشد!
وی همچنین افزود: به علاوه، با توجه به اینکه در کمتر از دو هفته قبل از یلدا، زودترین غروب خورشید و حدود دو هفته بعد از شب چلّه، دیرترین غروب خورشید اتفاق می‌افتد، این امر منجر به مبنای اشتباهی در نظر برخی شده است که شب چلّه را به عنوان بلندترین شب سال تلقی نمی‌کنند. با این حال، زمان میان غروب خورشید در شامگاه ۳۰ آذر و طلوع خورشید در بامداد اول دی، طول این شب را به عنوان طولانی‌ترین شب سال مشخص می‌کند.
عتیقی تصریح کرد: با این وجود، هموطنان در شب اول دی، طولانی‌ترین شب سال و به دنبال آن کوتاه‌ترین روز را تجربه خواهند کرد. در عین حال، تفاوت طول شب در مناطق مختلف کشور یکسان نیست؛ به عنوان مثال، در مناطق جنوب شرق واقع در چابهار، طول شب چلّه ۱۳ ساعت و ۲۶ دقیقه و در شمال غرب کشورمان مانند پارس آباد مغان، این مدت زمان ۱۴ ساعت و ۳۹ دقیقه خواهد بود.
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران ادامه داد: باید افزود که در سایر نقاط جهان نیز طول این شب متفاوت است. به طور مثال، در ایسلند طول شب چلّه به ۲۰ ساعت می‌رسد و کشورهای اروپایی همچون انگلستان و آلمان، این مدت را ۱۶ ساعت می‌دانند.
عتیقی اعلام کرد که طول شب چله در پایتخت ایران، تهران، ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه است و گفت: فاصله زمانی از غروب خورشید در ۳۰ آذرماه، که در ساعت ۱۶ و ۵۴ دقیقه است، تا لحظه طلوع خورشید در بامداد اول دی‌ماه، که ساعت ۷ و ۱۰ دقیقه صبح است، نمایانگر طول شب خواهد بود.
خوره روز
وی تأکید کرد: بر اساس روایات، «یلدا» واژه‌ای سُریانی به معنای زایش است که می‌تواند به طلوع خورشید پس از یک شب طولانی و غلبه نور بر تاریکی که تداعی‌گر یلدا یا تولد است، اشاره داشته باشد.
عتیقی بیان کرد: در باور ایرانیان باستان، شب چلّه به عنوان آغاز آفرینش قلمداد می‌شد، اما جالب است که اخترشناسان ایرانی در دوران باستان با وجود عدم دسترسی به ابزارهای دقیق امروزی، به تفاوت‌های اندک این شب نسبت به شب‌های پیش و پس از آن آگاهی داشتند. به گونه‌ای که در برخی متون با قدمتی حدود ۸ هزار سال، این آیین در کشور ما معمول بوده و حتی نام دیگر خورشید «خور» است که در آیین کیش مهر با نام «خوره روز» که به معنای «خورشید روز» است، به عنوان روز تولد مهر و آغاز سال نو شناخته می‌شده است.
این فعال در حوزه نجوم آماتوری اظهار داشت: با وجود تفاوت‌ها، فرقه‌های مسیحی نیز زادروز حضرت عیسی مسیح را یکی از روزهای نزدیک به انقلاب زمستانی دانسته و بر اساس گفته ابوریحان بیرونی، مبدا سال شماری تقویم کهن سیستانی، آغاز زمستان بوده و در کتاب آثارالباقیه، یلدا به معنای میلاد، تولد مهر یا خورشید معنا شده است.
عتیقی ادامه داد: نکته‌ای که باید به آن دقت شود این است که زمان دقیق قرارگیری خورشید در انقلاب زمستانی ممکن است از ۳۰ آذر تا اول دی متفاوت باشد. این موضوع سبب می‌شود در اندازه‌گیری طول شب، طول اولین و دومین شب دی با هم برابر یا در حد ثانیه تفاوت داشته باشد. اما به همان شکل که در ابتدا تأکید شد، برای حفظ میراث نیاکان‌مان، باید به آیین یلدا توجه کرده و آن را گرامی بداریم.
وی افزود: به روشنی روشن است که این شب فرصتی برای یادآوری ارزش‌های گذشتگان با کتاب‌خوانی و شاهنامه‌خوانی، تفأل زدن به دیوان حافظ و انتقال تجربیات بزرگترها به نسل جدید، در کنار صرف تنقلات است؛ بهترین فرصت برای اینکه مردم به ویژه نوجوانان و جوانان از رسانه‌های جمعی و فضای مجازی دوری نموده و در این شب خاص، سرمای شب را در کنار گرمای خانوادگی بگذرانند.
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران متذکر شد: آداب شب چلّه در سال ۱۳۸۷ خورشیدی به عنوان مهر ثبت ملی کشور به ثبت رسید و در سال ۲۰۲۲ میلادی نیز به طور مشترک با کشور افغانستان به عنوان میراث جهانی از سوی یونسکو به ثبت رسید.
عتیقی تصریح کرد: در سال‌هایی که زمان انقلاب تابستانی به اول دی منتقل شود، متاسفانه برخی افراد به دنبال نمایاندن دقت‌های علمی ظاهری خود، ناآگاهانه به متضاد با تفکر و میراث ماندگار بزرگان این سرزمین پرداخته و به نوعی به زیر سوال بردن آیین محترم شب چلّه می‌پردازند. با این ادعا که طول شب اول و دوم دی برابر و یا حتی کمی کوتاه‌تر است، سعی می‌کنند در عصر انفجار اطلاعات و با وجود ابزار دقیق اندازه‌گیری، این حرکت زیبای فرهنگی باستانی ما را تحت الشعاع قرار دهند که این امری تأمل برانگیز و تأسف‌بار است!