ید یکی از ریزمغذی های حیاتی است که بدن برای تولید هورمون های تیروئید به آن وابسته است. تیروئید، غده ای با ظاهری شبیه پروانه است که در قسمت جلویی گردن واقع شده و مسئولیت تولید هورمون های تیروئید را بر عهده دارد. این غده شامل دو لوب است که در دو سمت نای قرار دارند و این دو لوب به وسیله پلی به نام ایستموس به یکدیگر متصل می شوند. هورمون های تیروئید پس از تولید از طریق جریان خون در سراسر بدن حرکت کرده و کنترل کننده بسیاری از واکنش های شیمیایی در نواحی مختلف بدن هستند. این هورمون ها برای توسعه و عملکرد سالم بدن، مغز و دستگاه عصبی، حفظ دمای بدن و تولید انرژی ضروری محسوب می شوند.
عوارض ناشی از کمبود ید چیست؟
هنگامی که ید به میزان کافی به بدن نمی رسد، تیروئید قادر به تولید هورمون های کافی نخواهد بود. این کمبود می تواند عواقب بهداشتی مهمی به همراه داشته باشد که به اختلالات ناشی از کمبود ید یا Iodine Deficiency Disorders و به اختصار IDD معروف اند. این عواقب شامل موارد زیر است:
۱ گواتر
گواتر به معنی بزرگ تر شدن تیروئید نسبت به اندازه طبیعی آن است. در افرادی که با کمبود ید مواجه اند، غده تیروئید باید فعالیت بیشتری داشته باشد تا هورمون های لازم را تولید کند. این افزایش فعالیت باعث بزرگ تر شدن تیروئید یا همان گواتر می شود. هیپوفیز، غده ای کوچک در مغز است که وظیفه حفظ سطح هورمون تیروئید در خون را بر عهده دارد و این کار را به وسیله یک هورمون به نام هورمون تحریک کننده تیروئید یا TSH انجام می دهد. این هورمون در زمان نیاز تیروئید را وادار به تولید هورمون بیشتری می کند. این تحرک یک واکنش طبیعی است، اما اگر این تحریک به مدت طولانی ناشی از کمبود ید ادامه یابد، می تواند به گواتر منجر شود. در واقع، گواتر نمایانگر تلاش های جبرانی بدن برای مقابله با کمبود ید است. اگرچه عوامل دیگری نیز می توانند به گواتر منجر شوند، اما در مناطق دچار کمبود ید، ظهور گواتر عمدتاً به علت افزایش سطح هورمون TSH است.
گاهی اوقات گواتر با فشاری که بر مجاری تنفسی وارد می کند، سبب ایجاد مشکلاتی در تنفس می شود و همچنین می تواند بلع را نیز مختل سازد. در دیگر موارد، گواتر علائم خاصی ندارد و تنها نشانه ای از کمبود ید است و ممکن است با علائم جدی تری نیز همراه باشد.
۲ هیپوتیروئیدیسم
هیپوتیروئیدیسم شرایطی است که در آن بدن به میزان کافی هورمون تیروئید دریافت نمی کند. این وضعیت با پایین بودن سطح هورمون تیروئید در خون مشخص می شود. هیپوتیروئیدیسم به بروز علائمی نظیر رخوت، خواب آلودگی، خشکی پوست، عدم تحمل سرما و یبوست، اضافه وزن و چاقی منجر می شود. در دوران کودکی، بدن برای رشد و توسعه مغز و سیستم عصبی به هورمون های تیروئید نیاز مبرمی دارد و کمبود این هورمون ها می تواند به عقب ماندگی ذهنی و تأخیر در رشد کودک منجر شود. عقب ماندگی ذهنی ممکن است در برخی موارد بسیار شدید باشد و در موارد دیگر به حدی خفیف باشد که بدون انجام تست های مخصوص قابل تشخیص نباشد. هیپوتیروئیدیسم در نوزادان مسئله ای بسیار جدی است، زیرا عقب ماندگی ذهنی ایجادشده جبران پذیر نیست و برای تمام عمر باقی می ماند.
۳ کرتینیسم
این اصطلاح به عوارض شدید هیپوتیروئیدیسم که در دوره جنینی یا نوزادی نمایان می شود، اطلاق می گردد. کرتن ها معمولاً با عقب ماندگی عقلانی غیرقابل بازگشت مواجه اند و همچنین علائم دیگری نظیر تأخیر در رشد عضلانی و اسکلتی، ناشنوایی و لالی در آنان مشاهده می شود. برخی از کرتین ها به گواتر و هیپوتیروئیدیسم شدید نیز دچارند. در مواردی، عقب ماندگی ذهنی به اندازه ای شدید نیست که برای طبقه بندی به عنوان کرتینیسم کافی باشد. در این شرایط، برخی نویسندگان از اصطلاح ساب کرتین Subcretin استفاده کرده اند. اصطلاح بهتری که می توان به کار برد، تأخیر تکاملی ناشی از کمبود ید است.
۴ اختلال در تولید مثل
کمبود شدید ید در مادران باردار ممکن است به سقط جنین و مرده زایی منجر شود و سقط های مکرر می تواند سلامت زنان را به خطر بیندازد.
۵ مرگ و میر دوران کودکی
کمبود ید به تضعیف سیستم ایمنی بدن منجر می شود که نتیجه آن افزایش ابتلا به بیماری ها و در نهایت، افزایش نرخ مرگ و میر خواهد بود.
۶ عقب افتادگی اجتماعی و اقتصادی
کمبود ید به دو طریق منجر به اثرات منفی بر توسعه اقتصادی جامعه می شود. اول، به دلیل کاهش توانمندی های ذهنی و جسمی، آموزش پذیری افراد این منطقه مشکل شده و به تبع آن، بازده کاری آن ها کاهش می یابد. همچنین، تعداد معلولین در این جامعه که برای انجام کارهای خود نیازمند کمک دیگران هستند، افزایش می یابد و بدین ترتیب، بهره مندی جامعه از منابع کاهش خواهد یافت. دوم، در بسیاری از این مناطق که کشاورزی فعالیت اقتصادی اصلی است، حیوانات نیز تحت تأثیر کمبود ید با مشکلات مشابهی مواجه می شوند و عموماً کوچکتر شده و تولیدات مانند گوشت، تخم مرغ و پشم را به حداقل می رسانند. تعداد سقط جنین در دام ها نیز افزایش یافته و نازایی در بین آن ها رایج می شود.
جدول زیر اختلالات ناشی از کمبود ید در مراحل مختلف زندگی را نشان می دهد. شدیدترین عوارض به طور معمول در دوره جنینی مشاهده می شود که ناشی از کمبود شدید ید در زمان بارداری است. در صورت عدم تأمین ید کافی برای جنین، تولید هورمون های تیروئید ممکن است کاهش یابد. سلول های عصبی مغز در ماه های سوم تا پنجم زندگی در داخل رحم نیاز به مقادیر زیادی هورمون تیروکسین دارند. عدم وجود مقادیر کافی تیروکسین می تواند منجر به اختلال در رشد سلول های مغزی و عوارض شدید عصبیذهنی شود که در دوران نوزادی بروز می کند و متأسفانه، حتی تجویز هورمون های تیروئید پس از تولد نیز نمی تواند به اصلاح این نقص ها کمک کند.
گواتر
گواتر رایج ترین عارضه ناشی از کمبود ید است. در مناطقی که خاک و محصولات کشاورزی از ید بی بهره هستند، کمبود ید در انسان ها و حیوانات مشاهده می شود. گواتر به عنوان نشانه بارز کمبود ید در یک منطقه مطرح است، که از سنین کودکی بروز می کند و با افزایش سن، بزرگ تر شده و معمولاً در سنین بالای بیست سال تبدیل به گواترهای گره دار می شود. در زمان پیش از بلوغ، شیوع گواتر در دختران و پسران برابر است، اما پس از بلوغ، شیوع در پسران کاهش می یابد. در برخی مناطق با کمبود ید، زنان تا ۶ برابر بیشتر در معرض عوارض این کمبود و گواتر قرار دارند. معاینه بالینی تیروئید برای تشخیص گواتر اهمیت زیادی دارد و باید با دقت و مهارت ویژه ای توسط پزشک متخصص انجام گیرد. استفاده از سونوگرافی به عنوان یک روش دقیق تر در حال حاضر به کار گرفته می شود.
منابع غذایی ید:
مقدار ید در مواد غذایی معمولاً اندک است. بیشترین مقدار ید در ماهی و در مقادیر کمتر در شیر، تخم مرغ و گوشت یافت می شود. میزان ید در میوه ها و سبزیجات بسیار پایین است و همچنین مقدار ید موجود در آن ها به محل، فصل و همچنین روش پخت بستگی دارد. میزان ید در آب آشامیدنی نیز نمی تواند نیاز یدی روزانه بدن را تأمین کند. در مناطقی که ید در آب و خاک موجود نیست، محصولات غذایی به ویژه منابع حیوانی و گیاهی فاقد ید کافی هستند. به دلیل سطح پایین ید موجود در مواد غذایی نسبت به نیاز روزانه بدن، ضروری است که از روش های دیگری برای تأمین ید روزانه استفاده شود که بهترین گزینه آن، استفاده از نمک یددار است.