مسئله فرار داروهای کمیاب و با قیمت های بالا به بازار سیاه و بلاتکلیفی بیماران، یک چالش دیرینه برای نظام سلامت کشور به شمار می رود. در حالی که تمامی داروهای تأیید شده در شبکه رسمی کشور دارای مشخصات هویتی و کد رهگیری هستند و مسیر پیگیری آن ها نیز مشخص است، این پرسش مطرح می شود که چگونه این داروها همچنان به بازار سیاه راه پیدا می کنند؟
طبق قوانین، مکان توزیع دارو فقط شامل داروخانه ها و بیمارستان ها می شود و کنترل اصالت و رهگیری داروها از طریق کد رهگیری و با استفاده از سامانه تیتک اداره کل غذا و دارو امکان پذیر است. به این ترتیب، علاوه بر تأیید هویت دارو، از مراحل تولید تا توزیع، فروش و نهایتا مصرف، امکان پیگیری وجود دارد و مشخص می شود که یک داروی خاص در یک دوره زمانی مشخص در کجا در زنجیره توزیع قرار دارد.
علیرغم وجود سیستم های نظارتی، هنوز هم برخی اقلام دارویی، به ویژه داروهای حیاتی و گران قیمت که شامل سوبسیدهای چند میلیون تومانی هستند، به دلایل مختلف و بعضاً به خاطر نقص های نظارتی، از زنجیره واقعی مصرف خارج شده و به بازار سیاه می رسند.
موضوع ورود داروهای پرهزینه به بازار سیاه اخیراً با وقایع بیمارستان های تبریز و شریعتی تهران دوباره خبرساز شده و کارشناسان چندین عامل را در این رابطه بررسی کرده اند. یکی از نقاط ضعف کلیدی در خروج دارو از زنجیره رسمی، سوءاستفاده از نظام توزیع دارویی بخصوص در شرایطی است که کمبود دارو وجود دارد و دسترسی به برخی داروها دشوار است. نقص های سیستم نسخه نویسی الکترونیک و ایجاد نسخه های جعلی نیز از دیگر مشکلات مهم محسوب می شود.
لازم به ذکر است که هنوز برخی داروها به سامانه تیتک سازمان غذا و دارو وارد نشده اند و برخی داروخانه های بیمارستان نیز اطلاعات لازم را به این سامانه انتقال نمی دهند؛ بنابراین، اگر دارویی پس از ورود به بخش بستری نشت کند، شناسایی آن به طور طبیعی دشوار خواهد بود.
در همین راستا، دکتر مهدی پیرصالحی رئیس سازمان غذا و دارو در اظهاراتی خاطرنشان کرد: «با وجود سیستم های نظارتی موجود، متأسفانه نشت دارو همچنان ادامه دارد و این مشکل به نقص سامانه تی تک مربوط نمی شود.» وی عمده مشکل نشت داروها را به وجود نسخه های تقلبی مربوط دانست و اظهار داشت: هرچند برخی داروها هنوز در سامانه تی تک ثبت نشده اند، اما علت اصلی مشکل نشت داروها، استفاده از نسخ جعلی است و برای حل این مشکل، باید به سمت رسمی کردن امضای دیجیتال پزشکان برویم.»
در همین زمینه، دکتر محمد رئیس زاده رئیس کل سازمان نظام پزشکی در گفت وگویی با تأکید دارد که «برخی با سوءاستفاده از یوزرپسورد پزشکان در سامانه نسخه الکترونیک، بدون اجازه پزشک، داروهای شیمی درمانی و پیوند و… را با نرخ دولتی از داروخانه ها تهیه کرده و در بازار آزاد به فروش می رسانند.»
وی بیان داشت که این معضل نه تنها به مشکلات مردم در شرایط کمبود دارویی دامن می زند، بلکه باعث فشارهای قضایی برای پزشکان نیز می شود و گفت: «تنها راه حل این موضوع اجرای قانونی برای «امضای دیجیتال پزشکان» است.
رئیس زاده همچنین معتقد است که «با وجود آمادگی سازمان، برخی از مقامات در وزارت بهداشت پیشین و بیمه ها مانع از اجرای امضای دیجیتال شده اند.»
رئیس کل سازمان نظام پزشکی در حالی بر این موضوع تأکید دارد که سوءاستفاده از یوزرپسورد پزشکان برای آن ها مشکلات قانونی ایجاد کرده که در سمت دیگر، دلال ها هم مدعی اند این داروها را از برخی پزشکان و شرکت ها تأمین می کنند.
به هر حال، مشاهده می شود که در روش های سنتی و در بیمارستان های ریفرال و دانشگاهی، مهر پزشک در محل کارش قرار دارد و افراد بسیاری به آن دسترسی دارند؛ اکنون نیز با الکترونیکی شدن نسخه نویسی، احتمال وقوع همین وضعیت برای یوزرپسوردهای اساتید وجود دارد.
دکتر عبداللهی اصل مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو نیز به موضوع نشت داروهای میلیاردی به بازار سیاه و راهکارهای پیشگیری از آن پرداخته و به تفاوت چندین برابری نرخ ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی دارو نسبت به ارز آزاد اشاره کرده و تأکید می کند:« برای سوءاستفاده کنندگان، سودآوری زمانی ایجاد می شود که بیمارانی خاص و متابولیک یا نادر داروهای گران قیمتی مصرف می کنند و این درمان ها برای بیماران رایگان است و شامل سوبسیدهای زیادی می شوند.»
مدیرکل داروی سازمان غذا و دارو در خصوص راهکارهای پیشگیری از سوءاستفاده های احتمالی و نشت داروهای میلیاردی به بازار آزاد اذعان کرده است:« سال هاست پیشنهاد می دهیم که بیمه باید خرید راهبردی داشته باشد و داروهایی که سوبسید سنگین دریافت می کنند و مختص بیماران صعب العلاج هستند، باید به طور متمرکز به مراکز درمانی ارائه شوند تا این بیماران بتوانند در بیمارستان های خاص و قطب های بزرگ، دارو و درمان خود را دریافت کنند. این کار می تواند به توزیع متمرکز دارو در مراکز درمانی منجر شود و بدین ترتیب، دسترسی به دارو نیز محدود خواهد شد و نظارت نیز شدت خواهد گرفت.»
در نهایت، به اعتراف دکتر ناصحی مدیرعامل سازمان بیمه سلامت، «در نظام سلامت کشور حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از خدمات به صورت نامطلوب ارائه می شود»؛ به این معنی که خدماتی وجود دارد که نه تنها ضروری نیستند بلکه خارج از مسیر اصلی مصرف قرار گرفته اند. به همین دلیل، بخصوص در زمینه داروهای گران قیمت میلیاردی، ورود نهادهای امنیتی و قضایی امری ضروری است و باید با اتخاذ تدابیر مختلف و تقویت نظارت بر توزیع داروها، اجرای قوانین سختگیرانه تر، بهبود سیستم های نظارتی و تسریع در ارائه امضای دیجیتال پزشکان و شناسایی و پیگرد مجرمان به کنترل دسترسی به داروها پرداخته و راه های ورود به بازار قاچاق را محدود کرده و در شرایط کمبود داروها، از سردرگمی بیماران جلوگیری شود.