نقش کلیدی ایالات متحده در عرصه دیپلماسی خاورمیانه و فرصت های پیش روی ایران

۲۰:۴۷ ۲۱ بهمن ۱۴۰۳

تحولات تازه در عرصه روابط اسرائیل با امارات و عربستان سعودی، نه به عنوان یک همگرایی طبیعی، بلکه حاصل طراحی کمال یافته ایالات متحده برای بازمهندسی نظم ژئوپلیتیک خاورمیانه به شمار می رود. این دیپلماسی هدف مند به منظور تقویت ائتلاف ضدایرانی، تضعیف محور مقاومت و همچنین تثبیت هژمونی آمریکا در این منطقه پیش می رود. با این وجود، ایران می تواند با بهره برداری از ابزارهای رسانه ای و فرهنگی به افشای واقعیت های پشت پرده این توافق ها پرداخته و تناقض های سیاست های عربستان و امارات را روشن کند.

۱. امارات و عربستان: قهرمانان دروغین فلسطین
امارات: تعلیق موقتی یا فریب پایدار؟
امارات در سال ۲۰۲۰، با ادعای «جلوگیری از الحاق کرانه باختری» به اسرائیل، پیمان ابراهیم را امضا کرد. اما سخنان یوسف العتیبه، سفیر امارات در آمریکا، در سال ۲۰۲۴ نشان دهنده این است که این تعلیق در حقیقت موقتی بود و اکنون دیگر معتبر نیست. اسرائیل به گسترش ساخت و سازها ادامه می دهد و امارات هیچ گونه ابزار فشاری برای متوقف کردن آن ندارد. این نکته نمایانگر این است که ادعای حمایت از فلسطینیان، تنها یک نقاب برای عادی سازی روابط و به دست آوردن حمایت آمریکا بود.
عربستان: بازی دوگانه بین آمریکا و فلسطین
عربستان سعودی نیز در مسیری مشابه قرار گرفته است. اگرچه ریاض به طور رسمی بر پایبندی به «ابتکار صلح عرب» (۲۰۰۲) تأکید می کند، اما مذاکرات پنهانی با اسرائیل و آمریکا به منظور عادی سازی روابط در حال انجام است. بر اساس برخی گزارش ها، عربستان به ازای به رسمیت شناختن اسرائیل، خواستار تضمین های امنیتی از سوی آمریکا، دسترسی به فناوری هسته ای غیرنظامی و کاهش انتقادات بین المللی درباره نقض حقوق بشر شده است. در حالی که اسرائیل حاضر به ارائه امتیاز معنادار به فلسطینی ها نیست و حتی طرح الحاق کرانه باختری را به تأخیر انداخته است، نه لغو آن.

۲. آمریکا: گرداننده پشت پرده
اهداف استراتژیک واشنگتن
ایالات متحده با میانجیگری بین عربستان و اسرائیل در پی دستیابی به سه هدف کلیدی است:
۱. تقویت ائتلاف ضد ایران: ایجاد جبهه متحد عربیاسرائیلی برای مهار نفوذ ایران در منطقه.
۲. محدودسازی چین: وادار کردن عربستان به کاهش همکاری های اقتصادی و امنیتی با پکن، از جمله ممنوعیت استفاده از فناوری هوآوی و قیمت گذاری نفت با دلار.
۳. بازسازی هژمونی: پس از شکست های سیاست خارجی (مانند خروج از افغانستان)، آمریکا به یک پیروزی نمادین در خاورمیانه نیاز مبرم دارد.
نقش ترامپ و بایدن: دو روی یک سکه
با وجود اختلاف در شیوه اجرای سیاست ها، جو بایدن و دونالد ترامپ هر دو در راستای عادی سازی روابط به نفع منافع آمریکا تلاش کرده اند. ترامپ با امضای پیمان ابراهیم، بستر را فراهم کرد و بایدن نیز با تحت فشار قرار دادن عربستان جهت محدودسازی روابط با چین، این روند را تسریع نمود. حتی در صورت بازگشت ترامپ به مقام خود در سال ۲۰۲۵، احتمالاً این توافق ها بیشتر گسترش خواهد یافت.

۳. ایران: فرصت ها در بحران
رسانه ها و افشای تناقض ها
ایران می تواند با تمرکز بر دو محور اصلی، دست حامیان آمریکا و متحدان آن را رو کند:
۱. روایت سازی مبتنی بر مقاومت: روشن کردن تناقض میان ادعاهای حمایت از فلسطین و همکاری های عملی با اسرائیل. به عنوان مثال، افشای اطلاعاتی که نشان می دهد عادی سازی روابط امارات و عربستان تنها به نفع اسرائیل بوده و نه تنها به سود فلسطینیان نیست بلکه منجر به تشدید ساخت و سازها و نقض حقوق بشر گشته است.
۲. تقویت گفتمان مقاومت: بهره گیری از پلی فرم های فرهنگی و مذهبی برای نشان دادن همبستگی با فلسطین و محکوم کردن همکاری کشورهای عربی با اسرائیل. این اقدام می تواند احساس بی اعتمادی به رهبران عرب را در میان مردم افزایش دهد.
ایران و بازی قدرت منطقه ای
تهران قادر است با استفاده از ابزارهای دیپلماتیک (مانند توافق با عربستان) و امنیتی (حمایت از گروه های مقاومت)، هزینه های همکاری با اسرائیل را برای ریاض و ابوظبی بالا ببرد. به خصوص پس از حملات حوثی ها به زیرساخت های نفتی عربستان در سال ۲۰۲۳، ریاض دریافت که در برابر محور مقاومت آسیب پذیر است. ایران می تواند با تقویت این گفتمان، عربستان را در دامی میان تعهداتش به آمریکا و امنیت داخلی اش قرار دهد.

۴. آینده محتمل: تداوم بحران یا تغییر پارادایم؟
سناریوی تداوم وضع موجود
اگر عربستان و امارات ادامه همکاری با اسرائیل را دنبال کنند، نه تنها مسئله فلسطین به حاشیه خواهد رفت، بلکه فاصله بین رهبران عرب و افکار عمومی بشدت گسترش می یابد. این روند می تواند بستر را برای افزایش نفوذ ایران و گروه های مقاومت فراهم سازد.

سناریوی تغییر با محوریت مقاومت
ایران با موفقیت در دیپلماسی رسانه ای و فرهنگی می تواند همبستگی منطقه ای علیه عادی سازی روابط را تقویت کند. برای نمونه، پس از پیمان ابراهیم، شاهد شکل گیری موجی از اعتراضات در کشورهای عربی بودیم که نشان دهنده عدم پذیرش این توافق ها در بین مردم است. تقویت این جنبش ها می تواند آمریکا و متحدانش را مجبور به تعدیل سیاست های خود نماید.

آمریکا محور است، اما مقاومت زنده است
در نهایت باید تاکید کرد که استراتژی ایالات متحده در خاورمیانه، مبتنی بر ایجاد اتحادی ناپایدار میان اسرائیل و کشورهای عربی است که منافع ملی این کشورها را فدای اهداف آنی واشنگتن می کند. با این حال، ایران با به کارگیری ابزارهای فرهنگی و رسانه ای قادر است واقعیت این «صلح های دروغین» را به نمایش گذاشته و عربستان و امارات را در برابر ملت های منطقه مسئول کند. در نهایت، آینده خاورمیانه نه به دست بازیگران خارجی، بلکه بر اساس اراده مردمی است که حاضر نیستند هویت و عدالت را برای منافع خود فدای معاملات پشت پرده کنند.

*پژوهشگر حوزه استراتژی