با فاصله‌ای کمتر از ده روز تا اجرایی شدن تهدید کشورهای اروپایی در خصوص به کارگیری مکانیسم‌های قانونی، روند تحولات مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران به شدت تسریع شده است. در تازه‌ترین خبرها، یک نشریه بریتانیایی ادعا کرده است که تهران قصد دارد غنی‌سازی اورانیوم را به طور قابل توجهی کاهش دهد. روزنامه تلگراف، منتشره در لندن، در تاریخ ۲۴ اوت، گزارشی مفصل منتشر کرد که در آن مطرح کرده که ایران برای جلوگیری از تحریم‌های سازمان ملل، آماده است روند غنی‌سازی اورانیوم خود را به شکل محسوسی کاهش دهد. این روزنامه به نقل از مقامات ایرانی آورده که تهران به دلیل جلوگیری از تشدید تنش‌ها، در زمینه مسائل هسته‌ای تمایل دارد رویکردی انعطاف‌پذیرتر اتخاذ کند.
به ادعای تلگراف، علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در خط مقدم تلاش‌ها برای هدایت ایران به سوی کاهش غنی‌سازی به حدود ۲۰درصد قرار دارد. برخلاف این کاهش، به گفته این نشریه، بازگشت ایران به سطح غنی‌سازی ۲۰درصد نشانه‌ای از عقب‌نشینی جدی تهران از توانمندی‌های هسته‌ای‌اش است، هرچند که این رقم همچنان بیشتر از سطح ۳.۶۷درصد توافق شده در توافق هسته‌ای ژنو در سال ۲۰۱۵ خواهد بود. کشورهای غربی مدعی‌اند که سطح کنونی غنی‌سازی ایران نگران‌کننده است، در حالی که مقامات آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بارها تأکید کرده‌اند که ادعاهای مربوط به نزدیکی ایران به تهدید هسته‌ای اساساً بی‌پایه است. تلگراف به نقل از یک مقام ارشد ایرانی نوشت: «علی لاریجانی در تلاش است تا مقامات کلیدی را متقاعد کند که برای جلوگیری از جنگ دیگری، باید سطح غنی‌سازی کاهش یابد.» این نشریه همچنین گزارش کرد که «لاریجانی نگران است اگر غنی‌سازی کم نشود و چندی از خواسته‌های غرب پذیرفته نشود، ایران با چالش‌های بزرگتری روبه‌رو خواهد گردید.» با وجود مخالفت‌های داخلی، تلگراف اظهار کرده که به نظر می‌رسد در میان مقامات داخلی نسبت به این ابتکار رویکرد مثبتی وجود دارد.
انگشت اروپا روی ماشه
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که تنش‌ها حول برنامه هسته‌ای ایران، پس از جنگ سی روزه اخیر به شدت افزایش یافته و سه کشور اروپایی طرف برجام تصمیم گرفته‌اند که در صورت عدم دستیابی به نتایج مشخص از مذاکرات هسته‌ای تا پایان ماه اوت، به کارگیری مکانیسم ماشه (اسنپ‌بک) را فعال کنند. در این راستا، روز جمعه ۳۱ مرداد، وزرای خارجه سه کشور اروپایی به همراه نماینده عالی اتحادیه اروپا در امور سیاست خارجی و امنیتی با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان به صورت تلفنی گفت‌وگو کردند و توافق کردند که روز سه‌شنبه ۴ شهریور در سطح معاونان وزرای خارجه یکدیگر را ملاقات نمایند. ، در این گفت‌وگو، مواضع ایران درباره سازوکار موسوم به اسنپ‌بک و مسئولیت‌های این کشورهای اروپایی و اتحادیه اروپا تبیین شد و عراقچی با اشاره به عدم صلاحیت قانونی و اخلاقی این کشورها برای استفاده از این سازوکار، نسبت به عواقب چنین اقداماتی هشدار داد. علاوه بر این، طبق گفته‌ها، دیپلمات‌های ایرانی و اروپایی در تاریخ مذکور با یکدیگر دیدار خواهند داشت. وزیر امور خارجه ایران به تکرار مداخله اروپایی‌ها برای تمدید قطعنامه ۲۲۳۱ به عنوان تلاشی برای فراهم‌آوری فرصتی بیشتر برای مذاکرات پاسخ مثبت نداد و تأکید کرد که چنین تصمیمی باید اساساً از سوی شورای امنیت سازمان ملل اتخاذ شود و ایران در این فرآیند هیچ نقشی نخواهد داشت. بعد از این گفت‌وگوی چهارجانبه، کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در یک پیام در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که «وزرای خارجه سه کشور اروپایی و سیدعباس عراقچی تماس مهمی داشتند.»
وی اضافه کرد: «اروپا متعهد به یافتن یک راه‌حل دیپلماتیک برای موضوع هسته‌ای است. به‌ویژه با نزدیک شدن به ضرب‌الاجل سازوکار ماشه، آمادگی ایران برای تعامل با آمریکا اهمیت دارد و ایران نیز باید به طور کامل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی همکاری کند.» همچنین یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان، در پیامی مطرح کرد: «من، دیوید لمی، ژان نوئل بارو و کایا کالاس با عراقچی درباره برنامه هسته‌ای ایران گفت‌وگو کردیم. به مدیران سیاسی خود دستور داده‌ایم که در هفته آینده با همتایان ایرانی دیدار کنند.» وی همچنین افزود: «ما همچنان به دیپلماسی متعهدیم اما زمان بسیار کوتاه است و ایران باید با جدیت وارد کارزار تعامل شود تا از فعال شدن سازوکار ماشه جلوگیری کند. ما به وضوح اعلام کرده‌ایم که اجازه نخواهیم داد سازوکار بازگشت تحریم‌ها بدون توافق دقیق و ماندگار منقضی شود.»
ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، نیز در پیامی دیگر به این مطلب پرداخت و نوشت: «به همراه همکارانم دیوید لمی، یوهان واده‌فول و کایا کالاس تماس مهمی با همتای ایرانی خود درباره برنامه هسته‌ای و تحریم‌هایی که در پی بازگشت آنها هستیم، داشتم. زمان تنگ است و در هفته آینده دیدار جدیدی در این رابطه برگزار خواهد شد.» در همین حال، همزمان با تماس مقامات اروپایی با ایران، نمایندگان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز در وین با مقامات ایرانی گفت‌وگو کردند. یک منبع آگاه به آسوشیتدپرس گفت که این مباحثات در ادامه توافقات انجام شده در سفر ماسیمو آپارو، معاون مدیرکل آژانس به تهران در تاریخ ۱۱ اوت (۲۰ مرداد) صورت گرفته است.
شایان ذکر است که به خاطر ناتوانی مدیرکل آژانس در اجراء وظایف قانونی خود در محافظت از تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز ایران در برابر تجاوزات رژیم صهیونیستی و آمریکا که تحت پوشش توافق پادمانی با آژانس قرار داشت، و همچنین به خاطر گزارش فنی جانبدارانه او در خصوص برنامه هسته‌ای ایران که تهران آن را زمینه‌ساز چنین تجاوزاتی می‌داند، این کشور همکاری خود را با آژانس به حالت تعلیق درآورده است. در راستای ادامه تلاش‌های دیپلماتیک برای نهایی کردن پرونده هسته‌ای، در روز شنبه (۱ شهریور) وزیر امور خارجه ایران و سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به صورت تلفنی به گفت‌وگو پرداختند. به گزارش شینهوا، طرفین در این گفت‌وگوی تلفنی به تبادل نظر در خصوص تحولات مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران، به‌ویژه اقدام‌های صورت گرفته از سوی سه کشور اروپایی پیش از خاتمه مدت اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت پرداختند و درباره همکاری ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز صحبت کردند. مقامات ارشد روسی اخیراً عنوان کرده‌اند که تروئیکای اروپایی به لحاظ حقوقی و رویه‌ای مجاز به فعال کردن مکانیسم ماشه نیستند. میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه در سازمان‌های بین‌المللی مستقر در وین، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «انگلیس، فرانسه و آلمان به صورت تهدیدآمیز عنوان کرده‌اند که مکانیسم اسنپ‌بک برای فعالسازی تحریم‌های قبلی علیه ایران را فعال خواهند کرد.»
اهرم فشاری به نام مکانیسم ماشه
بنگاه خبری دویچه‌وله آلمان روز یکشنبه ۲ شهریور گزارشی منتشر کرد که در آن به افزایش بی‌سابقه تنش‌ها حول مسائل هسته‌ای ایران پرداخته بود. این بنگاه خبری تأکید کرد که احتمال فعالسازی مکانیسم ماشه که در سال ۲۰۱۵ به پیشنهاد روسیه به مفاد برجام افزوده شد، از سوی سه کشور اروپایی و بازگشت تحریم‌ها وجود دارد و این احتمال می‌تواند به شدت تنش‌های منطقه‌ای را شعله‌ور کند. جین کینیمونت، تحلیلگر امنیت بین‌الملل، در این زمینه به دویچه‌وله گفت: «مکانیسم ماشه پیش‌تر به شکل عینی آزمایش نشده و واضح است که روسیه و چین همواره نظرات انتقادی خود را در این خصوص استمرار خواهند داد.» او همچنین افزود: «با این حال، ابهام وجود دارد که این مسئله در شورای امنیت سازمان ملل چگونه رسیدگی خواهد شد، اما این خطر نیز وجود دارد که در صورت بازگشت تحریم‌ها، هیچ ضمانتی برای رعایت آنها وجود نخواهد داشت.» دویچه‌وله در ادامه گزارشات خود آورده است که ممکن است کشورهای اروپایی از قابلیت‌های مکانیسم ماشه به عنوان اهرم فشاری به ایران و آمریکا برای دستیابی به راه‌حلی عملی در زمان مشخص استفاده نمایند. در همین راستا، کینیمونت به دویچه‌وله اشاره کرد که هیچ یک از مقامات غربی خواهان دور جدیدی از تحریم‌ها و پیچیدگی‌های آن نیستند و به همین دلیل، رسیدن به توافقی فراگیر که نیازهای طرفین را برآورده سازد، گزینه مطلوب‌تر به شمار می‌رود. از طرفی، المانیتور به تاریخ ۲۱ اوت به نقل از یک مقام تروئیکا که تمایل نداشت نامش فاش شود، چنین اعلام کرد که ایران هنوز به طور رسمی در پاسخ به پیشنهاد اروپا برای تمدید مهلت مکانیسم ماشه سخنی نگفته است.
به نظر می‌رسد پرونده هسته‌ای ایران در مرحله‌ای کلیدی قرار گرفته است و فعالیت‌های آتی می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر دیپلماسی در این حوزه بگذارد. در صورت عدم توانایی در دستیابی به یک نتیجه منطقی و مثبت در این وضعیت پیچیده و اگر مکانیسم ماشه در مقام مذاکره قرار گیرد، عواقب جبران‌ناپذیری برای آینده خواهد داشت؛ از جمله بسته شدن دائمی پرونده برجام و حذف دیپلماسی از معادلات ژئوپلیتیک.