وضعیت بحرانی آب‌های زیرزمینی در تهران یکی از مسائل کلیدی و جدی این شهر به شمار می‌آید که با افزایش جمعیت، به شدت تحت فشار قرار گرفته است. به نقل از اظهارات سخنگوی وزارت آب کشور، این کلان‌شهر به طور جدی با مشکل ناترازی منابع آب دست و پنجه نرم می‌کند. به عبارت دیگر، میزان مصرف آب در این شهر خیلی فراتر از توان تأمین آن است و این وضعیت به یک بحران عمیق تبدیل شده است.
بر اساس گزارش‌های ایسنا و اطلاعات ارائه‌شده توسط وزارت نیرو و متخصصان حوزه آب، منابع آبی تهران در سال‌های اخیر با بحران حادی مواجه شده است. میزان بارش سالانه در این شهر در طی چند دهه گذشته به طور متوسط ۲۵ درصد کاهش یافته، که این افت بارش به طور مستقیم بر سطح ذخایر سدهای مجاور تهران تأثیر منفی داشته است.
علاوه بر این، برداشت از منابع آب زیرزمینی تهران به نقطه بحرانی رسیده است. عمق آب‌های زیرزمینی در دو دهه گذشته به استناد آمارها به طور متوسط حدود ۱۲ متر کاهش یافته که به نوبه خود موجب افزایش فرونشست زمین در برخی مناطق شهری گردیده است.
همچنین به طور تقریباً ۷۰ درصد از آب شرب تهران از سدهای اطراف نظیر سدهای کرج، لار، طالقان، ماملو و لتیان تأمین می‌شود. بروز کاهش در مقدار بارندگی‌ها منجر به افت ذخیره این سدها تا حدود ۴۰ درصد ظرفیتشان شده است.
مصرف سرانه آب در تهران فراتر از استانداردهای جهانی است
مصرف سرانه آب در تهران به طور میانگین حدود ۲۵۰ لیتر در روز برآورد می‌شود که از استانداردهای جهانی فراتر است. این سطح مصرف به وضوح بیش از آستانه پایدار بوده و فشار بیشتری بر منابع آبی وارد می‌آورد. از سوی دیگر، به دلیل برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، برخی از مناطق جنوبی تهران به طور متوسط با نرخ فرونشست بین ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر در سال مواجه هستند که این موضوع از پیامدهای جدی بحران آب محسوب می‌شود.
این ارقام به روشنی نشان‌دهنده بحران منابع آبی در تهران و ضرورت اتخاذ تدابیر فوری و پایدار به منظور مدیریت بهینه این منابع آبی و مصرف آنهاست.
تهران از منظر منابع آبی طبیعی، به پنج سد و منابع آب زیرزمینی وابسته است که به هیچ عنوان پاسخگوی نیازهای جمعیتی فعلی این شهر نمی‌باشد. به همین خاطر، از دهه‌های گذشته، سیاست انتقال آب از سدهای کرج، لتیان و ماملو، و همچنین پروژه‌های انتقال بین‌حوضه‌ای مانند سدهای لار و طالقان به مرحله اجرا درآمده است. این سیاست انتقال آب نه تنها به رفع نیازهای فعلی نپرداخته، بلکه سبب تحریک گسترش بی‌رویه جمعیت در این منطقه شده است.
افزایش جمعیت و فشار بر منابع آبی
با توجه به ناتوانی تهران در پذیرش جمعیت بیشتر، نگرانی‌ها نسبت به تأمین آب شرب برای جمعیت فعلی و آینده به شدت افزایش یافته است. بزرگ‌زاده هشدار می‌دهد که در صورت عدم کنترل رشد جمعیت در تهران، تأمین آب شرب با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد و قطعاً نیاز به مدیریت درست مصرف آب احساس خواهد شد.
پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که در یک دوره پنج ساله، وضعیت آب تهران به طور فزاینده‌ای شکننده‌تر خواهد شد. اولویت تأمین پایدار آب در این کلان‌شهر به چالشی دائمی تبدیل شده است، چرا که استفاده از منابع آب زیرزمینی و سدهای موجود (کرج، لار، طالقان، لتیان و ماملو) ادامه خواهد یافت، اما این منابع نیز با محدودیت‌های خاص خود همراهند.
به منظور مدیریت بحران آب در تهران، لازم است اقدامات متعددی شامل کوتاه‌مدت و بلندمدت برنامه‌ریزی و اجرایی گردد که به کاهش مصرف، بهبود زیرساخت‌ها و توسعه منابع جایگزین کمک کند.
کاهش مصرف و بهینه‌سازی
افزایش آگاهی عمومی نسبت به بحران آب و ترویج فرهنگ صرفه‌جویی از طریق کمپین‌های رسانه‌ای، فعالیت‌های آموزشی در مدارس و سایر برنامه‌های اجتماعی، نصب تجهیزات کم‌مصرف آب در منازل و ادارات و تشویق به استفاده از فناوری‌های نوین که در کاهش مصرف آب مؤثر باشند، جزء اصول اساسی این برنامه‌ها به شمار می‌روند.
اعمال تعرفه‌های تصاعدی برای مصارف بالا به چشم‌اندازی می‌تواند مصرف‌کنندگان پرمصرف را به صرفه‌جویی و همکاری تشویق کند.
بازسازی و بهینه‌سازی زیرساخت‌های آب
نوسازی و تعمیر سامانه‌های توزیع آب که به شدت دچار فرسایش شده‌اند و کاهش نشت آب یکی از چالش‌های اصلی در کلان‌شهرها محسوب می‌شود. استفاده از کنتورهای دیجیتال برای پایش دقیق‌تر مصرف آب و شناسایی سریع نشت‌ها نیز می‌تواند نقش مهمی در این زمینه ایفا کند.
استفاده از منابع جایگزین
استفاده از آب‌های مصرف‌شده در منازل (آب‌های ناشی از شستشو و حمام) برای مصارف غیر شرب مانند آبیاری فضاهای سبز و کاربرد فناوری‌های آب‌شیرین‌کنی جهت تصفیه آب‌های شور می‌تواند اثربخش باشد.
مدیریت منابع زیرزمینی
کنترل برداشت‌های نامناسب آب از چاه‌های غیرمجاز و مدیریت استفاده پایدار از منابع زیرزمینی و جمع‌آوری آب‌های سطحی و بارندگی‌ها به منابع زیرزمینی برای تقویت سفره‌های آب زیرزمینی، از جمله مواردی است که باید به آنها توجه شود.
بهبود بهروری در بخش کشاورزی و صنعتی
جایگزینی روش‌های آبیاری غرقابی با تکنیک‌های نوین همچون آبیاری قطره‌ای و هوشمند در حوزه کشاورزی که منجر به کاهش جدی مصرف آب می‌گردد.
استفاده دوباره از آب بازیافتی در صنعت و کاهش وابستگی به آب شرب برای کاربری‌های صنعتی نیز نباید نادیده گرفته شود.
مدیریت بحران و پیش‌بینی خشکسالی
تدوین برنامه‌های مدیریت بحران آب برای مواقع خشکسالی و شرایط اضطراری و بهره‌گیری از داده‌های اقلیمی و مدل‌سازی تغییرات جوی برای بهینه‌سازی منابع آبی و نیز آماده‌سازی در برابر دوره‌های خشک سالی، دارای اهمیت و ضرورت بالایی در کنترل بحران آب است.
مدیریت بحران آب در تهران نیازمند اقدامات هماهنگ و جامع در حوزه‌های مختلف از جمله کاهش مصرف، بهینه‌سازی زیرساخت‌ها، توسعه منابع جایگزین و برنامه‌ریزی برای کنترل رشد جمعیت می‌باشد. این اقدامات می‌تواند به پایداری منابع آبی و تأمین آب مورد نیاز شهر یاری رساند.