آبله میمونی؛ چالشی تازه برای جهان

دکتر احسان مصطفوی در گفت‌وگوی مفصل با ایسنا، به این نکته اشاره کرد که بیماری‌های نوپدید با اصطلاح “Emerging Infectious Disease” در اشکال مختلفی ظهور پیدا می‌کنند و گفت: بعضی از این بیماری‌ها برای نخستین بار شناسایی می‌شوند؛ به‌عنوان مثال، کووید۱۹ به‌عنوان یک بیماری جدید شناخته می‌شود، چرا که قبل از وقوع آن، اطلاعی از آن برای بشر وجود نداشت و برای بررسی ابعاد مختلف اپیدمیولوژی، پیشگیری و درمان نیاز به زمان بود؛ این عدم شناخت همواره بستر مناسبی برای گسترش این نوع بیماری‌ها ایجاد می‌کند.

وی افزود: در برخی موارد، یک بیماری نوپدید سال‌ها در یک منطقه مشخص شیوع داشته و بومی می‌ماند، بدون اینکه شرایط جابجایی آن به مناطق دیگر فراهم شود. به عنوان مثال، بیماری‌هایی چون «ابولا»، «زیکا» و «آبله‌ام» (آبله میمونی) سال‌های متمادی در نواحی خاصی از جهان در حال گردش بوده‌اند و به ویژه «آبله ام» به‌طور عمده در قاره آفریقا بخصوص در مرکز این قاره شایع است.

این اپیدمیولوژیست با تبیین نوع دیگری از بیماری‌های نوپدید به ایسنا گفت: گاهی بشر نسبت به بیماری خاصی آگاهی دارد، اما به دلیل تغییرات در عامل ایجادکننده آن، «راه‌های انتقال»، «تظاهرهای بالینی» یا «شدت آن» دچار تغییر می‌شود. در این زمینه، موضوع «مقاومت آنتی‌بیوتیکی» و «کاهش اثر بخشی واکسن‌های موجود» به‌عنوان یکی از چالش‌های بزرگ عصر کنونی مطرح است.

تعریف بیماری‌های بازپدید

رئیس مرکز تحقیقات بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتو پاستور ایران در مورد بیماری‌های بازپدید بیان داشت: بشر با اقداماتی که انجام داده توانسته است گردش برخی از بیماری‌ها را محدود نماید؛ با این حال تغییرات در سطح جهانی، شرایط را برای ظهور دوباره این بیماری‌ها مهیا کرده است؛ به عنوان نمونه در سال‌های اخیر به علت تغییرات اقلیمی، با ظهور دوباره بیماری‌هایی همچون «مالاریا» مواجه شده‌ایم.

وی ادامه داد: بازپدیدی دیگری که این روزها قابل توجه است، مربوط به بیماری فلج اطفال است. اگرچه شیوع این بیماری در سال‌های اخیر به نواحی خاصی محدود شده، اما در حال حاضر شاهد گسترش ویروس فلج اطفال در منطقه «غزه» هستیم که نیازمند واکسیناسیون گسترده در این منطقه شده است.

عوامل مؤثر در گسترش بیماری‌های نوپدید و بازپدید

مصطفوی در ادامه سخنانش اظهار داشت که ارتباطات بشری نیز در دنیای امروز دچار تغییراتی شده است و افزود: در شرایط کنونی، هر نوع گزارشی در مورد شیوع یک بیماری با قابلیت اپیدمی از نقطه‌ای در جهان، می‌تواند تهدیدی برای تمام جوامع بشری باشد. عواملی مانند تغییرات آب و هوایی، جهانی شدن، سفرهای بین‌المللی، تغییرات در کاربری زمین (یعنی فعالیت‌های انسانی نظیر جنگل‌زدایی، کشاورزی و شهرنشینی که می‌تواند زیستگاه‌های طبیعی را دچار تغییر کند و تماس میان انسان‌ها و حیوانات وحشی را افزایش دهد)، مقاومت در برابر دارو، افزایش تراکم جمعیت و شرایط بهداشتی نامناسب (عدم دسترسی به خدمات بهداشتی و آب سالم)، تغذیه ضعیف و ناآگاهی‌های اجتماعی و فرهنگی می‌توانند به‌صورت انفرادی یا ترکیبی خطر شیوع بیماری‌های نوپدید و بازپدید را در جهان امروز بیشتر کنند.

منشاء حیوانی در ۷۰ درصد بیماری‌های شایع نوپدید و بازپدید

رئیس بخش اپیدمیولوژی و آمار زیستی انستیتو پاستور ایران اعلام کرد که بیماری‌های نوپدید و بازپدید بخشی جدایی ناپذیر از دنیای مدرن هستند و تصریح کرد: با توجه به شرایط کنونی و گسترش بیماری‌ها، انتظار می‌رود که در سطح ملی و بین‌المللی برنامه‌ریزی‌های موثری برای کنترل و پاسخ به این تهدیدات صورت گیرد.

وی در مورد منبع بیماری‌های نوپدید و بازپدید گفت: به‌طور کلی تخمین‌ها نشان می‌دهد که حدود ۷۰ درصد از بیماری‌های شایع در جمعیت انسانی، به ویژه بیماری‌های نوپدید و بازپدید، منشاء حیوانی دارند.

شرایط لازم برای کنترل شیوع بیماری‌های نوپدید

در پاسخ به این پرسش که «چقدر بشر می‌تواند به بیماری‌های نوپدید و بازپدید پاسخ مناسب بدهد؟»، مصطفوی گفت: پاسخ‌های مؤثر جامعه امروزی به این بیماری‌ها به چندین عاملیت وابسته است که از جمله آن‌ها می‌توان به پیشرفت علمی، همکاری‌های بین‌المللی، زیرساخت‌های بهداشتی و آگاهی عمومی اشاره کرد. واقعیت این است که انجام پژوهش‌های پیشگام در حوزه‌هایی چون ژنتیک، میکروبیولوژی و داروسازی می‌تواند به شناسایی سریع‌تر ویروس‌ها و باکتری‌ها و همچنین به توسعه واکسن‌ها و درمان‌های جدید کمک شایانی کند. کشورهای با زیرساخت‌های بهداشتی مناسب نیز در کنترل شیوع این دسته از بیماری‌ها کارآمدتر عمل خواهند کرد. این شامل دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی، تجهیزات پزشکی و پرسنل آموزش‌دیده می‌شود. همچنین لازم است کشورهای مختلف سیستم‌های ردیابی و پایش موارد مشکوک خود را تقویت کنند تا در شناسایی و کنترل شیوع این بیماری‌ها در هر نقطه از جهان یاری رسانند.

ضرورت افزایش آگاهی عمومی در خصوص رفتارهای بهداشتی صحیح

وی در ادامه تصریح کرد: نکته‌ای که باید به آن توجه کرد، ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره پیشگیری و رفتارهای بهداشتی درست است که نقش بسزایی در کاهش شیوع بیماری‌ها ایفا می‌کند. باید به خاطر داشت که شیوع بیماری‌ها به‌طور معمول مرزها را نمی‌شناسد و همکاری میان کشورها برای مبادله اطلاعات، منابع و تجربیات می‌تواند به کنترل بهتر بیماری‌های عفونی کمک کند. علاوه بر این، سرمایه‌گذاری در مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاه‌ها به‌منظور مطالعه و بررسی بیماری‌های نوپدید و بازپدید نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. با این حال، چالش‌هایی مانند نابرابری‌های اجتماعی می‌تواند بر توانایی انسان‌ها در پاسخ به این بیماری‌ها تأثیرگذار باشد. بنابراین، پاسخ هوشمندانه به این بیماری‌ها نیازمند رویکردی جامع و چندجانبه است.

۸ وضعیت اضطراری بهداشت عمومی از سال ۱۳۸۸ تاکنون

این متخصص در مورد «شرایط اضطراری بهداشتی مهم بین‌المللی» توضیح داد: وضعیت‌های اضطراری بهداشتی که تحت عنوان “Public Health Emergencies of International Concern” شناخته می‌شوند، به وضعیت‌هایی اطلاق می‌شود که به‌واسطه شیوع یک بیماری یا مشکل بهداشتی می‌تواند تهدیدی جدی برای سلامت جامعه بین‌المللی باشد و نیاز به اقدام فوری و هماهنگ در سطح جهانی دارد. این وضعیت‌ها توسط سازمان جهانی بهداشت اعلام می‌شوند و necessitating international cooperation for effective management and control of the situation.

وی افزود: یک کمیته در سازمان جهانی بهداشت پس از بررسی شرایط، به اعلام وضعیت اضطراری می‌پردازد. اگر این کمیته به این نتیجه برسد که یک بیماری ممکن است بر جامعه جهانی تأثیر بگذارد، از کشورها می‌خواهد که به سرعت به این تهدید پاسخ دهند.

مصطفوی بیان داشت: وضعیت‌های اضطراری بهداشت عمومی با اهمیت بین‌المللی یک اعلام رسمی است که به دنبال آن، کشورهای عضو سازمان جهانی بهداشت موظف به به‌کارگیری تمام امکانات و ظرفیت‌های خود در زمینه مدیریت و پیشگیری از ادامه بحران می‌شوند. این وضعیت زمانی اعلام می‌گردد که تهدیدی جدی برای سلامت عمومی در سطح جهانی وجود دارد، پتانسیل انتقال جهانی را داراست و نیاز به اقدام فوری و هماهنگ در سطح بین‌المللی دارد.

رئیس بخش اپیدمیولوژی و آمار زیستی انستیتو پاستور ایران در ادامه اظهار داشت: نخستین اعلام وضعیت اضطراری بهداشت عمومی در سطح بین‌المللی در پی شیوع جهانی آنفولانزای خوکی در سال ۱۳۸۸ صورت گرفت. دومین مورد در اردیبهشت سال ۱۳۹۳ و به‌علت بازگشت بیماری فلج اطفال اعلام گردید. سپس سومین وضعیت در شهریور سال ۱۳۹۳ و در زمان شیوع ویروس ابولا در غرب آفریقا اعلام شد. پس از شیوع ویروس زیکا در آمریکای جنوبی در سال ۲۰۱۶، سازمان بهداشت جهانی برای چهارمین بار وضعیت اضطراری بهداشت عمومی را اعلام کرد. پنجمین وضعیت اضطراری در تاریخ ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۹ به دنبال افزایش سریع آمار مرگ‌ومیر ناشی از ابولا در سطح جهانی اعلام شد. به‌دنبال آن، برای ششمین بار در تاریخ ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ به سبب شیوع ویروس کرونا وضعیت اضطراری اعلام گردید. هفتمین وضعیت اضطراری به بیماری آبله ام (میمونی) مربوط است که در سال ۱۴۰۱ اعلام و در سال ۱۴۰۲ پایان یافت. آخرین و هشتمین وضعیت اضطراری در پی اپیدمی اخیر آبله ام (میمونی) در کنگو و چند کشور آفریقایی صورت گرفته است.

مصطفوی اضافه کرد: وضعیت‌های اضطراری بهداشت عمومی با اهمیت بین‌المللی به‌واسطه به‌روز رسانی توافق‌نامه‌های بهداشتی بین‌المللی در سال ۲۰۰۵ به مقررات بین‌المللی بهداشتی “International Health Regulations” افزوده شدند. این مقررات بین‌المللی یک توافق جهانی است که توسط سازمان بهداشت جهانی تدوین شده و هدف آن بهبود واکنش به تهدیدهای بهداشتی جهانی و مدیریت شیوع بیماری‌ها می‌باشد. این توافق تاکنون توسط ۱۹۶ کشور از جمله جمهوری اسلامی ایران پذیرفته است. اهداف اصلی این مقررات شامل پیشگیری و کنترل شیوع بیماری‌ها، تسهیل گزارش‌دهی بهتر و تبادل اطلاعات، تقویت زیرساخت‌های بهداشتی، افزایش همکاری‌های بین‌المللی و توسعه توانمندی‌های محلی برای شناسایی، ارزیابی و اتخاذ واکنش به تهدیدات بهداشتی می‌باشد.

نگاهی به تاریخچه بیمار آبله میمونی

مصطفوی با اشاره به اعلام وضعیت اضطراری بهداشتی اخیر درخصوص آبله ام (میمونی) بیان کرد که این بیماری عمدتاً در نواحی جنگلی آفریقا دیده می‌شود و به دلیل شباهت‌هایی که با آبله دارد، به این نام خوانده شده است. در سال ۱۹۵۸، برای نخستین بار این بیماری در میمون‌ها در دانمارک شناسایی شد. اما نخستین موارد انسانی این بیماری در سال ۱۹۷۰ در جمهوری دموکراتیک کنگو گزارش گردید. از زمان شناسایی اولیه، موارد دیگری از آبله میمونی در کشورهای آفریقایی، به خصوص کنگو، نیجریه و گینه ثبت شده است. این بیماری معمولاً در مناطق دور افتاده و جنگلی رواج دارد و به ندرت در خارج از قاره آفریقا گزارش می‌شود. در سال ۲۰۰۳، اولین اپیدمی آبله میمونی در ایالات متحده به دلیل واردات حیوانات وحشی از آفریقا به وقوع پیوست. در ادامه، در سال ۲۰۲۲ موارد غیرمعمول آبله میمونی در کشورهای مختلف از جمله اروپا و آمریکا به ثبت رسید. این شیوع باعث جلب توجه جهانی شد و سازمان بهداشت جهانی وضعیت اضطراری بهداشتی با اهمیت بین‌المللی را اعلام کرد و به این ترتیب، در سال ۲۰۲۲، هزاران مورد در کشورهای مختلف از جمله بریتانیا، اسپانیا، پرتغال و ایالات متحده به ثبت رسید.

تفاوت آبله میمونی کلاد ۱ و ۲

استاد اپیدمیولوژی انستیتو پاستور ایران بیان کرد: ویروس آبله میمونی از نوع کلاد ۱b، که در حال حاضر وضعیت اضطراری بهداشتی را به وجود آورده است، به‌احتمال بروز عوارض شدیدتر نسبت به ویروس کلاد ۲ که در سال ۲۰۲۲ شیوع پیدا کرد، مرتبط است.

مصطفوی با اشاره به اینکه فرم جدید این بیماری با فرم قبلی آن تفاوت‌هایی دارد، افزود: سرعت گسترش و انتقال و همچنین میزان مرگ و میر ناشی از آبله‌میمونی نوع ۱b نسبت به کلاد ۲ بیشتر است.

این متخصص اپیدمیولوژی اعلام کرد: شیوع‌های اخیر این بیماری در کنگو، کشوری که ویروس برای اولین بار در سال ۱۹۷۰ در انسان شناسایی شد، نگرانی‌های جدیدی را به وجود آورده است.

وی با اشاره به اینکه تاکنون بیش از ۱۰۰ هزار مورد تأیید شده ابتلا به آبله ام از زمان شروع شیوع جهانی آن در سال ۲۰۲۲ به سازمان جهانی بهداشت گزارش شده است، به افزایش بی‌سابقه موارد ابتلا به این بیماری در آفریقا اشاره کرد و گفت: در حال حاضر شیوع در جمهوری دموکراتیک کنگو، با ۹۰ درصد موارد ثبت شده در سال ۲۰۲۴ متمرکز شده است. بر اساس گزارشات رسمی امسال، تقریباً ۱۴ هزار مورد مشکوک و تأیید شده آبله‌ ام و بیش از ۴۵۰ مورد مرگ ناشی از آن ثبت شده که ۶۸ درصد موارد ابتلا و ۸۵ درصد موارد مرگ‌ومیر مربوط به کودکان زیر ۱۵ سال بوده است.

شیوع محدود آبله میمونی جدید در خارج از قاره آفریقا

مصطفوی توضیح داد: بررسی‌ها نشان می‌دهند که شیوع نوع جدید آبله‌میمونی در خارج از قاره آفریقا بسیار محدود بوده است؛ به طوری که ابتلای یک نفر در سوئد و یک نفر در تایلند ثبت گردیده است. همچنین دو نفر در پاکستان نیز به این بیماری مبتلا شده‌اند اما اطلاعات زیادی در مورد نوع آبله‌میمونی آن‌ها در دسترس نیست.

راه‌های انتقال آبله میمونی جدید

این اپیدمیولوژیست در خصوص روش‌های انتقال بیماری آبله‌میمونی جدید گفت: در نوع کلاد ۲ (که در سال ۲۰۰۲ به یک مشکل بهداشتی بین‌المللی تبدیل شد)، عمدتاً انتقال آن در میان همجنس‌گرایان دیده می‌شد، اما در آبله‌میمونی جدید (کلاد ۱b) علاوه بر انتقال در روابط جنسی میان افراد غیرهمجنس، این بیماری از طریق تماس نزدیک پوستی یا تنفسی نیز به یکدیگر منتقل می‌شود. تماس با اشیاء آلوده نیز قادر به انتقال بیماری است. برای پیشگیری از این عفونت در مناطق آلوده، توصیه می‌شود از تماس با حیوانات وحشی خودداری شده و به بهداشت شخصی خصوصاً شستشوی دست‌ها با آب و صابون و استفاده از وسایل حفاظتی همچون ماسک و دستکش هنگام برخورد با حیوانات مشکوک به آلودگی توجه شود و همچنین تلقیح واکسن حائز اهمیت است.

و اما واکسن آبله میمونی

رئیس مرکز تحقیقات بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتو پاستور ایران در خصوص واکسن‌های مربوط به بیماری آبله‌میمونی گفت: سازمان بهداشت جهانی دو نوع واکسن مورد تأیید برای آبله‌ میمونی دارد، اما این واکسن‌ها محدود هستند و تأمین منابع مالی برای aquisição آن‌ها ضروری است؛ لذا با توجه به اینکه کشورهای کم‌برخوردار در معرض آبله‌میمونی هستند، برای تأمین واکسن نیازمند مساعدت‌های خارجی می‌باشند.

این متخصص اپیدمیولوژی بیان کرد: کشورهای آفریقایی که درگیر شیوع آبله ام هستند، به‌خلاف کشورهای غربی به ذخایر واکسن و داروهای ضد ویروسی که به خاتمه شیوع بین‌المللی سال ۲۰۲۲ کمک کرده‌اند، دسترسی ندارند؛ اما در حال حاضر برنامه‌ریزی‌های لازم توسط سازمان‌های بین‌المللی برای پاسخ به این وضعیت اضطراری در حال اجراست.

شیوع آبله میمونی را می‌توان متوقف کرد؛ اما…

رئیس بخش اپیدمیولوژی انستیتو پاستور ایران خاطرنشان کرد: شیوع کنونی آبله ام را می‌توان کنترل و خاتمه داد، اما این کار نیازمند اقدام‌های هماهنگ میان آژانس‌های بین‌المللی و همکاران ملی و محلی، مردم، محققان و تولیدکنندگان واکسن و دارو است.

اهمیت رصد مرزها و پایش بیماری

رئیس مرکز تحقیقات بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتو پاستور همچنین بر لزوم پایش این بیماری در کشور تأکید کرد و گفت: نظارت بر مرزها به منظور ردیابی ورود این بیماری به کشور اهمیت زیادی دارد؛ از این رو، رصد افرادی که از مناطق آلوده می‌آیند باید اولویت بخش بهداشتی کشور قرار گیرد. در کنار پایش و نظارت بر مرزها، لازم است آموزش‌های لازم درخصوص چگونگی برخورد با این بیماری به پزشکان و سیستم بهداشتی و درمانی ارائه گردد.

اقدامات انستیتو پاستور برای مقابله با اضطرار آبله میمونی

رئیس مرکز تحقیقات بیماری‌های نوپدید و بازپدید انستیتو پاستور ایران در بخش پایانی صحبت‌های خود به ایسنا گفت: همکاران ما در طی بیش از یک قرن اخیر در کنترل اپیدمی‌های مختلف بیماری‌های واگیردار نظیر آبله، آنفولانزا، طاعون، وبا، مالاریا، سل و… در نقش مهم و مؤثری داشته‌اند و این بار نیز پژوهشگران و همکاران ما در انستیتو پاستور ایران در کنار سایر ارکان سیستم بهداشتی درمانی در تلاشند که این وضعیت اضطراری بهداشتی بین‌المللی، چالشی جدی برای کشور ایجاد نکند.