وزیر جدید بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در شرایطی مسئولیت خود را آغاز کرده که علاوه بر نارضایتی‌های پرستاران در سرتاسر کشور، مسائلی چون مهاجرت پزشکان و متخصصان بهداشت و درمان، شکیبایی کادر پزشکی، عدم پرداخت به موقع حقوق کارکنان بهداشتی و بار سنگین هزینه‌های درمان، به علاوه بحران دارو نیز به ارث رسیده است.
همزمان با برگزاری روز داروساز، شاهد آن هستیم که سازمان غذا و دارو به تصمیم اخیر دیوان عدالت اداری در مورد مجوز تأسیس داروخانه توسط افراد غیر داروساز تن داده است. «سیدحیدر محمدی»، رئیس این سازمان، اعلام کرده که علاوه بر پذیرش این حکم، به طور همزمان در حال گفتگو با قضات دیوان برای اصلاح آن است.
اما بحران دارو چیست و چرا ابتکارهایی مثل دارویار نتوانسته‌اند بار مشکلات بیماران را کاهش دهند و به جای آن، بر دوش آن‌ها سنگینی بیشتری افزوده‌اند؟
برآورد بازار دارویی کشور به نقل از آمارهای رسمی سازمان غذا و دارو
طبق آمارنامه سازمان غذا و دارو، ارزش ریالی بازار داروی ایران در سال ۱۴۰۲ قریب به یک‌هزار و ۵۹۳ هزار میلیارد ریال اعلام شده که معادل بیش از ۱۵۹ همت بوده و از لحاظ عددی به میزان ۵۲.۹ میلیارد عدد می‌رسد. در بازار دارویی ایران در سال گذشته، ۲۹۹ شرکت تأمین‌کننده و ۳۹ شرکت پخش فعالیت داشتند. تعداد پروانه‌های دارویی نیز به یک‌هزار و ۸۳ مورد و تعداد داروهای ژنریک یا شماره‌های دارویی به دو هزار و ۲۷ مورد رسیده است.
ارزش ریالی بازار دارویی برای داروهای تولید داخل برابر با یک‌هزار و ۲۸۷ هزار میلیارد ریال و برای داروهای وارداتی حدود ۳۰۶ هزار میلیارد ریال تخمین زده شده است.
بر این اساس، ارزش ریالی بازار دارویی مرتبط با داروهای داخلی به یک‌هزار و ۲۸۷ هزار میلیارد ریال و در خصوص داروهای وارداتی به ۳۰۶ هزار میلیارد ریال اعلام شده است.
نظر «ظفرقندی» درباره وضعیت دارو
«محمدرضا ظفرقندی» وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی که به تازگی با رأی اعتماد نمایندگان به اداره وزارتخانه منصوب شده است، طی هفته‌های اخیر اظهاراتی درباره شرایط دارو داشته است. وی در تاریخ سوم شهریور در اولین حضورش به‌عنوان وزیر در ساختمان وزارت بهداشت بیان کرد: نخستین اقدام ما، حل سریع مشکلات حوزه دارو و همچنین بررسی مطالبات پرستاران است که هماهنگی‌های لازم با سازمان برنامه و بودجه نیز در دستور کار ما قرار دارد.
وزیر بهداشت همچنین در جلسه رای اعتماد خود در مجلس درباره موضوع دارو فرمود: «چالش سوم نظام سلامت بحران دارو و تجهیزات پزشکی است؛ تمامی مراحل تأمین، توزیع، دسترسی و قیمت دارو با چالش‌های متعددی روبه‌روست که نیازمند راهکارهای فوری و تصمیمات جدی است. به تازگی به دکتر عارف رسیدم و از ایشان درخواست کردم که بتوانیم به طور فوری ۳۰۰ قلم دارو که کمبود داریم را با تزریق منابع بیشتر تأمین کنیم.»
ظفرقندی در روزهای پیش از کسب رأی اعتماد نیز در مصاحبه‌ای تصریح کرده بود: کمبود دارو یک مشکل عمیق حوزه سلامت است که فراتر از نظام سلامت می‌رود و به مشکلات اجتماعی و امنیتی کشور نیز مربوط می‌شود و بنابراین باید با اولویت خاصی به آن پرداخته شود. برای این موضوع برنامه‌ای در سه سطح کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت طراحی شده است؛ برای کوتاه‌مدت، در چند روز پیش با پیگیری رئیس‌جمهور، منابع مالی به میزان ۵۰ همت و حدود ۵۰۰ میلیون یورو ارز برای نیازهای فوری دارویی در نظر گرفته شد.
وی اضافه کرد: اکنون نزدیک به ۳۰۰ قلم دارو در بازار کمبود داریم و اگر در این خصوص اقدامات فوری صورت نگیرد، در آینده‌ای نزدیک شمار این داروها بیشتر خواهد شد. نیازمند اعمال اصلاحات سیستمی در حوزه دارو در میان‌مدت و بلندمدت هستیم. موضوع تعارض منافع یکی از چالش‌های جدی در حوزه دارو به شمار می‌رود و رئیس‌جمهور به دنبال بهبود وضعیت این معضل و ایجاد کانال‌های شفاف برای تهیه داروست تا مشکلات کاهش یابد.
او همچنین در روز داروساز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: فعالان حوزه دارو، به ویژه در دوران تحریم‌های ظالمانه و همه‌جانبه که بر اقتصاد، سلامت و اراده ملت شریف ایران تأثیر گذاشته‌اند، وظیفه سنگینی بر دوش دارند. التیام آلام دردمندان از طریق افزایش ظرفیت صنعت دارو و تأمین مواد اولیه امکان‌پذیر است و ما به این مسیر چشم‌دوخته‌ایم.
تعداد زیادی از ارگان‌ها بر حوزه دارو نظارت دارند
«مهدی عبدوس» فعال حوزه تأمین دارو در گفت‌وگو با پژوهشگر ایرنا بیان می‌کند: مشکلی در عرصه دارو وجود دارد که همگان با احتیاط از کنارش عبور می‌کنند و آن، تعداد زیاد نهادهای نظارتی است. برخی اوقات به دلیل فشار ارگان‌های نظارتی، شرکت‌ها با چالش‌های بیشتری روبه‌رو می‌شوند. وزارت نفت نیز این میزان حاشیه را در حوزه دارو متحمل نمی‌کند. وزیر بهداشت باید در ارتباط با این سازمان‌ها در حوزه دارو روشن کند که نحوه نظارت چگونه خواهد بود.
دارو و سلامت می‌تواند به عنوان نقطه قوت و همچنین پاشنه آشیل یک دولت تلقی شود و این دو به هم نزدیک هستند و هنر رئیس‌جمهور و وزیر بهداشت در شفاف‌سازی در این باره است.
وی در ادامه اذعان می‌کند: دارو و سلامت به عنوان دو جزء مهم و نزدیک به یکدیگر می‌توانند نقطه قوت یا ضعف یک دولت باشند و در این زمینه، هنر رئیس‌جمهور و وزیر بهداشت در تعیین وضعیت مشخص اقداماتی است که برای این مقوله ضروری است. هنگامی که دارو دچار کمبود می‌شود، سایر ارگان‌ها پاسخگو نیستند و تمام سوالات به سمت وزارت بهداشت روانه می‌شود.
امسال میزان تأمین دارو از نظر عددی ۳۰ درصد کاهش یافته است
وحید محلاتی، نایب رئیس هیات مدیره انجمن شرکت‌های پخش دارو و مکمل، در صحبت با پژوهشگر ایرنا تصریح می‌کند: نخستین موردی که باید در راستای تأمین دارو به آن پرداخته شود، کسری شدید نقدینگی در این بازار است. ۵۰ همتی که قرار بود به دارو، شیرخشک و تجهیزات پزشکی اختصاص یابد، هنوز به دست نیامده است. از سال ۱۴۰۱، دولت با اجرای طرح دارویار و تغییر نرخ ارز، قصد داشت خود، عمده تأمین‌کننده بازار دارو باشد که این امر تاکنون محقق نشده است.
وی اضافه می‌کند: داروخانه‌ها از ابتدای سال جاری سهم مابه‌التفاوت ارز طرح دارویار را دریافت نکرده‌اند. بایستی در روزهای آتی ۱۵ تا ۲۰ همت به طور مستقیم به زنجیره تأمین دارو تزریق شود تا کمبود ۳۰۰ قلم دارو افزایش نیابد، و در غیر این صورت وضعیت بازار دارو در نیمه دوم سال رضایت‌بخش نخواهد بود. در چهار ماهه نخست امسال، بازار دارویی کشور تنها ۲ درصد رشد ریالی را تجربه کرده و تأمین دارو از نظر عددی بیش از ۳۰ درصد کاهش یافته است.
محلاتی تصریح می‌کند: راه‌حل مشکلات دارو در سازمان غذا و دارو نهفته نیست؛ نکته قابل توجه این است که هیچ‌کس از میزان بودجه و ارز دارو اطلاع ندارد و همچنین مشخص نیست چه نوع ارزی تخصیص خواهد یافت. وزارت اقتصاد، بانک مرکزی و سازمان برنامه و بودجه در صورتی که بخواهند تغییراتی در نرخ ارز اعمال کنند، باید مدیریت تأمین ارز را نیز در نظر داشته باشند.
تصمیم‌گیری در حوزه دارو خارج از سازمان غذا و دارو انجام می‌شود
«بابک مصباحی» مدیرعامل یک شرکت داروسازی در گفت‌وگو با پژوهشگر ایرنا می‌گوید: وزیر بهداشت باید شخص مناسبی را به عنوان رئیس سازمان غذا و دارو منصوب کند که ارتباط خوبی با مسئولین دولت داشته باشد؛ چرا که بسیاری از تصمیماتی که در حوزه دارو اتخاذ می‌شود، در خارج از سازمان غذا و دارو صورت می‌گیرد.
او تاکید می‌کند: باید طرح‌های فعلی در زمینه دارو مورد بررسی قرار گیرد و اگر مؤثرند، حفظ شوند و در غیر این صورت کنار گذاشته شوند. هنگامی که طرح دارویار به اجرا درآمد، بیان کردیم که مشخص نیست منابع آن از کجا تأمین می‌شود. وزارت بهداشت باید مشخص کند که آیا طرح‌هایی همچون دارویار باید ادامه یابد یا نیاز به اصلاح دارند.
مدیریت ضعیف و برنامه‌ریزی، علت کمبود صدها قلم دارو
«محمدجواد کبیر» عضو فرهنگستان علوم پزشکی در صحبت با پژوهشگر ایرنا می‌گوید: سازمان غذا و دارو در خصوص کیفیت برخی از داروهای تأمین شده باید احساس مسئولیت بیشتری از خود نشان دهد. به مراتب کمبود نقدینگی، ضعف مدیریت و سیاست‌گذاری در این بخش سبب برآورده نشدن نیاز به صدها قلم دارو شده است. در زمان اجرای طرح دارویار، بی‌تدبیری‌هایی به وقوع پیوست و ارز دارو به صورت ناگهانی و بدون ارزیابی‌های لازم آزاد شد که مشکلاتی در تأمین و واردات آنتی‌بیوتیک به وجود آورد.
وی ادامه می‌دهد: نوعی عادی‌انگاری و ساده‌انگاری در حوزه دارو مشاهده می‌شود که ریشه در نفوذ افرادی کم‌تجربه در عرصه برنامه‌ریزی دارو دارد.
حوزه دارو به تنفس مصنوعی نیازمند است
«هادی احمدی» مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران به پژوهشگر ایرنا خاطرنشان می‌کند: اکنون بیش از ۳۰۰ قلم دارو با کمبود مواجه هستیم، اما در نظر سازمان غذا و دارو، این رقم زیر ۱۰۰ قلم است. متأسفانه سازمان مذکور آمار دقیقی از این موضوع ندارد. میزان چک برگشتی داروخانه‌ها در چهار ماهه ابتدایی سال به رقمی بی‌سابقه ۳ همت رسیده است؛ این وضعیت بیانگر آن است که چرخه تأمین دارو با مشکل مواجه شده است.
مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان بیان می‌کند: اکنون بیش از ۳۰۰ قلم دارو کمبود داریم، ولی در نظر سازمان غذا و دارو، این کمبود زیر ۱۰۰ قلم محسوب می‌شود و باید هر چه سریع‌تر اقداماتی برای رفع کمبود دارو صورت پذیرد.
وی افزود: تأمین اجتماعی تاکنون نسبت به پرداخت بدهی‌های داروخانه‌ها اقدام نکرده و به تازگی مطالبات فروردین‌ماه را پرداخت کرده است. حوزه دارو اکنون نیازمند تنفس مصنوعی است. وزیر بهداشت باید به سرعت اقدام کند و وضعیت سازمان غذا و دارو را مشخص نماید. آمار ارائه شده از سوی این سازمان در گذشته متأسفانه درست نبوده است؛ اگر به سرعت اقدام نشود، کمبود دارویی از ۳۰۰ به ۶۰۰ قلم خواهد رسید.
اختیارات حوزه دارو به وزیر بهداشت واگذار شود
«مرتضی خیرآبادی» عضو هیئت مدیره سندیکای صنایع دارویی اشاره کرده به پژوهشگر ایرنا می‌گوید: ۲۲ نهاد دولتی در طرح دارویار دخیل بودند که پس از اجرایی شدن طرح، به دنبال کارهای خود رفتند و حمایت را از طرح برداشتند و این مسأله مشکلاتی را به وجود آورد. بایستی حدود ۱۰۰ همت در قالب این طرح به زنجیره تأمین دارو برگردد تا قیمت دارو متاثر نشود، اما عملاً تنها ۵ همت بازگشته است. همچنین از ۵۰ همت تسهیلاتی که قرار بود بانک‌ها به شرکت‌های دارویی اعطا کنند، هنوز هیچ تسهیلاتی تخصیص نیافته است.
او ادامه می‌دهد: در سال گذشته با ۲.۵ میلیارد دلار، نیاز دارویی کشور تأمین شد، در حالی که ترکیه با جمعیتی مشابه، ۲۲ میلیارد دلار برای دارو هزینه کرده است. وزیر بهداشت باید مسئولیت تأمین دارو را بپذیرد و تمامی اختیارات ضروری در این حوزه را به او واگذار کنند.
پرداخت هزینه دارو ضروری است
«ابراهیم هاشمی» رئیس هیئت مدیره انجمن شرکت‌های پخش دارو و مکمل نیز در مراسم بزرگداشت روز داروساز گفت: در سازمان غذا و دارو پاسخگویی وجود دارد، اما منابع مالی در جای دیگری تعیین می‌شود. از بهمن سال گذشته تا مرداد امسال، بیش از ۴۲ همت به وزارت بهداشت تخصیص یافته که طبق توافق باید ۴۰ درصد آن به دارو اختصاص می‌یافت، اما حتی یک ریال از آن بابت دارو پرداخت نشده است. میزان مطالبات حوزه دارو از دانشگاه‌های علوم پزشکی در مردادماه دوباره به حدود ۱۸ همت رسیده است.
جمع‌بندی
وضعیت دارو نگران‌کننده است؛ دارویی که باید در زمان مناسب به یاری بیماران برسد. صنعت داروسازی هم به نقطه‌ای رسیده که نارضایتی تولیدکنندگان دارو را به همراه داشته است. این سؤال به وجود می‌آید که چرا شرایط دارو در وزارت بهداشت به چنین مرحله‌ای رسیده؟
موضوع کمبود دارو به تفاوت در تعریف و استاندارد مربوط می‌شود. به عنوان مثال، سازمان غذا و دارو کمبود برندهای دارویی را به عنوان کمبود نمی‌شناسد، اما انجمن‌های داروسازان این کمبود را نیز در آمار خود لحاظ می‌کنند. پزشکان و بیماران نیز احساس نگرانی دارند چرا که داروی برند تجویز شده را پیدا نمی‌کنند و از سوی دیگر، برخی بیماران به برندهای خاصی حساسیت دارند یا پاسخ مناسبی به آن‌ها نمی‌دهند و بنابراین پزشک ترجیح می‌دهد برای این بیماران، برند معینی را تجویز کند.
نکته مهم دیگر این است که در این باره، باید فضا را برای انتقاد رسانه‌ها باز نگه داشت تا مشکلات به بحران تبدیل نشود. در حال حاضر، ظفرقندی با این چالش‌های وزارت بهداشت پا به عرصه گذاشته و باید از تمام امکانات و همکاری سایر سازمان‌ها برای بهبود وضعیت دارو، به ویژه کمبودهای آن استفاده کند.