یک کارشناس در حوزه روابط بین‌الملل بیان کرده است که در فرآیند احیای برجام، بایستی به این نکته توجه شود که توافق سال ۲۰۱۵ تحت تأیید قطعنامه ۲۲۳۱ قرار دارد؛ بنابراین، هرگونه تغییر یا اصلاحی در این توافق باید در چارچوب این قطعنامه انجام شود.
«سید عباس عراقچی» اخیراً در اظهارات خود در خصوص مذاکرات احیای برجام اذعان کرده است که «اکنون احیای برجام به سادگی گذشته نیست و این واقعیت باید مورد توجه قرار گیرد. تغییرات زیادی در شرایط بین‌المللی به وجود آمده، به‌ویژه جنگ اوکراین که تأثیرات عمیقی بر نگرش امنیتی کشورهای اروپایی و همچنین ترتیبات امنیتی بین‌المللی گذاشته است؛ همچنین جنگ غزه و حمله رژیم صهیونیستی که با کشتارهای فراوان همراه بوده، وضعیت منطقه را به طور کلی تغییر داده است».
وزیر خارجه ایران اظهار داشت: تصوری که در حال حاضر وجود دارد نسبت به تصوری که در گذشته ایجاد شده، تفاوت اساسی دارد. در متن خود برجام نیز برخی تاریخ‌ها به اتمام رسیده‌اند و لذا برجام به شکل کنونی‌اش قابل احیا نیست و به بیان دیگر، حتمی است که این سند باید مجدد مورد بازنگری قرار گیرد و برخی بخش‌های آن نیاز به تغییر دارد و این موضوع کار آسانی نخواهد بود. همانطور که می‌دانید، وقتی یک سند باز می‌شود، جمع‌آوری دوباره آن کار دشواری است.
عراقچی همچنین اشاره کرده است که مذاکراتی که در سال ۱۴۰۰ انجام شد، مربوط به نحوه بازگشت به برجام بود و نه درباره خود توافق برجام. اکنون شرایط کمی متفاوت شده است و نیاز داریم که با نگاهی جدید وارد مذاکرات شویم. شیوه قبلی مذاکرات و توافقات برجام می‌تواند به عنوان یک راهنما و مرجع استفاده شود، اما دیگر به آن شکل قابل اجرایی نخواهند بود؛ مذاکرات جدیدی باید آغاز گردد. البته همانطور که اشاره کردم، وضعیت در اروپا پیچیده است و در آمریکا آن‌ها با چالش‌های انتخاباتی دست و پنجه نرم می‌کنند و این موضوع کار را برای ما آسان نخواهد کرد، اما ما تمام تلاش خود را خواهیم کرد.
در همین راستا، «جوئل روبین» استراتژیست دموکرات و معاون سابق وزیر امور خارجه در دولت باراک اوباما در امور قانونگذاری در مجلس نمایندگان آمریکا اظهار داشته است که «ما از این تصور که توافق هسته‌ای قدیمی را می‌توان دوباره برقرار کرد، گذشته‌ایم».
این مقام پیشین که در تنظیم برجام نیز نقشی داشته، پیش‌بینی کرده که نامزد دموکرات‌ها در صورت پیروزی در انتخابات، به سمت توافقی جدید با ایران میل خواهد کرد.
باید در جبران خسارت‌های عدم اجرای برجام کوشا بود
«مهدی ذاکریان» در پاسخ به اظهارات اخیر عراقچی مبنی بر اینکه «برجام به شکل کنونی، دیگر قابل احیا نیست»، اظهار داشت: برجام یک سند حقوقی بین‌المللی است که تا کنون به قوت خود باقی مانده و به‌دلیل تأیید آن توسط قطعنامه ۲۲۳۱ معتبر است؛ از این رو، هر نوع تغییر و اصلاحاتی باید با توجه به این مسئله انجام گیرد.
او ادامه داد: در تمام دوران اجرای برجام، تا پیش از خروج یک‌جانبه آمریکا از این توافق، ایران تمام تلاش خود را برای پایبندی به تعهدات خود مطابق با این توافق به کار بست، اما یک کشور از تعهدات خود شانه خالی کرد و پس از آن به‌طور یک‌جانبه از توافق خارج شد و بدتر از این، کشورهای دیگر نیز به تبعیت از این خروج و عدم رعایت تعهدات از سوی آمریکا، همان رویه را در پیش گرفتند و با آمریکا همسو شدند.
ذاکریان تأکید کرد که نکته مهمی که باید در فرآیند احیای برجام، چه با ایجاد اصلاحات و چه با تغییرات بنیادی مدنظر قرار گیرد، این است که خروج از برجام و عدم اجرای تعهدات از سوی دیگر اعضا، خسارات و پیامدهای سیاسی، حقوقی و بین‌المللی را برای ایران به وجود آورده که لازم است بنا به تشخیص مسئولان و تصمیم‌گیران، در جبران این خسارات بکوشند.
این کارشناس افزود: موضوع خسارات ناشی از عدم اجرای تعهدات و تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا، حتی در دیوان بین‌المللی دادگستری نیز مورد بررسی قرار گرفته و دستوری موقت در این خصوص صادر شده است. دادگاه اعلام کرده که آمریکا باید در سه مورد دست از تحریم‌ها علیه ایران بردارد، اما متأسفانه این حکم یا اجرا نشد و یا در مواردی به طور ناقص اجرا گردید.
ذاکریان در ادامه به عدم بازگشت آمریکا به برجام پس از به قدرت رسیدن جو بایدن اشاره کرده و گفت: پس از اینکه بازگشت به برجام، علی‌رغم وعده‌های انتخاباتی بایدن، به تحقق نپیوست، ایران به تدریج اجرای تعهدات خود را مطابق با برجام کاهش داد تا طرف مقابل را به بازگشت به برجام و اجرای تعهدات وادار کند. با وجود تمام این نوسانات، برجام همچنان به عنوان یک توافق بین‌المللی معتبر باقی مانده و بایستی در راستای احیا یا تغییر آن اندیشید.
ایران به دنبال بهره‌برداری از مزایای برجام است
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه اقتصاد ایران از حد فشار تحریم‌های بین‌المللی و حداکثری عبور کرده است، به برنامه دولت دوازدهم برای رفع تحریم‌ها اشاره کرد و گفت: دولت آقای پزشکیان با وعده بهبود اوضاع تحریم‌ها بر سر کار آمده و تشکیل کابینه در فضایی همراه با همدلی ملی انجام شده است. سیاست خارجی فعلی نیز بر این مبنا در حال پیگیری است. اما پیش از هرگونه تصمیم‌گیری در سیاست خارجی، نیاز داریم که فضای سیاسی و اجتماعی در کشور به شکلی جامع و عمیق آرام و یکپارچه گردد. تمایل به همکاری با کشورهای همسایه و منطقه نیز می‌تواند زمینه‌ساز انتقال از وفاق ملی به وفاق منطقه‌ای و در صورت همکاری دیگر کشورهای جهان با ایران، به وفاق بین‌المللی تبدیل گردد.
او افزود: تا هنگامی که اجزای این پازل به درستی در جای خود قرار نگیرند، تغییراتی در سیاست کشورها، از جمله رفع تحریم‌ها ایجاد نخواهد شد و تنها در این صورت است که برجام معنی و مفهوم پیدا می‌کند.
ذاکریان گفت: آنچه آقای عراقچی به آن اشاره دارد، بهره‌برداری از امتیازاتی است که برجام برای ایران به ارمغان آورده است. امروز ایران در مقایسه با دو سال یا یک سال پیش، موقعیت بهتری دارد زیرا اکنون نوعی همبستگی و وفاق در کشور برقرار شده است. در تحولات اخیر در منطقه نیز شاهد بودیم که تصمیمات منطقی و در راستای تأمین منافع ملی اتخاذ گردیده؛ از این‌رو، بر این باورم که ایران به دقت معادلات منطقه را درک کرده و بر پایه آن اقدام می‌نماید.
ایران با موانع سیاسی برای اجرای برجام روب‌رو نیست
این کارشناس در پاسخ به سؤالی درباره موانع موجود برای احیای برجام گفت: ایران با موانع سیاسی مواجه نیست و همواره آماده مذاکره و بازگشت به اجرای برجام بوده، به شرطی که همه طرف‌ها به تعهداتشان بازگردند. در این سال‌ها نیز ایران نشان داده که به پیمان خود وفادار است، اما این وفاداری باید بر مبنای مسئولیت‌های بین‌المللی باشد، یعنی این تعهد در تقابل با عملکرد طرف مقابل جنبه مسئولیتی دارد.
وی ادامه داد: گام نخست در این مسیر، همکاری کامل و دوجانبه ایران با آژانس و همچنین همکاری دوجانبه کامل اتحادیه اروپا با ایران و در نهایت بازگشت آمریکا به برجام و جبران خسارات و ضررهای ایران در این سال‌ها است.
ذاکریان خاطرنشان کرد: با اینکه تعهدات ایران کاهش یافته، اما تعامل در چارچوب ان‌پی‌تی و پادمان با آژانس همچنان برقرار است. آژانس تاکنون گزارشی از تخلف ایران در فعالیت‌های صلح‌آمیز ارائه نکرده و ممکن است گزارشی از فراتر رفتن از تعهدات برجامی داشته باشند، اما در این اقدامات نیز تخلفی صورت نگرفته است. آنچه در این بین منعطف و همکارانه نبوده، رفع تحریم‌ها است که برعکس، همواره به سمت تشدید و عمق بخشیدن به آن‌ها پیش رفته است. آمریکا و اروپا در تحریم‌ها بازنده بودند زیرا هیچ منفعتی از آن نصیبشان نشد و ایران به مسیر خود ادامه داده و برنامه هسته‌ای‌اش را دنبال کرده است.
این استاد دانشگاه تأکید کرد که هر نوع توافقی برای احیای برجام باید با توجه به نیازهای منطقی ایران در زمینه هسته‌ای صورت گیرد و همچنین باید در چارچوب قواعد ان‌پی‌تی و برجام امکان اجرای آن بررسی شود.
زمان گذشته به نفع ایران است
ذاکریان تصریح کرد: اصولاً برجام از آن دسته توافق‌هایی نیست که نتواند در طول تاریخ اجرا شود و صرفاً به این دلیل که زمان آن گذشته، نمی‌توان آن را اجرایی دانست. از سوی دیگر، من معتقدم که زمان گذشته به نفع ایران است. اکنون در سال هشتم برجام، از نظر فنی و هسته‌ای ایران در موقعیتی برتر از این تاریخ قرار دارد و اگر بخواهد دوباره تغییراتی در این توافق ایجاد شود، قطعاً دست ایران پر خواهد بود.
وی در مورد جبران خسارات ناشی از عدم اجرای تعهدات ۱+۵ از سوی ایران توضیح داد: همه‌چیز از طریق توافق و مذاکره امکان‌پذیر است. به‌طور کلی، مذاکره یک فرآیند بده و بستان است و تأکید بر جبران خسارات عدم اجرای تعهدات موضوعی است که به منافع و تصمیمات کلان کشور برمی‌گردد. امروز شرایط منطقه و جهان به گونه‌ای است که ایران به سهولت می‌تواند از امتیازات و نفوذ خود در مذاکرات هسته‌ای و برای پیشبرد سیاست خارجی خود بهره‌برداری کند. این بستگی به مهارت ایران دارد که بتواند از وضعیت بین‌المللی حد مطلوب خود را به دست آورد.
این کارشناس در انتها با توجه به مداخله روسیه در جنگ اوکراین و نفوذ آمریکا در آن جنگ و تأثیر آن بر مذاکرات آینده برای احیای برجام اذعان داشت: اگر با نگاهی هوشمندانه به این موضوع بنگریم، قطعاً روسیه مانع احیای برجام نخواهد بود. این تصور را دارم که اگر محور ما حفظ و تأمین منافع ملی باشد، می‌توان از تمام طرف‌ها به اندازه‌ای معقول و منطقی امتیاز گرفت.