از «نشان دادن» دختر تا شستن سبزی در مراسم خواستگاری

، وقتی از اصطلاح «مراسم ازدواج» سخن به میان می‌آید، اشاره به مجموعه‌ای از آداب و رسوم داریم که در قالب مراسماتی نظیر خواستگاری، بله‌برون، حنابندان و… در نهایت به برگزاری جشن عروسی می‌انجامد. البته با توجه به تفاوت‌های فرهنگی در نقاط مختلف، ممکن است شهرها مراسم‌های اضافی داشته یا این آداب را با نام‌های متفاوتی برگزار کنند؛ به همین مناسبت و به‌مناسبت هفته ازدواج در ادامه به برخی از این رسوم می‌پردازیم.

«نشون کردن» یک رسم است که در بعضی از شهرها و روستاها وجود دارد. در این رسم، خانواده پسر پیش از برگزاری خواستگاری رسمی، هدایایی نظیر گردن‌بند، دست‌بند، انگشتر طلا، ساعت، شال، پارچه، کفش، شیرینی، نقل و نبات و… به خانه دختر ارسال می‌کنند. اگر خانواده دختر این هدایا را قبول کنند، دختر به‌عنوان «نشان‌کرده» آن پسر به شمار می‌آید تا زمان برگزاری خواستگاری رسمی مشخص گردد.

در استان لرستان، این رسم با عنوان «تَک دَسونه» مشهور است. در گذشته ضرورت حضور پسر در این مراسم وجود نداشت و حتی ممکن بود او در شهری دیگر باشد، اما مراسم تنها با رضایت خانواده او برگزار می‌شد. بر اساس این رسم، یک انگشتر و حتی یک روسری به دختر تقدیم می‌شد و پس از آن، خواستگاری انجام می‌گرفت.

رسم نشان‌کردن دختر در گویش قشقایی‌ها به نام «شال انگشتر» شناخته می‌شود. در این مراسم، قطعه‌ای طلا یا چند عدد پارچه به دختر هدیه داده می‌شود. در روز مشخص برای نشان‌کردن، مادر داماد به همراه جمعی از زنان خانواده با هدایای خود به خانه دختر مراجعه کرده و هدایای خود را به مادر عروس تسلیم می‌کند. پس از نشان‌کردن دختر، دیگر کسی به خواستگاری او نخواهد رفت.

در برخی نواحی استان خراسان علاوه بر انگشتر طلا، یک جفت کفش به همراه نقل و نبات، قند و چای، حنا و گاهی یک دست لباس نیز در سینی خاصی ارائه می‌شود و با چند سکه برای نشان کردن به خانه دختر برده می‌شود. در این مراسم، در مورد میزان مهریه نیز گفتگو انجام می‌گیرد.

پس از مراسم نشان کردن که با تفاوت‌هایی در اکثر شهرها برگزار می‌شود، نوبت به مراسم خواستگاری فرا می‌رسد. البته پیش از پرداختن به آداب خواستگاری در مناطق مختلف، لازم به ذکر است که به واسطه تغییرات فرهنگی اخیر، ممکن است برخی از این رسوم فراموش شده یا با تغییراتی اجرا شوند. با این حال، تمامی این آداب علی‌رغم اینکه گاهی اوقات حتی جنبه‌ای زن‌ستیزانه داشتند، باز هم جزو رسوم مخصوص به ازدواج به شمار می‌روند.

در گذشته، ازدواج میان اقوام و آشنایان از اهمیت بالاتری برخوردار بود، اما ازدواج با غیر فامیل نیز با واسطه‌گری انجام می‌گرفت. در تهران قدیم، هنگامی که واسطه خبر می‌داد که دختری خوب در دسترس است، چند زن از خانواده پسر بدون هماهنگی قبلی به خانه دختر می‌رفتند تا از وضعیت منزل و نظافت یا بی‌نظمی صاحب‌خانه آگاه شوند. اگر در آنجا چند دختر دم‌درد بود، دختر بزرگ‌تر از مهمانان پذیرایی می‌کرد، زیرا تا زمانی که دختر بزرگ‌تر ازدواج نکرده، دخترهای کوچک‌تر را به خواستگاری نمی‌فرستادند.

دختر معمولاً با یک کاسه آب نزد خواستگاران می‌آمد چرا که بر این باور بودند که آب بدون خواست، مراد و نشانه روشنایی است. خانواده داماد نیز با خود نُقل و شیرینی به همراه می‌آوردند و در مقام تعارف می‌گفتند: «نقل آورده‌ایم، نبات ببریم». در این جلسه، خواستگاران با دقت به دختر نگاه می‌کردند و گاهی از او می‌خواستند که چادرش را کنار بگذارد تا بهتر او را مشاهده کنند. برخی از خواستگاران حتی مایحتاجی مثل سبزی پاک‌نشده را با خود می‌آوردند تا دختر آن را پاک کند و بدین وسیله کدبانو بودنش را بررسی نمایند. اگر همه‌چیز مطلوب بود، پس نوبت به خواستگاری رسمی مرد می‌رسید.

در دیگر نقاط کشور نیز مردم به خواستگاری می‌رفتند با اندکی تفاوت، به گونه‌ای که مثلاً در شیراز اگر خانواده عروس از داماد پذیرایی نمی‌کردند، این امر به‌عنوان پاسخ منفی محسوب می‌شد و خواستگاری اصلی که با حضور مردان در مراسم بود، برگزار نمی‌شد.

در ساوه، خواستگاری در قالب شب‌نشینی برگزار می‌گردید. طبق سنت ساوه‌ای‌ها، پسر نمی‌توانست در مراسم خواستگاری حاضر باشد و خانواده‌اش بایستی یکی از اعضای خود را به عنوان وکیل انتخاب می‌کردند تا به طور رسمی از دختر خواستگاری نمایند و سپس در مورد مهریه و شیربها گفتگو کند.

در گذشته، کردها نیز به رسم داشتند که پسر پس از اینکه دختر را پسندید، حدود یک ماه به‌طور رایگان برای خانواده دختر کار می‌کرد و هدایایی برای مادر دختر به ارمغان می‌آورد. سرانجام پس از تأیید کامل خانواده دختر، خواستگاری رسمی به وقوع می‌پیوست.

براساس آداب و رسوم ترکمن‌ها، دو روز قبل از مراسم خواستگاری، خانواده داماد گردنبندی طلا با دست یک دختر کوچک از طایفه برای عروس می‌فرستند. در روز خواستگاری نیز گوسفندی که بر روی گوش‌هایش سکه‌های طلا و نقره قرار داده شده، به خانه عروس می‌برد و چند ریش‌سفید طایفه از دختر خواستگاری می‌کنند. بعد از آنکه پدر دختر موافقت کرد، برای دخترش بهای تعیین می‌نماید و زمان برگزاری مراسم عروسی را مشخص می‌کند.

پی‌نوشت: ایسنا در گزارش‌های آینده به تشریح آداب و رسوم دیگر مرتبط با ازدواج مانند بله‌برون، حنابندان و… خواهد پرداخت.