به نقل از روزنامه هم میهن: پیشنهاد ایجاد یک توافقنامه جامع همکاری به مدت ۲۰ سال میان ایران و روسیه نزدیک به سه سال پیش در ملاقات سید ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور مرحوم ایران و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در سمرقند مطرح گردید. سفیر جمهوری اسلامی ایران در مسکو پیشتر اعلام کرده بود که این توافقنامه تا پایان سال ۲۰۲۴ به امضا خواهد رسید. اما با توجه به اظهارات مقامات روسی در مورد توقف روند نهایی‌سازی توافقنامه، زمان امضای آن به صورت نامشخصی در آمده است.
اولین اخبار مربوط به این توافقنامه روز سه‌شنبه توسط یک مقام میانی از وزارت امور خارجه روسیه در مصاحبه‌ای با خبرگزاری دولتی ریانووستی منتشر شد. ضمیر کابلوف، رئیس اداره دوم آسیای وزارت خارجه روسیه در این گفتگو بیان کرد: «این فرایند به خاطر مشکلاتی که از جانب شرکای ایرانی بوجود آمده، به حالت تعلیق درآمده است.» این دیپلمات روس در شرایطی این سخنان را مطرح کرده که سرپرست وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به منظور شرکت در اجلاس وزرای خارجه گروه بریکس در نووگراد روسیه در حال حضور بود. کابلوف همچنین تصریح کرد که این توافقنامه همکاری جامع، تصمیمی از سوی رهبران دو کشور است و مسلماً در نهایت انجام خواهد شد.
هیچ‌یک از طرفین به شکل دقیق اشاره نمی‌کنند که چه مشکلاتی باعث ایجاد تاخیر یا توقف در روند امضای توافقنامه همکاری‌های طولانی‌مدت ایران و روسیه شده است. به هر حال، از آنچه که از صحبت‌های سفیر ایران در مسکو برمی‌آید، به نظر می‌رسد برخی از بندهای این توافقنامه هنوز نیاز به تأیید «مسئولان و نهادهای» ایرانی دارد و همان‌طور که وزیر خارجه روسیه بیان کرده است: «بعضی اقدامات قانونی از سوی ایران» برای اجرایی شدن این توافقنامه ضروری می‌باشد. تا کنون هیچ یک از مقامات روس هیچ‌گونه توضیحی درباره اینکه چه مشکلاتی از سوی شرکای ایرانی وجود دارد یا چه اقدام‌های قانونی باید توسط ایران انجام شود، ارائه نکرده‌اند.
تناقض‌های بی‌شمار
اظهاراتی که در دو روز گذشته درباره توافقنامه همکاری‌های بلندمدت ایران و روسیه بیان شده، موجب بروز ابهامات فراوانی درباره سرنوشت این توافقنامه گردیده است. مشخص نیست آیا باید به یک طرف که اعلام دارد متن توافق آماده است، اعتماد کرد یا به طرفی که می‌گوید متن توافق نیاز به بررسی دقیق‌تری دارد. اینکه آیا اگر حادثه شهادت رئیس‌جمهور اسلامی ایران پیش نمی‌آمد، توافق به امضا می‌رسید یا اینکه برخی مراحل قانونی در پیش‌نویس توافق لازم است که باید قبل از امضا توسط ایران انجام شود.
یک روز پس از ادعای سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه در حاشیه نشست وزرای خارجه گروه بریکس در نووگراد، که متن توافق نهایی شده و فقط به دلیل برخی «تشریفات قانونی» امکان امضا به تعویق افتاده است، علی باقری‌کنی، سرپرست وزارت امور خارجه ایران در جمع خبرنگاران در حاشیه جلسه هیئت دولت بیان کرد که مذاکرات برای تکمیل متن توافقنامه هنوز ادامه دارد و لازم است یک جلسه کارشناسی دیگر به منظور تأیید نهایی متن توافق برگزار گردد.
با این وجود، در تمامی اظهارات مطرح‌شده از سوی مقامات ایرانی و روس، ناهماهنگی‌ها و تناقض‌های زیادی مشهود است. از یک سو وزیر خارجه روسیه می‌گوید که متن توافق نهایی شده و سفیر ایران در روسیه پیشتر اعلام کرده بود که اگر حادثه شهادت رئیس‌جمهور اسلامی ایران نمی‌افتاد، این توافق امضا می‌شد، اما از طرف دیگر سرپرست وزارت امور خارجه ایران مدعی است که متن توافق هنوز تکمیل نشده و سفیر ایران در مسکو نیز با ایجاد تغییر در گفته‌های قبلی خود اعلام می‌کند که متن توافق در اختیار برخی نهادهای مربوطه در ایران قرار دارد تا نظرات خود را در این خصوص ارائه دهند.
علی باقری‌کنی، سرپرست وزارت امور خارجه ایران در گفت‌وگوی چهارشنبه خود با خبرنگاران در حاشیه نشست هیئت دولت بیان داشت: «این ادعا واقعیت ندارد و ندارد. این سند مدت‌هاست که بین دو طرف ایرانی و روس در حال بررسی کارشناسی است، ما نظرات کارشناسی خود را ارائه کرده‌ایم و روسیه نیز نظرات خود را اعلام نموده است. بنابراین، باید یک نشست کارشناسی دیگر برای نهایی‌سازی این سند تشکیل شود.»
باقری‌کنی تصریح کرد: «هیچ وقفه‌ای در فرایند نهایی‌سازی این سند ایجاد نشده، این سند روند عادی خود را طی می‌کند. با اینکه دولت در حال گذار است، اما هیچ وقفه‌ای در این کار وجود نداشته است.»
وی همچنین به طور مجدد اظهارات منتشر شده در رسانه‌های روسی که به زبان فارسی ترجمه شده را تکذیب کرد و گفت: «اخباری در رسانه‌ها منتشر شده بود، اما این اخبار به هیچ وجه واقعی نبودند. حتی وزیر خارجه روسیه نیز پس از پایان نشست بریکس در مصاحبه با خبرنگاران تأکید کرد که این موضوع در دستور کار است و هیچ تأخیری در این زمینه وجود ندارد.»
اما روایت باقری‌کنی از اظهارات لاوروف با آنچه که رسانه‌های روس به نقل از وزیر خارجه این کشور منتشر کرده‌اند، متناقض است. خبرگزاری ریا اظهارات لاوروف را به این صورت گزارش داده است: «در مورد توافقنامه همکاری میان ایران و روسیه، در حال حاضر نمی‌توان آن را امضا کرد، هرچند که متن آن کاملاً مورد تأیید قرار گرفته است.»
وی همچنین ادعا کرد که امضای توافق به دلیل برخی «تشریفات قانونی و رویه‌ای در ایران» در حالت تعلیق قرار دارد و خاطرنشان کرد: «ما سند را برای تأیید روسای‌جمهور و امضا ارائه داده‌ایم، اما ایران باید برخی اقدامات قانونی که در توافقنامه پیش‌بینی شده را انجام دهد که هنوز این کارها انجام نشده است.»
بحث آماده بودن توافق برای امضا اوایل هفته جاری نیز توسط سفیر ایران در روسیه مطرح شده بود. کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه به خبرگزاری ودوموستی گفت: «این توافق در مرحله نهایی است و اگر سانحه هوایی بالگرد حامل رئیس‌جمهوری شهید ایران رخ نمی‌داد، این توافق می‌توانست امضا شود.»
اما سفیر ایران در روسیه، تنها دو روز پس از این اظهارات و پس از انتشار اخبار مربوط به تعلیق مذاکرات توافقنامه، رسانه‌های ایرانی را به انتشار «اخبار فیک» متهم کرده و ادعا کرد که اظهارات ضمیر کابلوف، رئیس اداره دوم آسیای وزارت امور خارجه روسیه به اشتباه در رسانه‌های ایران منعکس شده است.
کاظم جلالی درباره آخرین وضعیت توافقنامه بیان کرد که متن این توافق همچنان در اختیار برخی نهادها در ایران قرار دارد و این نهادها هنوز تأییدیه خود را اعلام نکرده‌اند. سفیر ایران در روسیه به خبرگزاری ایرنا گفت: «ما دو سال است که بر روی موافقتنامه جامع همکاری‌های دو کشور کار می‌کنیم، طبیعی است که بحث‌های کارشناسی بسیاری صورت گرفته و آخرین ورژن متن‌ها مرتباً رد و بدل می‌شود. اخیراً دوستان روس متن را به طرف ایرانی ارائه دادند. باید با نهادهای مختلفی در داخل کشور هماهنگی‌ها و تنظیمات انجام شود که البته زمان‌بر است. هدف ما این است که در سال ۲۰۲۴ بتوانیم این توافقنامه را به امضای مقامات دو کشور برسانیم. در حال حاضر این مسئله در دست ایران است و ما امیدواریم که مسئولان و نهادهای ما هر چه سریع‌تر پاسخ دهند تا این توافقنامه برای امضا آماده گردد.»
بدعهدی‌های سابقه‌دار
تلاش‌های اخیر برای امضای یک پیمان جدید با روسیه در شرایطی پیگیری می‌شود که مسکو سابقه روشن و مثبتی در تلاش برای عمل به تعهداتش در قبال ایران، بخصوص در دوران تحریم‌های غربی ندارد. روسیه چندین بار با تأخیرهای معنادار به تعهدات خود در قبال ایران عمل کرده یا اساساً از اجرای آنها سرباز زده است.
در دوران دولت سیزدهم، با وجود سیاست محفوظ به شرق که در سیاست خارجی این دولت غالب است و تلاش برای ارتباط نزدیک با روسیه، مسکو چندین بار نسبت به انجام تعهدات خود در برابر تهران تعلل کرده است. به عنوان مثال، مقام‌های نظامی ایران از دو سال پیش از توافقی در خصوص خرید چندین فروند جنگنده مدرن سوخو-۳۵ از روسیه خبر دادند. اما علیرغم اعلام یک خبر در اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۲ مبنی بر تحویل اولین اسکادران از این جنگنده‌ها، تا به امروز خبری از تحویل آنها به ایران نشده و روسیه تنها به ارائه یک فروند هواپیمای آموزشی یاک-۱۳۰ به ایران اکتفا کرده است که به ادعای مقامات ایرانی در آموزش خلبانان سوخو ۳۵ مؤثر خواهد بود. این در حالی است که از تابستان سال ۱۴۰۱ دولت‌های غربی ایران را متهم به ارسال سلاح، از جمله پهپادهای انتحاری و شناسایی، به روسیه برای استفاده در جنگ اوکراین می‌کنند.
بدعهدی‌های روسیه در تحویل تسلیحات به ایران نیز در گذشته سابقه دارد، مانند تأخیر در واگذاری سامانه‌های پدافند هوایی اس-۳۰۰ به ایران، که در عین حال با تحریم تسلیحاتی ایران در شورای امنیت سازمان ملل رای مثبت داد و واگذاری این سامانه‌ها را تا پایان تحریم‌ها به تاخیر انداخت و حتی در زمان تحویل نیز با بدعهدی به جای جبران خسارت، سعی داشت با ادعای توقف تولید، سامانه‌های اس-۴۰۰ را به ایران تحویل دهد.
علاوه بر این، در مورد وضعیت تعهدات روسیه در ساخت واحدهای دو و سه نیروگاه هسته‌ای بوشهر نیز ابهامات زیادی وجود دارد. در حالی که طبق قراردادی که بعد از امضای برجام منعقد شد، شرکت روس‌اتم بیان کرده بود که واحد دو نیروگاه اتمی بوشهر را پاییز امسال به ایران تحویل خواهد داد و واحد سوم را نیز تا دو سال بعد به اتمام خواهد رساند، مقامات سازمان انرژی اتمی ایران از ادامه کار این واحدها با بهره‌گیری از توان داخلی و بدون کمک روس‌اتم خبر داده و اعلام کرده‌اند که کارهای مربوط به این واحدها پس از سال‌ها توقف، به زودی به پایان می‌رسد. هنوز مشخص نیست که آیا روس‌اتم همچنان در این پروژه حضور دارد و اگر این شرکت از پروژه کنار رفته، آیا ضرر و جریمه‌ای به ایران پرداخت کرده است یا خیر. سفیر پیشین روسیه در تهران نیز قبلاً اعلام کرده بود که به دلیل بدهی چندصد میلیون یورویی ایران به روس‌اتم، ادامه کار در بوشهر متوقف شده است. واحد یک نیروگاه اتمی بوشهر نیز تنها با تاخیری بیشتر از ۱۱ سال و بر اساس قرارداد به ایران واگذار شد.
موضوع دیگر که درباره تعهدات روسیه سوالاتی را به وجود آورده، تفاهمنامه‌ای است که دو سال پیش میان محسن خجسته‌مهر، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران و ویتالی مارکلوف، قائم‌مقام مدیرعامل گازپروم روسیه به امضا رسید و بر اساس آن قرار بود ۴۰ میلیارد دلار در بخش نفت ایران سرمایه‌گذاری صورت گیرد.
طبق گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نفت، توسعه میدان‌های گازی کیش و پارس شمالی، افزایش فشار میدان پارس جنوبی، توسعه ۶ میدان نفتی، سوآپ گاز و فرآورده، تکمیل طرح‌های ال‌ان‌جی، احداث خطوط لوله صادرات گاز و دیگر همکاری‌های علمی و فناوری از جمله مفاد این تفاهمنامه بود. اما مشخص نیست در طی دو سال گذشته چه میزان از این ۴۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری و در چه پروژه‌هایی جذب شده است.
21307