آسم شرایطی است که در آن مجاری تنفسی به نحوی باریک و متورم می‌شوند و ممکن است تولید مخاط اضافی نیز داشته باشند. این حالت می‌تواند مانع تنفس صحیح شده و عوارضی مانند سرفه، صدای سوت (خس خس) در حین تنفس و تنگی نفس را به وجود آورد.
در ریه‌های شما مجموعه‌ای از مجاری هوایی کوچک وجود دارد که به انتقال اکسیژن از هوا به خون یاری می‌رسانند.
علائم آسم زمانی وقوع می‌یابند که پوشش مجاری تنفسی متورم شده و عضلات اطراف آن‌ها دچار تنش می‌شوند. در این شرایط، سطح راه‌های هوایی با مخاط پر شده و میزان هوای قابل عبور به شدت کاهش می‌یابد.
برای برخی افراد، آسم تنها یک مزاحمت جزیی است؛ اما در عین حال، برای برخی دیگر می‌تواند تبدیل به یک مشکل جدی شود که فعالیت‌های روزمره را مختل کرده و بالقوه منجر به حملات حاد آسم شود که ممکن است زندگی فرد را تهدید کند.
آسم انواع مختلفی دارد و عوامل متعددی نیز می‌توانند باعث بروز این بیماری یا تشدید حملات آن شوند. هرچند این بیماری به‌طور کامل قابل درمان نیست، اما علائم آن تحت کنترل در می‌آیند.
به دلیل آنکه وضعیت بیماران غالباً به طور تدریجی تغییر می‌کند، لازم است که به‌طور مداوم تحت نظر پزشک متخصص ریه و سیستم تنفسی قرار داشته باشند تا علایم و نشانه‌ها رصد شوند و در صورت لزوم، پروسه درمان تنظیم شود. در واقع، بهبود نسبی بیمار بستگی به مهارت او در مدیریت این بیماری دارد.
علائم آسم چیست؟
علایم آسم در افراد مختلف ممکن است متفاوت باشد. حملات آسم می‌تواند به ندرت پیش بیاید و علائم ممکن است تنها در زمان‌هایی خاص، مانند هنگام فعالیت بدنی احساس شوند و یا بالعکس، ممکن است بیمار به صورت مداوم با علائم مواجه باشد. درعموم، علایم آسم در جوانان و سالمندان شامل موارد زیر است:
محبوبه منصوری، فوق تخصص آسم و آلرژی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی، به مناسبت گرامیداشت اولین سه‌شنبه ماه می، مصادف با ۱۸ اردیبهشت ماه، و روز جهانی آسم و آلرژی بیان داشت: آسم یک بیماری التهابی مزمن مجاری تنفسی است که بیش از ۳۰۰ میلیون نفر در دنیا به آن مبتلا هستند و شیوع آسم در ایران نیز حدود ۱۲ درصد از جمعیت را شامل می‌شود.
علائم بیماری
به گفته وی، آسم یک بیماری التهابی مزمن است که با علائمی مانند تنگی و تورم مجاری تنفسی و همچنین تولید خلط اضافی خود را نشان می‌دهد، که در نتیجه تنفس بیمار را دچار مشکل کرده و موجب سرفه‌های مکرر می‌شود.
وی همچنین به وجود آسم در بچه‌ها و بزرگسالان اشاره کرد و اظهار داشت: علائم بیماری در این دو گروه سنی متفاوت است. در بزرگسالان، علائم مزمن بیشتر مشاهده می‌شود، که به صورت تنگی نفس، خس خس و احساس سنگینی در قفسه سینه بروز می‌کند و در صورت عدم درمان، این علائم به طور مداوم ادامه پیدا می‌کند، در حالی که در کودکان ممکن است علائم مقطعی و گذرا باشند.
دانشیار بیمارستان کودکان مفید، ویزینگ را به عنوان یکی از نشانه‌های آسم معرفی کرد، به این معنا که در هنگام بازدم بیمار صدای سوت یا ویزینگ شنیده می‌شود.
وی علائم بالینی آسم را در بیماران مختلف متفاوت خواند و گفت: علائم این بیماری ممکن است به صورت حاد و حمله‌ای بروز کند، که بیمار را به اورژانس می‌کشاند و گاهی اوقات منجر به بستری شدن در آی‌سی‌یو می‌شود که این وضعیت بسیار خطرناک است، زیرا بیمار ممکن است به طور حاد با کمبود اکسیژن مواجه شود و حتی این وضعیت می‌تواند خطرناک باشد.
منصوری افزود: آسم می‌تواند خود را به شکل سرفه‌های مزمن یا به‌صورت تنگی نفس فعالیتی نشان دهد.
وی ادامه داد: این نوع آسم که به نام مزمن و غیرحمله‌ای شناخته می‌شود، اگرچه بیمار را به اورژانس نمی‌کشاند، اما کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند مانع از خواب یا فعالیت‌های روزمره گردد، به‌طوری که برای بیمار انجام کارهای عادی روزمره گاهی دشوار می‌شود.
این فوق تخصص آسم و آلرژی تنگی نفس و سرفه در حین فعالیت و سرفه‌های شبانه را به عنوان دیگر نشانه‌های این بیماری ذکر کرد و بیان داشت: سرفه‌ها در حین فعالیت، راه رفتن، خندیدن و یا نوشیدن آب سرد بیشتر می‌شود. گاهی این سرفه‌ها به صورت حمله آسمی ظهور می‌کنند که بیمار با تنگی نفس شدید، کمبود اکسیژن و تنگی مجاری هوایی مجبور می‌شود به اورژانس مراجعه کند.
بر اساس گفته‌های منصوری، علائم بالینی آسم در کودکان ممکن است به 형태 سرماخوردگی‌های مکرر بروز کند که پس از آن، سرفه‌ها آغاز می‌شوند و ادامه می‌یابند.
انواع آسم
این استاد دانشگاه آسم کودکان را شایع‌ترین نوع بیماری در نظر گرفت که معمولاً قبل از سه سالگی شروع می‌شود و به‌طور معمول تا زمان ورود به مدرسه بهبود می‌یابد، اما در برخی کودکان ممکن است این وضعیت ادامه پیدا کند.
وی آسم در سن مدرسه را نوع دیگری از این بیماری نامید و گفت: در این نوع، اگر بیماری به عوامل بیرونی مانند آلرژی‌ها، گرده گل و گیاه و گرد و خاک وابسته باشد و در تست پوستی این فرد نیز شواهدی به دست آید، ممکن است بیماری تا بزرگسالی ادامه داشته باشد، اما اگر در تست پوستی آلرژی وجود نداشته باشد، احتمال بهبودی تا ۱۲ سالگی وجود دارد.
منصوری نوع سوم بیماری را آسم بزرگسالان معرفی کرد و گفت: ممکن است این بیماران سابقه آسم در کودکی داشته باشند که بهبود یافته، ولی در بزرگسالی دوباره دچار علائم آسم شوند یا اینکه این علائم بدون سابقه قبلی در سنین بزرگسالی بروز کند.
میزان شیوع بیماری
فوق تخصص آسم و آلرژی بیمارستان کودکان مفید به شیوع بالای آسم و ابتلای بیش از ۳۰۰ میلیون نفر در سطح جهان به این بیماری اشاره کرد و افزود: بر اساس مطالعات انجام شده، شیوع آسم در ایران حدود ۱۲ درصد است.
عوامل موثر در بروز بیماری
به گفته این استاد دانشگاه، هنوز تشخیص قطعی در مورد نقش ژنتیک و وراثت در بروز آسم وجود ندارد، اما مشاهده شده که در صورت ابتلای یکی از والدین، احتمال بروز بیماری در فرزندان افزایش می‌یابد.
وی استرس‌های عاطفی شدید، وجود آلرژی، واکنش‌پذیری سیستم ایمنی، تماس با آلرژن‌ها، گرده‌های گیاهان، گرد و خاک، پوسته‌های سوسک و سایر حیوانات خانگی، کپک‌ها، مایت‌ها، عفونت‌های تنفسی به ویژه ویروسی، آلودگی هوا، دود سیگار و همچنین برخی داروها، خصوصاً مسکن‌ها و مواد نگهدارنده مانند سولفیدها و ریفلاکس گوارشی را به عنوان عوامل مؤثر در شروع یا تشدید آسم ذکر کرد.
منصوری بر این نکته تأکید کرد که ریفلاکس معده می‌تواند به طور مخفی باعث بروز یا تشدید آسم شود و علت آن نیز می‌تواند حساسیت غذایی باشد. بنابراین حساسیت به مواد غذایی، آلرژن‌های موجود در هوا مانند گرده گیاهان و عناصر حیوانی و یا قارچ‌ها می‌توانند در شروع یا تشدید حملات آسم نقشی مهم ایفا کنند.
تشخیص بیماری
به تایید این فوق تخصص آسم و آلرژی، تشخیص بیماری بر مبنای معاینه فیزیکی و شرح حال بالینی انجام می‌شود و پزشک با توجه به علائم و سابقه بیماری فرد، تشدید و بهبود علائم با یا بدون مصرف داروهای آسم، به تشخیص صحیح می‌رسد. البته در بزرگسالان می‌توان از اسپیرومتری و تست‌های عملکرد ریوی نیز برای این منظور بهره جست.
چه زمانی کودک را به دکتر ببریم؟
وی به والدین توصیه کرد که در صورت مشاهده هر یک از علائم نامبرده، به متخصص ریه یا آسم و آلرژی مراجعه کنند و تأکید کرد: با توجه به مزمن بودن بیماری، پیگیری روند درمان بسیار حائز اهمیت است و افراد باید همواره تحت نظر پزشک باشند و مصرف و قطع داروهای خود را حتماً طبق تجویز پزشک انجام دهند تا از پیشرفت یا حملات شدید بیماری جلوگیری شود.
منصوری همچنین خاطرنشان کرد: آسم به‌طور کامل ریشه‌کن نمی‌شود، اما قابل کنترل است و یک بیماری ناتوان‌کننده و محدودکننده فعالیت‌های روزمره نیست. اگر بیمار به‌طور منظم تحت مراقبت پزشک باشد، می‌تواند یک زندگی عادی را تجربه کند.
درمان بیماری
وی شیوه درمان آسم را شامل دو رویکرد: پرهیز از تماس با عوامل تحریک‌کننده و درمان دارویی برشمرد و گفت: در صورت عدم امکان اجتناب از عوامل تحریک‌کننده، می‌توان از روش‌هایی مانند واکسن یا ایمونوتراپی بهره برد.
منصوری ادامه داد: به هنگام افزایش میزان آلرژن‌ها، مانند گرده گیاهان در هوا، افراد حساس باید سعی کنند در منزل بمانند، و در ساعات عصر پنجره‌ها را بسته نگه دارند و اگر مجبور به خروج از منزل هستند، از سیستم تهویه مناسب در خودرو استفاده کنند.
وی افزود: افرادی که به آلرژن مایت و حیوانات حساس هستند، باید از روش‌های مختلف برای دور ماندن از این آلرژن‌ها استفاده کنند.
تعویض منظم ملحفه‌های تخت‌خواب، استفاده از جاروبرقی‌های با فیلتر، اجتناب از خوابیدن بر روی زمین یا فرش‌های پُرز، عدم خروج از منزل در زمان آلودگی هوا، پرهیز از استعمال دخانیات و عدم استفاده از مواد با بوی تند مانند شوینده‌ها، دیگر توصیه‌های این فوق تخصص آسم و آلرژی است.
دخانیات دشمن بیماران آسمی
منصوری بر پرهیز خانواده‌های بیماران آسمی از استعمال دخانیات تأکید کرد و گفت: بیماران آسمی نباید در معرض دود سیگار قرار بگیرند و حتی هوای بازدمی افراد سیگاری حاوی مواد مضری است که باعث تشدید علائم می‌شود.
درمان دارویی آسم
به گفته این عضو هیأت علمی دانشگاه، درمان بنیادی دارویی در این بیماران معمولاً شامل اسپری‌های کورتونی است که بسیار مؤثر در کاهش التهاب مجاری هوایی می‌باشد و عوارض این داروها در مقایسه با کمبود اکسیژن ناشی از آسم بسیار اندک است.
این فوق تخصص آسم و آلرژی تأکید کرد: بیماران نباید به دلیل نگرانی از عوارض دارویی، درمان را متوقف کنند یا تنها در زمان تشدید علائم از اسپری سالبوتامول استفاده نمایند، زیرا این موضوع می‌تواند به قیمت جان آن‌ها تمام شود.
تأثیر اسپری‌های استروییدی در کاهش مرگ و میر ناشی از آسم
این دانشیار دانشگاه، استفاده منظم از داروهای استروییدی استنشاقی را عامل تحول‌ساز در درمان آسم بررسی کرد و گفت: استفاده مداوم از این اسپری‌ها به شکل قابل توجهی موجب کاهش مرگ و میر ناشی از آسم می‌شود.
بر اساس گفته منصوری، با مصرف منظم اسپری‌های استروییدی و پرهیز از تماس با عوامل تحریک‌کننده، می‌توان از پیشرفت بیماری جلوگیری کرد.
باورهای غلط در خصوص بیماری آسم
وی به باورهای نادرست برخی افراد اشاره کرد و گفت: متأسفانه برخی نسبت به وابستگی به اسپری‌های استروییدی نگرانی دارند و از مصرف مرتب آن‌ها امتناع می‌کنند؛ در حالی که این اسپری‌ها هیچگونه وابستگی ایجاد نکرده و حتی از پیشرفت بیماری و بروز حملات شدید آسم جلوگیری می‌کنند.
به گفته این دانشیار دانشگاه، جذب این اسپری‌ها موضعی بوده و هیچ اثر سویی بر روی سایر ارگان‌های بدن ندارند. به همین دلیل باید تحت نظر پزشک مصرف شوند و قطع آن‌ها نیز فقط با نظر پزشک و به صورت تدریجی انجام شود.
فوق تخصص آسم و آلرژی بیمارستان کودکان مفید تصریح کرد: داروهایی که بیماران مبتلا به آسم در زمان تنگی نفس مانند سالبوتامول استفاده می‌کنند، در صورت مصرف طولانی‌مدت ممکن است عوارض داشته باشند، زیرا این داروها قادر به کنترل آسم نیستند و تنها در شرایط حاد و تنگی نفس شدید به بیماران کمک می‌کنند.
وی خاطرنشان کرد: هنگامی که پزشک به دلیل علائم حاد و مکرر و طولانی‌مدت آسم برای بیمار اسپری‌های استروییدی تجویز می‌کند و بیمار از مصرف آن‌ها سرباز می‌زند، احتمال دارد که بیمار به حملات شدید تنگی نفس دچار شده و به اورژانس بیمارستان مراجعه کند. در این شرایط برای مدیریت حمله آسم، دوزهای بالای کورتون تزریقی در بیمار استفاده می‌شود که به مراتب عوارض بیشتری نسبت به اسپری‌های تنفسی خواهد داشت.
منصوری تصریح کرد: عوارض کورتون‌های تزریقی می‌تواند برای مدت‌های طولانی در بدن بیمار باقی بماند و بنابراین با آموزش و آگاهی به بیماران در مورد مزایای استفاده از اسپری‌های استروییدی، باید تلاش کنیم تا بیمار از مواجهه با حملات شدید آسم و لزوم استفاده از کورتون‌های تزریقی یا خوراکی پرهیز کند.
وی افزود: تصور بیمار یا خانواده‌اش مبنی بر اینکه آسم به معنای پایان زندگی است، از دیگر تصورات نادرست در جامعه است. آسم یک بیماری شایع است و افرادی که با درمان‌های جدید و مصرف منظم اسپری‌ها تحت نظر پزشک قرار دارند، می‌توانند زندگی نرمال و پر از فعالیت را تجربه کنند.
منصوری به مبتلایان آسم توصیه کرد که با رعایت یک سبک زندگی سالم شامل تغذیه مناسب، اجتناب از فست فودها و فعالیت بدنی مناسب و همچنین مصرف ویتامین D کافی سیستم ایمنی خود را تقویت کرده و در نتیجه شدت بیماری خود را کاهش دهند.