آیا با پیروی از رژیم کتوژنیک می‌توان به وزن دلخواه دست یافت؟

رژیم کتوژنیک، یا به اختصار “کتو”، یک برنامه غذایی است که با میزان کم کربوهیدرات و غلظت بالای چربی طراحی شده و از قرن‌ها پیش برای مدیریت برخی بیماری‌ها مورد بهره‌برداری قرار گرفته و می‌شود. امروزه، برخی پزشکان نیز این رژیم را به عنوان روشی برای کاهش وزن بیماران خود به کار می‌برند، هرچند که این مسئله ممکن است عوارض جانبی زیادی را برای افراد به همراه داشته باشد.

در قرن نوزدهم، رژیم کتوژنیک به عنوان راه حلی برای کنترل دیابت معرفی شد. در سال 1920، این رژیم به عنوان درمانی مؤثر برای صرع در کودکانی که داروها بر آنها موثر واقع نمی‌شد، شناخته شد. علاوه بر این، در محیط‌های کنترل‌شده، اصلاحات این رژیم برای درمان بیماری‌هایی همچون سرطان، دیابت، سندرم تخمدان پلی کیستیک و بیماری آلزایمر نیز به کار رفته است.

اما، جذابیت این رژیم به عنوان یک راهکار کاهش وزن ناشی از رغبت افراد به رژیم‌های کم کربوهیدرات بود که از دهه 1970 با پیروزی رژیم اتکینز، که در آن کربوهیدرات‌ها به شدت محدود و مصرف پروتئین افزایش یافته بود، آغاز شد و نگاه‌های جدیدی را به رژیم‌های غذایی کم کربوهیدرات جلب کرد.

امروزه دیگر رژیم‌های کم کربوهیدرات، نظیر رژیم پالئو، ساوت بیچ و دوکان، هر یک به نوعی بر پایه پروتئین بالا استوارند، اما در مقایسه با کتوژنیک که چربی بالایی دارد (که معمولاً بین 70 تا 80 درصد کالری روزانه را شامل می‌شود)، از میزان چربی متوسطی برخوردارند.

کتون چیست و چگونه بر بدن تأثیر می‌گذارد؟

کتون (Ketone) یک ماده شیمیایی است که توسط کبد در فرآیند تجزیه چربی‌ها تولید می‌شود. بدن معمولاً از کتون به عنوان منبع انرژی در مواردی نظیر روزه‌داری، فعالیت‌های بدنی طولانی یا کمبود کربوهیدرات استفاده می‌کند.

زمانی که اجسام کتون در جریان خون انباشته می‌شوند، این وضعیت را کتوز می‌نامند. افراد سالم به طور طبیعی در فواصل روزه‌داری (مثل خواب شبانه) و تمرینات شدید ورزشی، کتوز خفیف را تجربه می‌کنند.

حامیان رژیم کتوژنیک ادعا می‌کنند که در صورتی که این رژیم به درستی رعایت شود، سطح کتون‌ها در خون نباید به مقدار خطرناک برسد چرا که مغز از آن‌ها برای سوخت استفاده کرده و بدن افراد سالم به طور طبیعی انسولین کافی برای جلوگیری از بروز این مشکل تولید می‌کند. البته، مقدار بالای کتون و اجسام کتونی می‌تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و به عواملی نظیر درصد چربی بدن و متابولیسم در حالت استراحت بستگی دارد.

رژیم کتوژنیک چگونه عمل می‌کند؟

به طور کلی، یک رژیم کتوژنیک “استاندارد” هیچ نسبت دقیقی از درشت مغذی‌ها (کربوهیدرات، پروتئین، چربی) ندارد. معمولاً این رژیم، مقدار کربوهیدرات را به زیر 50 گرم در روز کاهش می‌دهد که کمتر از میزان موجود در یک شیرینی ساده است و می‌تواند حتی به 20 گرم در روز هم برسد.

به طور کلی، طرح‌های غذایی محبوب کتوژنیک معمولاً 70 تا 80 درصد کالری روزانه را از چربی، 5 تا 10 درصد از کربوهیدرات و 10 تا 20 درصد از پروتئین تأمین می‌کنند. به عنوان مثال، برای یک رژیم 2000 کالری، این مقادیر به حدود 165 گرم چربی، 40 گرم کربوهیدرات و 75 گرم پروتئین نیاز دارد.

میزان پروتئین در رژیم کتوژنیک معمولاً در مقایسه با سایر رژیم‌های کم کربوهیدرات که پروتئین بالایی دارند، در سطح متوسطی قرار دارد، زیرا مصرف بیش از حد پروتئین می‌تواند به ایجاد کتوز آسیب برساند. زیرا اسیدهای آمینه پروتئین قابلیت تبدیل به گلوکز را دارند؛ بنابراین رژیم کتوژنیک به واسطه تعیین میزان کافی پروتئین برای حفظ توده عضلانی به ویژه بدون چربی، همچنان از ورود به حالت کتوز جلوگیری می‌کند.

انواع مختلفی از رژیم‌های کتوژنیک وجود دارد، اما همگی محدودیت‌هایی برای مصرف غذاهای پرکربوهیدرات قائل هستند. این مواد غذایی شامل نشاسته‌جات از غلات تصفیه‌شده و غلات کامل می‌باشند. عباراتی چون نان، غلات، پاستا، برنج و کلوچه، همچنین سیب‌زمینی، ذرت و انواع سبزیجات نشاسته‌ای، آب‌میوه‌ها، لوبیا، حبوبات و بیشتر میوه‌ها باید از رژیم غذایی حذف شوند.

بیشتر برنامه‌های کتوژنیک شامل غذاهای با محتوای چربی اشباع بالا همچون تکه‌های چرب گوشت، گوشت‌های فرآوری‌شده، کره و منابع چربی غیراشباع نظیر آجیل، دانه‌ها، آووکادو، روغن‌های گیاهی و ماهی‌های چرب است.

تحقیقات اخیر نشان داده‌اند که رژیم کتوژنیک در کوتاه‌مدت می‌تواند تغییرات متابولیکی سودمندی همچون کاهش مقاومت به انسولین، کاهش فشار خون، و کاهش کلسترول و تری‌گلیسیرید ایجاد کند که همگی با کاهش وزن همراه می‌شود.

تأثیر کاهش‌دهنده اشتها رژیم کتوژنیک به همراه کاهش

پرسش اصلی این است که آیا رژیم کتوژنیک ممکن است برای بدن ضررهایی نیز به همراه داشته باشد؟ دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت به این سؤال چنین پاسخ می‌دهد:

احساس سیری به دلیل درصد بالای چربی در رژیم کتوژنیک و کاهش سطح هورمون‌های تحریک کننده اشتها، همچون انسولین و گرلین، در زمان مصرف مقادیر محدود کربوهیدرات صورت می‌گیرد؛ اما برخی عوارض جانبی منفی ناشی از پیروی طولانی‌مدت از رژیم کتوژنیک شامل احتمال افزایش خطر ابتلا به سنگ کلیه و پوکی استخوان، همچنین افزایش سطح اسید اوریک خون که یکی از عوامل خطرساز برای بیماری نقرس است، مشاهده می‌شود.

اگر انواع غذاهای توصیه‌شده در رژیم کتوژنیک رعایت نشوند، ممکن است منجر به کمبود مواد مغذی شود. بنابراین باید روزانه انواع گوشت، ماهی، سبزیجات، میوه‌ها، آجیل و دانه‌های مجاز را به رژیم غذایی اضافه کرد تا از مقدار مناسب فیبر و ویتامین‌ها و مواد معدنی مانند آهن، منیزیم و روی، که بیشتر در غذاهای غنی از غلات کامل موجود هستند، اطمینان حاصل شود.

تحقیقات موجود درباره رژیم کتوژنیک به عنوان یک روش کاهش وزن هنوز در مراحل ابتدایی هستند. بسیاری از مطالعات تا به امروز شامل تعداد محدودی از شرکت‌کنندگان بوده و همچنین مدت زمان آن‌ها کوتاه (کم‌تر از 12 هفته) و فاقد گروه‌های کنترل بودند.

رژیم کتوژنیک می‌تواند مزایای کوتاه‌مدتی از جمله کاهش وزن و بهبود سطح کلسترول تام، قند خون و فشار خون را در برخی افراد به همراه داشته باشد. اما این تأثیرات پس از گذشت یک سال در مقایسه با تأثیرات رژیم‌های کاهش وزن معمولی، تفاوت معناداری ندارند.

حذف چندین گروه غذایی و احتمال ظهور عوارض ناخوشایند، ممکن است رعایت این رژیم را دشوار کند. همچنین تأکید بر مصرف غذاهای سرشار از چربی‌های اشباع‌شده با توصیه‌نامه‌های غذایی برای آمریکایی‌ها و همچنین انجمن قلب آمریکا همخوانی ندارد و ممکن است تأثیرات منفی بر سطح کلسترول LDL خون داشته باشد. با این حال، می‌توان رژیم غذایی را با تمرکز بر مصرف غذاهای با محتوای چربی اشباع شده پایین مانند روغن زیتون، آووکادو، آجیل، دانه‌ها و ماهی‌های چرب اصلاح نمود.

در پایان، نباید فراموش کرد که رژیم کتوژنیک ممکن است برای برخی از افرادی که در تلاش برای کاهش وزن با روش‌های دیگر ناموفق بوده‌اند، یک گزینه مؤثر باشد. نسبت دقیق چربی، کربوهیدرات و پروتئین مناسب برای دستیابی به مزایای سلامتی، بسته به ترکیب بدنی و وراثتی افراد متفاوت است. بنابراین، اگر فردی تصمیم به شروع رژیم کتوژنیک گرفت، توصیه می‌شود تا با پزشک و متخصص تغذیه مشورت کند تا بتواند هرگونه تغییرات بیوشیمیایی را در طول رعایت این رژیم تحت نظارت داشته و از یک برنامه غذایی متناسب با وضعیت سلامت شخصی پیروی کند.

کمبودهای تغذیه‌ای یا دیگر عوارض سلامتی. یک متخصص تغذیه همچنین می‌تواند راهنمایی‌های لازم برای تدریس مجدد کربوهیدرات‌ها به رژیم غذایی پس از مدت زمان کاهش وزن ارائه دهد.

به صورت کلی، رژیم غذایی با کربوهیدرات تنظیم‌شده با پیروی از الگوی غذایی سالم می‌تواند منافع سلامتی و کاهش وزن کافی را در جمعیت عمومی ایجاد کند.