چشم‌هایت را مدام باز و بسته می‌کنی، حس می‌کنی که چیزی مانع دید تو شده است؛ نور روز به آرامی تابیده، اما از دور دست، گرد و غباری در حال حرکت است که رنگ آسمان را کدر می‌کند و تنفس را به چالشی جدی تبدیل ساخته است. مردم به پشت شیشه‌ها پناه می‌برند؛ کودکان و سالمندان باید در خانه بمانند و آن‌هایی که ناگزیر به بیرون می‌آیند، باید ماسک بر صورت بزنند. این واقعیت زندگی در استانی است که همیشه به خاطر سرسبزی و هوای تازه‌اش شناخته می‌شد.
در روزهای اخیر، آسمان استان گلستان به طرز عجیبی با گرد و غبار پوشانده شده و تنفس در این منطقه زیبا به یک معضل جدی تبدیل شده است. این بار ریزگردها نه از دل زمین‌های خشک و بی‌حاصل همین استان، بلکه از بیابان‌های فراتر از مرزها و از سمت ترکمنستان به اینجا رخنه کرده‌اند. اکنون، این گرد و غبار، به مشکلی تبدیل شده که فراتر از یک معضل زیست‌محیطی، پتانسیل تبدیل به بحرانی در زمینه سلامت، اجتماعی و اقتصادی را دارد.
مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران هواشناسی به‌وضوح اعلام کرده است: هشداری در خصوص ورود توده‌ای وسیع از گرد و غبار از سمت ترکمنستان به ایران صادر شده و استان‌های گلستان، خراسان شمالی، خراسان رضوی و برخی نواحی شرقی و شمال‌شرقی در مواجهه با این پدیده جوی قرار دارند.
این خبر در حالی جدی‌تر می‌شود که باید متوجه باشیم که بارش‌های اخیر در گلستان، احتمال وجود منشاء داخلی برای ریزگردها را کاهش داده است. مدیر کل حفاظت محیط زیست استان نیز بر این نکته تأکید کرده که گرد و غبارهای اخیر، منشاء خارجی داشته و از طرف بالکان و صحرای قره‌قوم به کشور وارد شده‌اند.
به رغم این هشدارها، این گرد و غبار همچنان به حیات استان آسیب می‌زند و بحران بهداشتی عمیق‌تری را رقم می‌زند. اقشار حساس و در معرض خطر مانند کودکان، سالمندان و بیماران تنفسی، بیشترین صدمه را از این وضعیت متحمل می‌شوند. مدیرکل مدیریت بحران گلستان در گفتگو با رسانه‌ها از تلاش برای اجرای تدابیر لازم جهت مقابله با این شرایط مطلع کرده است.
منشاء گرد و غبار؛ داخلی یا خارجی؟
بارش‌های اخیر در گلستان باعث شده است که مدیرکل حفاظت محیط زیست این استان با قاطعیت بگوید: ریزگردهای اخیر منشاء داخلی ندارند. اگرچه یکی از دلایل اصلی تولید گرد و غبار در این استان، خشک شدن برخی تالاب‌های مهمی مثل آلماگل، آلاگل و گمیشان است، که در گذشته منابع حیات‌ساز طبیعت گلستان بودند، ولی خشکی شدید و کاهش ۵۰ تا ۶۰ درصدی نزولات جوی، باعث گردیده که زمین این تالاب‌ها به منبع اصلی گرد و غبار تبدیل شود.
قدیر حسن‌زاده اعلام کرده که با این که حقابه‌ای از خراسان شمالی به تالاب‌های شرق استان رسیده، اما به خاطر خشک شدن شدید زمین، مقدار زیادی از آب در خاک جذب شده و به احیای کامل تالاب‌ها یاری نکرده است. این نشان می‌دهد که ریشه اصلی گرد و غبار همچنان وجود دارد و بدون اقدام جدی برای احیای تالاب‌ها، نه تنها گرد و غبار داخلی کاسته نمی‌شود، بلکه این بحران هر سال شدت خواهد گرفت.
چرا گرد و غبار منشاء خارجی دارد؟
علاوه بر این، هشدارهای نهادهای هواشناسی و مدیریت بحران بر ورود توده‌های گرد و غبار از کشورهای همسایه تأکید دارند. ترکمنستان با کانون‌های وسیع گرد و غبار به عنوان منبع اصلی خارجی این ریزگردها شناخته می‌شود. وزش بادهای شدید از سمت این کشور، سبب شده که حجم زیادی از گرد و خاک به استان گلستان رسیده و هوای پاک این منطقه را آغشته کند.
این وضعیت، دوباره اهمیت همکاری‌های منطقه‌ای در مبارزه با کانون‌های ریزگرد را به ما یادآوری می‌کند. اما پرسش اینجاست که ایران، و به ویژه استان گلستان، چه برنامه‌هایی برای مدیریت این پدیده در دست دارد؟ علاوه بر این، معاون هواشناسی گلستان در گفتگو با تسنیم از افزایش ۳۰ درصدی در روزهای درگیر با پدیده ریزگردها در استان خبر داده است.
نتیجه بی‌عملی!
مدیرکل مدیریت بحران استان گلستان در اظهارات خود مطرح کرده است که هشدارهای لازم صادر شده و گروه‌های پرخطر باید از ترددهای غیرضروری اجتناب کنند. همچنین از برگزاری جلسه‌ای ویژه برای بررسی علت داخلی و خارجی گرد و خاک و روش‌های مقابله با آن خبر داد.
اما در عمل، آلودگی هوای استان همچنان ادامه دارد و بر اساس اعلام هواشناسی، مردم طی روزهای آینده نیز با مشکلات تنفسی و کاهش کیفیت هوا مواجه خواهند بود.
مدیرکل محیط زیست گلستان همچنین به اعتبارات ملی جذب شده برای احیای تالاب‌ها اشاره کرده و اقداماتی مانند لایروبی کانال‌های آبرسان به تالاب آلماگل را برای توصیف تلاش‌های خود مطرح کرده است. اما این اقدامات کافی نیست. خشکی زمین، کاهش منابع آبی و ضعف در مدیریت منابع طبیعی سبب شده تا این مشکل همچنان وجود داشته باشد.
مردم گلستان انتظار دارند که مسئولان به جای صدور هشدارهای زرد و نارنجی و برگزاری جلسات بدون خروجی، به صورت جدی و علمی وارد حل این موضوع شوند. این بحران نیازمند یک برنامه‌ریزی جامع و هماهنگی بین‌بخشی است که تنها با همکاری سازمان‌های محیط زیست، هواشناسی، مدیریت بحران و حتی وزارت امور خارجه برای تعامل با کشورهای همسایه، قابل حل است.
علاوه بر این، ضروری است بر احیای تالاب‌ها، مدیریت منابع آبی و توسعه کشت‌هایی متناسب با اقلیم استان تمرکز شود تا منبع داخلی گرد و غبار کاهش یابد. مسئولان باید شفاف و پاسخگو باشند و به جای اینکه صرفاً اخبار ورود ریزگردها را اعلام کنند، توضیح دهند که چه اقداماتی به‌طور عملی برای کاهش این بحران انجام شده و در آینده چه برنامه‌هایی معین دارند.
اهمیت دیپلماسی منطقه‌ای
در اوایل دهه ۹۰، با حضور وزیر محیط زیست ترکمنستان و رئیس وقت سازمان محیط زیست، پروتکل همکاری زیست‌محیطی میان ایران و ترکمنستان امضا شد؛ هرچند همان زمان هم اطلاعات چندانی از مفاد این توافق منتشر نشد، اما می‌شد از آن بستر برای حل بحران ریزگردهای شمال شرق ایران بهره گرفت. پس از آن، در سال‌های گوناگون، مسئولان دولت‌های مختلف با طرف ترکمنستانی تعاملات قابل توجهی داشته‌اند، اما میزان توجه به موضوع ریزگردها هنوز مشخص نیست.
در دولت فعلی نیز مسئولین مانند رئیس دولت و استاندار گلستان بارها با طرف‌های ترکمنستانی مذاکره کرده‌اند، اما نتایج این گفت‌وگوها می‌توانست به حل یک معضل کمک کند که منبع آن خاک کشور همسایه است.
در برخی دولت‌ها، روسای سازمان محیط زیست مردم را به دعا برای وزش باد و بارش باران برای رهایی از آلودگی هوا و ریزگردها تشویق می‌کردند، اما با گسترش دامنه ریزگردها در کشور از غرب و جنوب تا شرق و شمال، دیگر دعا برای باران کارساز نیست و مسئولان باید توانایی خود را برای استفاده از ظرفیت حسن همجواری و تعاملات با کشورهای همسایه، به ویژه ترکمنستان، برای کاهش ورود گرد و غبار خارجی به کشور نشان دهند.
یک نکته نگران‌کننده‌تر این است که برخی کارشناسان منابع طبیعی بر این باورند که ریزگردهایی که فضای استان را در بر می‌گیرد، حتی جنگل‌ها را درگیر می‌کند و نشستن گرد و غبار بر روی برگ‌های درختان و ادامه این وضعیت می‌تواند تنفس گیاهان را مختل کرده و در طول زمان باعث خشکی گونه‌های درختی شود.