احمد شاکری؛ نویسنده، پژوهشگر و عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران گفت: تجربه تاریخی ما در گذشته و تجربه عملی ما در این دوره بر این بنا شده که استمرار زندگی در جریان جنگ بسیار مهم است. خواست دشمن، همانند میدان نظامی این است که زندگی در شهرها برای مردم دچار اختلال شود و شرایط بهصورت یک وضعیت ناپایدار جنگی درآید. بنابراین یکی از ویژگیهایی که میتوان آن را جزو وجوه مقاومت ملی شمرد، همین تابآوری اجتماعی و مظهر آن یعنی جریانمندی زندگی است.
وی افزود: از جمله مصادیق زندگی جریانیافته این است که در حوزههای مختلف از جمله در حوزه فرهنگ، روال عادی زندگی ادامه پیدا کند. به نظر من، برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب و دیگر رخدادهای فرهنگی را میتوان جزو همین اصل مهم و اساسی قلمداد کرد.
این نویسنده با بیان اینکه زمان جنگ، برخلاف تصور ابتدایی، زمان درنگ و مطالعه نیز است، گفت: زمان جنگ، زمان تصمیمهای بسیار مهم است. جنگ در واقع آزمونی برای مردم است تا در این آزمون، خود، هویت، دشمن، جامعه و رهبران خود را بیشتر بشناسند. زیرا حرکت و عمل ما در دوران جنگ، ناشی از شناخت ما و برآمده از آن است.
شاکری ادامه داد: در حقیقت اگر در هر زمانی نیازمند شناخت مفاخر تاریخی و فرهنگی خود بودهایم، در دوران دفاع مقدس، بیش از هر زمان دیگری نیازمند دانش درباره تجربه دوران دفاع مقدس و تاریخ اسلام هستیم. زیرا ذهن ما، خواه ناخواه به دنبال الگوها، شناخت سنتهای الهی، درک گذشته، حال و تعیین مسیر آینده است. حتی امروزه شاهد آن هستیم که در اشعار رایج، نامهایی چون رستم و آرش برده میشوند. این امر برای انتقال این پیام به مخاطب ایرانی و حتی جهانی است که ما در استمرار و امتداد تاریخ تمدنی خود حرکت میکنیم. این تاریخ چگونه به اطلاع ما میرسد؟ این دانش در منابع ادبی و تاریخی ما موجود است. حتی توصیه رهبر شهید انقلاب مبنی بر مرور و مطالعه آثار روایی دفاع مقدس، ثمره همین نیاز به شناخت و الگوبرداری از این دوران پرافتخار است.
عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه کتاب به عنوان یکی از حاملان مهم و ریشهدار فرهنگ، نقشی حیاتی در انتقال این مفاهیم ایفا میکند، گفت: شناخت ما باید مبنای عمل ما باشد و نمایشگاه مجازی کتاب، مجرای معرفی و دسترسی به کتابها است که میتواند اهمیت بسزایی داشته باشد. نکته حائز اهمیت دیگر انتظاری است که از اهل قلم، نویسندگان، شاعران، راویان و خاطرهنگاران داریم. این دوران چنانکه میدانید، آبستنِ زایشهای نو است. جنگ، در کنار تخریب و ویرانی، وجهی از تولد و آبادانی را نیز به همراه دارد. در حالی که ویرانیهایی همچون از دست رفتن اماکن، شهادتها، مهاجرتها و مجروحیتها جزو خسارات ظاهری جنگ هستند اما وجه آبادانی آن بسیار ارزشمند است. یکی از نمودهای این آبادانی، شکفتن روایتها است.
شاکری ادامه داد: با نگاهی به تاریخ ادبیات، شاهد هستیم که ادبیات در دوران وقوع اتفاقات بزرگ، شکوفا شده و به ثمر نشسته است. اکنون، ذهنیت و زبان مردم، حتی عامه مردم نه فقط نویسندگان، آماده روایت است. مشاهدات، شنیدهها و تجربیات آنها بسیار مهم است. نمایشگاه مجازی کتاب یکی از عرصههای مهم برای عرضه این روایتهاست؛ جایی که میتواند به افزایش مخاطب و تنوع حرفهای گفتنی کمک کند.
این پژوهشگر همچنین با تاکید بر این نکته که نمایشگاه کتاب هیچگاه نباید تعطیل شود، گفت: بحثی که اخیراً در فضاهای ادبی مطرح است و پژوهشگران به آن پرداختهاند، این است که دفاع مقدس، آوردهها و نوآوریهای جدیدی در حوزه ادبیات برای ما داشته است. تجربیاتی مانند تجمعات ۷۰ روزه مردم در خیابانها که در دوران انقلاب اسلامی ایران یا هشت سال دفاع مقدس نیز بیسابقه بود، مواد و مصالح روایی ارزشمندی را فراهم آورده است. این روایتها و تجربیات در نمایشگاه مجازی کتاب جلوه کنند و عرضه شوند. نمایشگاه کتاب نباید تعطیل شود و برگزاری آن به هر شکلی اعم از مجازی یا حتی حضوری با رعایت مصالح و اولویتها توسط سیاستگذاران، کارآمد و مفید خواهد بود.
شاکری اضافه کرد: هر آنچه برآمده از فرهنگ ایرانی و اسلامی باشد، میتواند مفید و موثر واقع شود. زندگی جاری به این معناست که ما در جنگ حل نمیشویم، بلکه این ماییم که جنگ را در هاضمه خود هضم میکنیم. این نکته مشابه تعبیری است که درباره مرگ در معارف ما وجود دارد: «این انسان است که مرگ را میمیراند، چرا که پس از مرگ، نامیرا میشود.» قدرت تمدنی نیز همین است؛ توانایی هضم بزرگترین حملات. حمله مغول با وجود ویرانیهای گسترده، نتوانست تمدن ایرانی را از بین ببرد؛ بلکه این تمدن بود که آن واقعه بزرگ را در دل خود هضم کرد. این نشاندهنده انعطافپذیری تمدن ما است. برای دستیابی به این قدرت، لازم است ذهنی بلنداندیش داشته باشیم. جنگ، دیر یا زود به پایان خواهد رسید. تمدنی که دوراندیش است، برای آینده برنامهریزی میکند؛ مانند دانشجویی که کتب درسی خود را میخواند یا کنکوری که برای آزمون آماده میشود.
این نویسنده همچنین با بیان اینکه هر علمی که برای آینده ایران کسب شود، بخشی از این زندگی جاری و بخشی از برنامهریزی تمدنی ماست، گفت: در خصوص برونرفت از موقعیتهای خاص به تجربیات گذشتگان و سنتهای الهی نیاز داریم. این تجربیات که در طول تاریخ تکرار شدهاند، نسخههای قابل عرضه برای جامعه هستند و روح امید و باور را در جامعه میدمند. برای دستیابی به این سنتها، باید به روایتهای گذشته رجوع کنیم. قهرمانانی چون رئیسعلی دلواری، اسطورهها و شخصیتهای تاریخی ما، همچون امیرکبیر که با نیروهای بیگانه، دشمنان مهاجم و حتی خائنان داخلی مواجه شدند، میتوانند هویت جمعی و تاریخی مبارک ما را زنده کنند. این روایتها مشتمل بر راه حل هستند: چگونه بر دشمن پیروز شویم؟ پیروزی واقعاً چیست؟
نویسنده کتاب «درباره مانایی و میرایی» با اشاره به اینکه فرهنگ غربی و مفاهیم آن، پیروزی را عمدتاً در قدرت نظامی و نابودی دشمن میدانند، ادامه داد: اما در فرهنگ ما، پیروزی با مقاومت است. تعبیر «خون بر شمشیر پیروز است» نشاندهنده این دیدگاه است. امیرکبیر با وجود شهادت، پیروز شد؛ زیرا مسیری را گشود. حضرت اباعبدالله (ع) نیز الگوی اعلای این پیروزی هستند.
وی با بیان اینکه در دهههای گذشته با نبودِ فضای مجازی و غلبه حضور فیزیکی، نمایشگاه کتاب و خرید فیزیکی کتاب از اهمیت ویژهای برخوردار بود، گفت: اما امروزه با گسترش فناوریهای ارتباطی و ظهور درگاههای اینترنتی متعدد، نمایشگاه مجازی کتاب در تمام ایام سال در دسترس مخاطبان قرار دارند. خرید، فروش، جستوجو و معرفی کتاب به صورت مجازی به امری مرسوم تبدیل شده است.
شاکری ادامه داد: با توجه به این تحولات، این پرسش مطرح میشود که آیا نمایشگاه کتاب بیشتر یک فروشگاه کتاب است یا یک نمایشگاه فرهنگی؟ به نظر میرسد در سالهای اخیر، با تسهیل مجاری خرید و فروش، کارکرد فروشگاهی نمایشگاه کمرنگ شده و تمرکز بیشتر بر جنبه فرهنگی آن معطوف شده است. یعنی، هدف اصلی، برگزاری یک رویداد فرهنگی است، نه صرفاً افزایش فروش. در جنبه فرهنگی، انتظار میرود نمایشگاه مجازی کتاب به بستری برای تعامل فرهنگی میان طرفین تبدیل شود؛ نویسندگان، ناشران ایرانی و خارجی، منتقدان، مخاطبان، اقتباسکنندگان، پژوهشگران و… در یک فضای تعاملی گرد هم آیند.
عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود با طرح این پرسش که آیا برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تعامل مطرح شده را مسدود میکند یا خیر؟ گفت: پاسخ منفی است، هرچند ممکن است این ارتباط را محدود کند، زیرا تعامل حضوری جلوه دیگری دارد. اما در فضای مجازی نیز این امکان وجود دارد. اتاقهای مجازی متعدد، امکان شنیدن و تعامل را برای شرکتکنندگان فراهم میکنند. امروزه، پلتفرمهای مختلف این قابلیت را دارند که جلسات رونمایی، نقد کتاب، سخنرانی، میزگرد و… را به صورت مجازی برگزار کنند. این تدابیر، که پیش از این نیز در نمایشگاههای حضوری به کار گرفته میشد، در فضای مجازی نیز قابل تأمین است.
وی با بیان اینکه گرچه مجموعههای متعدد و پراکندهای در حوزه ادبیات دفاع مقدس فعالیت کردهاند اما سرعت واکنش قالبهای مختلف ادبی به جنگ یکسان نیست، گفت: شعر همواره پیشتاز بوده و در این جنگ نیز همچنان پیشتاز است. رمان و داستان بلند با تأخیر بیشتری عمل میکنند و بهطور کلی، داستان در قیاس با خاطره و ناداستان با تأخیر بیشتری تولید میشود. خاطره نیز نسبت به شعر، با فاصله زمانی بیشتری به موضوع میپردازد. با وجود این تأخیرها، تولیداتی در این حوزهها انجام شده است. اولاً باید تلاش شود که این تولیدات افزایش یابد و ثانیاً این تولیدات هدایت شوند تا جنبههای فنی، زیباییشناختی و جامعیت موضوعی آنها مد نظر قرار گیرد.
احمد شاکری در پایان به اهمیت باز شدن فضا برای آثار تولید شده در جنگ رمضان در چرخه نشر و کتاب اشاره کرد و ادامه داد: اگرچه انتظار نمیرود که شاهد تولید انبوه کتاب در این حوزه باشیم، اما کتابهایی نیز منتشر شدهاند، هرچند ممکن است محدود باشند و فرصت چاپ گسترده فراهم نشده باشد. با این حال میتوان در این حوزه سرمایهگذاری کرد. شاید نمایشگاه مجازی کتاب امسال بتواند با تدارک یک بخش ویژه برای این جنگ تحمیلی سوم به این موضوع توجه ویژهای نشان دهد.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت تا دوم خرداد (۱۴۰۵) با شعار «بخوانیم برای ایران» در نشانی book. icfi. ir برگزار میشود.
/