با پیشرفت روزافزون فضای مجازی و افزایش تب و تاب شبکه‌های اجتماعی، تغییرات قابل توجهی در ابعاد مختلف زندگی ما پدید آمده است. همین تحولات به‌طور خاص چهره رسمی علم پزشکی و شیوه‌های درمانی را نیز تحت تأثیر قرار داده و ما امروز در کنار پزشکی متعارف و رسمی، با پدیده‌ای موسوم به پزشکی غیررسمی و مجازی نیز روبرو هستیم.
کارشناسان معتقدند که در ارتباط رسمی بین پزشک و بیمار، ابزارهایی چون محرمانگی و حریم خصوصی نقش مهمی ایفا می‌کند. در این راستا، وجود پزشکی مجازی در صورتی که بر مبنای داده‌ها و شواهد علمی بنا شده باشد، می‌تواند مفید باشد. با این حال، گاهی از رفتارهایی را مشاهده می‌کنیم که اطلاعات مربوط به بیمار در صفحه پزشک منتشر می‌شود. این نوع از اشتراک‌گذاری نه تنها با اصول اخلاق پزشکی تناقض دارد، بلکه به حریم خصوصی بیمار آسیب می‌زند و به نوعی اصل رازداری را نقض می‌کند.
نقض قاعده رازداری
محمود عباسی؛ رئیس انجمن علمی حقوق پزشکی ایران بر این نکته تأکید می‌کند که نشر اطلاعات پزشکی یا تصاویر بیماران در صفحات مجازی، به‌روشنی اصل رازداری را زیر پا می‌گذارد و موجب نقض حریم خصوصی افراد می‌شود. او می‌افزاید: بدون شک، انتشار تصاویر بیماران بدون رضایت قانونی و اجازه از طرف بیماران یا قیم قانونی آنها، به منزله تخلف از قاعده رازداری است که نه تنها از نظر اخلاقی ناپسند است، بلکه از دیدگاه قانونی نیز به عنوان جرم و تخلف انتظامی شناخته می‌شود و در دادسراهای عمومی و انقلاب نیز قابل پیگیری است.
دکتر عباسی خاطرنشان می‌کند که تنها مورد استثنایی که برای این مسئله قائل شده‌اند، حوزه آموزش است، اما حتی در این زمینه نیز باید به حداقل‌ها اکتفا شود.
اخیراً در سمیناری که شرکت کرده بودم، پزشک موردی را از نکروز (بیماری‌ای که به واسطه کمبود خون‌رسانی به بافت‌ها ایجاد می‌شود) یک بیمار به نمایش گذاشت و به نمایش تصویر عریان بیمار، که اینک خانمی مسلمان بود، پرداخت. او به تمام جزئیات بیمار اشاره کرد.
وقتی نوبت به سخنرانی من رسید، از او پرسیدم که با چه مجوزی بدن عریان این خانم را به نمایش گذاشتید، در حالیکه تنها قصد نشان دادن بخشی از پای او را داشتید؛ هرچند که حتی نشان دادن همان قسمت نیز مستلزم دریافت اجازه از بیمار است و اگر امکان دریافت اجازه برای این کار میسر نبود، باید از کمیته اخلاق پزشکی مجوز می‌گرفت.
این عمل نه تنها تخلف پزشکی به شمار می‌رود بلکه از نظر قانونی نیز جرم است. جامعه پزشکی باید از این قبیل رفتارها پرهیز کند و بخصوص در زمینه نمایش تصاویر بیماران که به‌طور کامل ممنوع است، حتی در زمینه آموزشی نیز، لازم است قبل از هر اقدامی مجوز لازم از بیمار اخذ شود و تصویر به گونه‌ای ارائه گردد که شناسایی نشود.
وی تأکید می‌کند که اصل رازداری باید همواره در روابط پزشک و بیمار رعایت شود و این رابطه بر اساس همین اصل بنا شده است. از بقراط نقل شده است که «من متعهد هستم اسرار بیمارانم را افشا نکنم»، و این اصل نه تنها یک قاعده اخلاقی بنیادین و مهم است، بلکه از جنبه دینی نیز به عنوان اصول مسلم امانت‌داری، مورد توجه قرار گرفته و همه پزشکان باید همواره به آن پایبند باشند.
رازداری مبنای رابطه پزشک و بیمار است
رئیس مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی دانشگاه علوم‌پزشکی شهید بهشتی می‌گوید: رازداری، مبنای اصلی رابطه پزشک و بیمار است و این تعهد از لحظه نخست مراجعه بیمار به پزشک شکل گرفته است. حریم خصوصی بیماران و حق داشتن خلوت در مراکز درمانی از مسائلی است که در کنار اصل رازداری حائز اهمیت است.
در زمان اخیر که به یکی از مراکز درمانی مراجعه کرده بودم، بر روی دیواره نزدیک به سر یک بیمار، تابلویی نصب کرده بودند با نوشته‌ای که به کنسر معده اشاره داشت. من به مسئولان بخش گفتم که شما در واقع قاعده رازداری را نقض کرده‌اید و این عمل تخلف محسوب می‌شود. اینکه بدانیم کنسر به چه معناست به خودی خود قابل پذیرش نیست، زیرا حتی اگر اندکی از افراد معنا را می‌دانند، این تخلف معنادار است.
عباسی در ادامه مفهوم «افشاگری» در حوزه پزشکی را توضیح می‌دهد و می‌گوید: افشا شامل عناصر مهمی است که نخستین آن وجود یک راز است و برای درک این که راز در رابطه پزشک و بیمار چیست باید گفت که تمامی اطلاعاتی که بیمار در اختیار پزشک قرار می‌دهد و تمامی یافته‌های پزشک از معاینه و آزمایش‌های بیمار، به‌عنوان راز بیمار تلقی می‌شود.
دومین رکن، بخش افشای آن راز است، که به معنای آن است که اطلاعاتی که پزشک به دست می‌آورد، امانت بیمار است و پزشک حق ندارد این اطلاعات را بدون رضایت بیمار به هیچ شخص دیگری حتی اطرافیان او منتقل کند، مگر در شرایط خاص که بیمار تقلید از اختلالات روانی داشته باشد یا زیر سن قانونی باشد که در این صورت، پزشک می‌تواند اطلاعات را در اختیار سرپرست قانونی قرار دهد. بنابراین اگر رازی وجود داشته و افشای آن انجام شود، یک رکن سومی به نام قانون نیز وجود دارد که این عمل را به‌عنوان جرم محسوب کرده و مجازات‌هایی نیز برای آن خواهند داشت. در صورت تعقیب در دادگاه‌های عمومی، این جرم ممکن است به حبس و تنبیه مالی منجر شود و در صورت پیگیری تحت عنوان تخلف انتظامی در دادسرای نظام پزشکی، مجازات آن شامل توبیخ، جزای نقدی یا محرومیت‌های اجتماعی خواهد بود.
حاکمیت اخلاق بر قانون
رئیس اندیشکده بین‌المللی کرامت انسانی در پاسخ به این سوال که آیا اگر این عمل بدون ذکر نام و مشخصات بیمار انجام شود، هنوز هم به عنوان جرم محسوب می‌شود، اظهار می‌کند: اگر فقط در مورد یک نوع بیماری صحبت شود و جزئیات شخصی و تصاویر بیماران ذکر نشود، این عمل جرم تلقی نخواهد شد و به ویژه در چارچوب آموزش، این مسئله قابل پذیرش است.
عباسی ادامه می‌دهد: رسانه‌ها می‌توانند به عنوان ابزاری برای آموزش و آگاهی‌بخشی به عموم مردم عمل کنند. حاکمیت اخلاق در روابط بین پزشک و بیمار، چه در فضای مجازی و چه در دنیای واقعی، نه تنها یکی است، بلکه در فضای مجازی به مراقبت بیشتری نیاز دارد. استفاده از رسانه به عنوان ابزاری آموزشی نباید توجیهی برای نقض اصول اخلاقی و افشای اسرار پزشکی بیماران باشد. قانون‌گذار هیچ تفاوتی میان اینگونه جرائم در فضای مجازی و واقعی قائل نشده و ممکن است قاضی مجازات‌های سنگین‌تری برای مجرم در نظر بگیرد.
رسانه‌های گروهی می‌توانند به عنوان ابزاری مفید برای ارایه خدمات به مردم، اطلاع‌رسانی عمومی و بهره‌مندی از آموزش‌های نوین پزشکی عمل کنند، اما عدم توجه به رازداری بیماران به این رسانه‌ها می‌تواند منجر به افشای اسرار بیماران شود که این عملکرد هم از نظر اخلاقی و هم قانونی عبور از خط قرمز است و می‌تواند به شکایات بیماران از پزشکان منجر شود.
رئیس انجمن علمی حقوق پزشکی ایران خاطرنشان می‌کند که با آموزش مستمر و آگاهی‌بخشی به پزشکان و کادر درمان می‌توان خطرات و چالش‌های این حوزه را به حداقل رساند. هنگامی که پزشکان و دست‌اندرکاران درمان به یاد داشته باشند که رفتارهای آنها می‌تواند به عنوان افشای اسرار بیماران تلقی شود، هم از جنبه اخلاقی و هم قانونی با پیامدهای جدی مواجه خواهند شد و بنابراین بیشتر احتیاط خواهند کرد.
اگرچه مبانی این آموزش‌ها در دوره‌های آموزش عالی رشته‌های پزشکی، پرستاری و مامایی پیش‌بینی‌شده است، اما این موارد کافی نیست و نیاز به برگزاری کارگاه‌ها و سمینارهای تخصصی برای کادر درمان وجود دارد و همچنین باید از طریق رسانه‌ها این آموزش‌ها به کامل‌ترین شکل ممکن ارائه شود.
رویکرد جهانی در مواجهه با مسئولیت پزشکان در رابطه با رازداری بیماران
عباسی درخصوص رویکرد جهانی نسبت به مسئولیت پزشکان در حفظ رازداری بیماران می‌گوید: رویکرد جهانی در مورد اصول اخلاقی پزشکی یکسان است و تمام کشورها به اصول چهارگانه اخلاق پزشکی شامل «Autonomy» یا «خودمختاری»، «Beneficence» یا «سودمندی»، «maleficence-Nin» یا «آسیب‌ناپذیری» و «Justice» یا «عدالت» اعتقاد دارند. گرچه ممکن است با توجه به فرهنگ‌ها و دیدگاه‌های بومی، خط مشی‌های خاصی برای تقویت این اصول اضافه شود، اما اصل رازداری کماکان یکی از اصول اصلی و مورد توجه کلیه نظام‌های حقوقی است و نیاز به اجرای آن وجود دارد.
به لحاظ قانونی نیز افشای اسرار بیماران توسط پزشکان و کادر درمان در قوانین و مقررات کشورهای مختلف جرم شناخته شده و تعقیب قانونی می‌شود؛ همچنین از بعد پزشکی نیز به عنوان تخلف انتظامی درجایگاه خود شناخته شده است. با این وجود، کشورهای زیادی در تلاش هستند با ایجاد بسترهایی، حاکمیت اخلاق در پزشکی را تحکیم کنند تا کسی نتواند به نقض قاعده رازداری دست بزند.
ما باید به دنبال ایجاد یک فضای اخلاقی ۳۶۰ درجه‌ای در مطب‌ها، درمانگاه‌ها، بیمارستان‌ها، کلینیک‌ها و سایر مراکز درمانی باشیم که هیچ فردی نتواند از مرز اخلاق خارج شود، زیرا حاکمیت اخلاق، عامل ضروری در پزشکی و درمان است و به هیچ وجه نباید اجازه داد که در فضایی حقیقی یا مجازی به نقض حقوق بیماران در زمینه رازداری پرداخته شود.