صدای او را در میان شخصیت‌های معروف ایرانی و خارجی نظیر لارنس اولیویه، رابرت ردفورد (کاپیتان آمریکا، سرباز زمستان)، واکین فینیکس (جوکر، او، ناپلئون)، دنزل واشنگتن و همچنین علی نصیریان در فیلم ناخدا خورشید شنیده‌ایم. به تازگی او قرار است کارگاه یک روزهای در زمینه فن بیان در سینما در موزه سینما برگزار کند. ما با او که درباره وضعیت کنونی دوبله هشدار داده است، به گفت‌وگو نشسته‌ایم و نظرش را درباره شرایط دوبله و فیلم‌هایی که در آن‌ها به نقش‌گویی پرداخته، جویا شده‌ایم:
به کارگاهی که قرار است برگزار کنید، بپردازیم. در این کارگاه چه تجربه‌ای برای شرکت‌کنندگان فراهم خواهد شد؟
این کارگاه به آموزش دوبله محدود نمی‌شود. بلکه جلسه‌ای خواهد بود درباره فن بیان برای بازیگرانی که بر روی صحنه نقش‌آفرینی می‌کنند و یا افرادی که به ورود به دنیای دوبله علاقه دارند. هدف این کارگاه تمرین و آشنایی با این مقوله به صورت مشترک است.
نظرتان در مورد آموزش دوبله چگونه است؟
برخی از کلاس‌هایی که برگزار می‌شود، به دست همکارانم که در این زمینه تجربه دارند، مدیریت می‌شوند. همچنین افرادی که خود به فراگیری مطالبی پرداخته‌اند و فکر می‌کنند توانایی دارند به دیگران آموزش دهند، نیز در این حوزه فعال هستند. اطلاعات دقیقی از کیفیت این کلاس‌ها ندارم و نمی‌دانم چه برآیندی دارند، اما بعید می‌دانم توان آموزش مؤثری داشته باشند. چرا که کارهایی که خودشان انجام می‌دهند، معمولاً از کیفیت مطلوب بهره‌مند نیست. شخصی که در هر حوزه‌ای می‌خواهد کلاس برگزار کند، باید مجوز لازم را داشته باشد. باید نهادی وجود داشته باشد که بر این کار نظارت کند؛ وگرنه هر فردی می‌تواند کلاسی دایر کند و از مردم هزینه بگیرد. اما این مجاز نیست که هر کسی به خود اجازه دهد که اقدام به برگزاری کلاس کند. حتی من که سابقه طولانی دارم نیز باید جایی باشد که صلاحیت من را تأیید کند.
شما درباره نظارت در این زمینه هشدارهایی میدانید و تأکید کرده‌اید که اگر نهادهای دولتی در زمینه نظارت بر وضعیت فعلی دوبله اقدامی نکنند، این هنر فاخر در معرض نابودی قرار خواهد گرفت. می‌توانید توضیحات بیشتری درباره شرایط کنونی بدهید؟
وضعیت فعلی بسیار واضح است. ما با یک فضای بی‌نظم و به هم ریخته روبرو هستیم که هیچ‌کس مشخص نیست چه مسئولیتی دارد. بخشی از دوبله‌های با کیفیت پایین در ایران تولید می‌شود و بخشی دیگر در شبکه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور و در خصوص سریال‌های بی‌کیفیت ترکی. این سریال‌های ضعیف با زبان و لحن بد دوبله می‌شوند و این مسئله سطح سلیقه تماشاگران را به شدت پایین می‌آورد، که آسیب جدی به فرهنگ ما وارد می‌کند. آثار فرهنگی باید دارای کیفیت بالا و رو به تعالی باشند؛ به عبارت دیگر، هر اثر باید بهتر از اثر قبلی باشد. اگر هر تولید فرهنگی با کیفیت نامطلوبی ارائه شود، تبعات منفی به همراه خواهد داشت. در مورد اینکه چه نهادی باید بر این عملکرد نظارت کند و چه اقداماتی باید صورت گیرد، اطلاع دقیقی ندارم. اما باید در مورد کارهای داخلی نظارت وجود داشته باشد. زیرا در مورد شبکه‌های خارج از کشور نمی‌توان کاری کرد. باید با افرادی که به این کار حرفه‌ای پرداخته‌اند و جایگاه مستحکمی دارند، مشورت شود تا نظارت کیفی بر روی آثار و نحوه استفاده از واژه‌ها برای حفظ زبان فارسی صورت گیرد. سپس باید تشویق به تولید آثار باکیفیت صورت بگیرد. اگر سریال‌های خوبی تولید کنیم، مردم آن‌ها را مشاهده خواهند کرد. اما اکنون به دلیل تأثیر سریال‌های ترکی، سریال‌های جدیدی در حال تولید هستند که تنها به دنبال جلب مخاطب هستند، در حالی که جذب مخاطب باید با ارائۀ آثار فرهنگی با کیفیت و فاخر، از نظر ادبی و اجرایی نسبت به آن صورت گیرد که این کار به سادگی امکان‌پذیر نیست. دولت باید از چنین تولیداتی حمایت کند. جذب جوانان به سمت تولیدات با کیفیت داخلی، اقدام بزرگی است که سایرین را نیز به تولید چنین آثار تشویق خواهد کرد.
موضوعی دیگر در خصوص ضرورت دوبله مطرح شده است. با وجود زیرنویس و عادت تماشاگر ایرانی به تماشای فیلم‌های خارجی با صدای اصلی و زیرنویس، اکنون چرا نیاز به دوبله وجود دارد؟
همان اندازه که نمی‌توانیم ادعا کنیم همه باید به یادگیری زبان انگلیسی یا سایر زبان‌ها بپردازند تا کتاب‌ها را به زبان اصلی مطالعه کنند، دوبله نیز به همین ترتیب است. اگر دوبله به خوبی انجام شود، علی‌رغم اینکه نمی‌تواند به طور کامل اصالت فیلم را منتقل کند، کار معقولی خواهد بود. زمانی که فیلم را با زیرنویس تماشا می‌کنید، زمان زیادی را صرف خواندن زیرنویس می‌کنید و در عین حال اتفاقات اساسی در صحنه در حال وقوع‌اند. ممکن است کارگردان در گوشه‌ای از کادر به جزئیاتی بپردازد که در برداشت از فیلم اهمیت زیادی دارد. اما هنگام مشاهده فیلم با زیرنویس، ممکن است آن را از دست بدهید. خصوصاً در فیلم‌هایی نظیر آثار ایتالیایی که دیالوگ‌ها سریع بیان می‌شوند. اگر دوبله به درستی صورت گیرد، بسیار مفید خواهد بود؛ چرا که ارتباط فرهنگی به بهترین شکل ممکن شکل می‌گیرد. تماشای فیلم با زبان اصلی برای افرادی مناسب است که می‌خواهند تمام جزئیات صوتی، مانند نفس کشیدن بازیگر را احساس کنند. اما برای عموم افرادی که به تماشای فیلم علاقه دارند، زیرنویس چندان کارساز نیست. دوبله یک هنر دقیق و حساس است که محصول کار نویسنده، کارگردان و دوبلور است.
چه فکر می‌کنید باعث شکل‌گیری نسل طلایی دوبله با حضور افرادی مانند شما، منوچهر اسماعیلی، نصرالله متقالچی، زهره شکوفنده و تاجی احمدی شد؟
اتفاقی فرهنگی در یک دوره خاص در دوبله افتاد که مشابه آن در ادبیات، شعر، نقاشی و موسیقی مشاهده می‌شود. دوره‌ای طلایی وجود داشت که ثمره‌اش شخصیت‌های هنرمندی بودند که نام آن‌ها را ذکر کردید. اما بعدها وضعیت تغییر کرد و این افراد یا به دلیل کهولت سن از صنعت کنار رفتند و یا از دنیای فانی رخت بربستند و جایی برای جایگزینی آن‌ها وجود نداشت. افرادی که هم‌اکنون در انجمن دوبله فعالیت دارند، به نوعی از میراث این بزرگان بهره‌مند شده‌اند و از نظر تکنیک و درک این حوزه دستاوردهایی کسب کرده‌اند. در حالی که افرادی که در خارج از این حوزه مشغول هستند، به طور مستقل به کشف و شناخت این هنر می‌پردازند و به طبع، دیرتر به این نقطه می‌رسند.
چند سؤال درباره کار خودتان می‌پرسم. چه شد که نقش مستر فرهان را در ناخدا خورشید بر عهده گرفتید، با توجه به اینکه پیش از آن، ناصر طهماسب صداپیشگی آقای نصیریان را انجام می‌داد؟
اولاً، آقای نصیریان استاد بسیار بزرگی هستند و صداپیشگی در فیلم‌های قدیمی که خودشان انجام داده‌اند، فوق‌العاده است. معمولاً در مورد بازیگران ایرانی به دلیل مشغله‌هایشان در کارهای دیگر، یک دوبلور جایگزین آن‌ها می‌شود. نمی‌دانم چه دلیلی باعث شد که در ناخدا خورشید برای دوبله نقش آقای نصیریان انتخاب شوم، اما قطعاً تصمیم آقای اسماعیلی، کارگردان دوبلاژ، بوده است. ولی در هر حال، حضور من در چنین فیلمی در هر نقشی برایم خوشایند و ارزشمند بود. ایام دوبله این پروژه روزهای خوبی برای ما بود.
به نظرتان آیا تفاوتی بین دوبله بازیگران جدیدی نظیر کریس همسورث که در سری فیلم‌های انتقام‌جویان صدای او را ارائه داده‌اید و بازیگری نظیر لارنس اولیویه که شما صداپیشگی او را انجام داده‌اید، وجود دارد؟
بازیگران کلاسیک به دلیل اینکه سینما در آن زمان بر اساس ادبیات شکل گرفته و بازیگرانی چون لارنس اولیویه نیز از تئاتر معتبر بودند، دارای شیوه خاصی از اجرا و بیان هستند. اما نقش‌هایی که امروز در سینما می‌بینیم، بیشتر به افراد عادی تعلق دارند. به ویژه در هالیوود هستند بازیگران برجسته که واقعاً زندگی را در نقش‌های خود تجسم می‌کنند؛ به طوری که وقتی فیلم آغاز می‌شود، شما فراموش می‌کنید که آن‌ها بازیگرند و این موضوع بطور طبیعی بر روی کار شما تأثیر می‌گذارد.
بله، طبیعی است که همینطور باشد.
تجربه دوبله فیلم ناپلئون و نقش واکین فینیکس چگونه بود؟ شما پیشتر هم صداپیشگی او را در فیلم‌های «جوکر» و «او» به عهده داشته‌اید.
فینیکس یکی از همان افرادی است که در موردش صحبت کردم. اولین بار او را در فیلم گلادیاتور دیدم و برایم یک پدیده بود و هنوز هم هست. او یک بازیگر فوق‌العاده و چالش‌برانگیز است و همیشه از صدای او لذت برده‌ام. البته همکاران دیگری هم بودند که صدای او را به خوبی دوبله کرده‌اند. به طور کلی، دوبله او مانند یک تجربه کشف است؛ در هر دیالوگ و مکث او، یک ویژگی جدید دیده می‌شود. در خصوص نقش ناپلئون هم واقعاً درخشان بود، اما فیلمی که بیشتر از فینیکس دوست دارم، فیلم «او» است.