تا به حال از سلولهای بنیادی خونساز اهدایی برای درمان صدها هزار نفر مبتلا به سرطان خون و دیگر اختلالات خونی استفاده شده است.
بیش از ۵۰ سال پیش که برای نخستین بار سلولهای بنیادی خونساز با موفقیت به بیماران سرطانی پیوند زده شدند، دانشمندان در جستجوی پاسخ این سوال بودند که آیا این سلولها میتوانند جهشهای سرطانزا تولید کنند یا خیر.
به تازگی یک تحقیق منحصر به فرد بر روی طولانیترین دریافتکنندگان پیوند و اهداکنندههای آنان نشان داده است که افرادی که سلولهای بنیادی اهدایی را دریافت میکنند، به نظر نمیرسد در معرض خطر ابتلا به چنین جهشهایی باشند. مایکل اسپنسر چپمن (Michael Spencer Chapman)، هماتولوژیست در موسسه سرطان بارتز در لندن، تصریح کرد: نتایج ما بسیار شگفتآور و همچنین اطمیناندهنده است. همچنین آلخو رودریگز فراتیچلی (Alejo Rodriguez-Fraticelli)، زیستشناس سلولهای بنیادی در موسسه تحقیقات زیست پزشکی بارسلونا، از این خبر بهعنوان خبر خوشی برای بیماران تحت درمان یاد کرد.
سلولهای بنیادی خونساز، نوعی سلول پیشساز در مغز استخوان هستند که قابلیت تولید تمامی انواع سلولهای خونی را دارند. این سلولها برای علاج صدها هزار نفر مبتلا به سرطان خون و اختلالات مغز استخوان به کار رفتهاند. طی این پیوندها، تمامی ذخایر سلولهای بنیادی خون یک بیمار تخلیه میشود و با سلولهای سالم از یک اهداکننده جایگزین میشود. با این حال، نگرانیهای بسیاری وجود داشت که این فرآیند تحت فشار، ممکن است خطر بروز سرطان را افزایش دهد. شایان ذکر است که در موارد نادر، در هر ۱۰۰۰ پیوند، یک مورد ممکن است که سلولهای اهداکننده به سرطان در گیرندهها تبدیل شوند.
بررسی جهشها
آخرین مطالعهای که در مجله Science Translational Medicine منتشر شد، به بررسی جهشهای خاص در ژنهای مرتبط با سرطان پرداخته است. تصور بر این بود که این جهشها ممکن است به سلولهای خونساز درگیرندگان پیوند مزیت رشدی بدهند و منجر به تقسیم و تکثیر سریعتر آنها در طول زمان شده و نهایتاً به سرطان خون تبدیل شوند.
چندین پیوند نخستین در مرکز سرطان فرد هاچینسون در اواخر دهه ۱۹۶۰ انجام شد. در سال ۲۰۱۷، ماسومی اوئدا اوشیما (Masumi Ueda Oshima)، پژوهشگر بالینی در مرکز سرطان فرد هاچینسون واقع در سیاتل واشنگتن، به همراه همکارانش تصمیم به تماس با دریافتکنندگان این پیوندها و اهداکنندگانشان گرفتند تا نمونههایی از پیوندها را جمعآوری کرده و خون و روند پیری سلولها را مقایسه کنند. او میگوید: این واقعاً یک سفر کاوشگرانه بزرگ بود.
این تیم تحقیقاتی شامل ۳۲ نفر بود که ۱۶ جفت اهداکننده و گیرنده را شامل میشد و پیوند خود را بین ۷ تا ۴۶ سال قبل دریافت کرده بودند. آنها نمونههای خونی را جمعآوری کردند و از یک تکنیک حساس برای تعیین توالی ژنهای شناخته شده مرتبط با سرطان استفاده کردند.
این محققان متوجه شدند که سلولهای حاوی جهش در تمامی اهداکنندگان سالم، حتی در مواردی که سن آنها ۱۲ سال بود، وجود داشته است و با افزایش سن اهداکننده، تعداد این جهشها بیشتر میشود. با این وجود، نرخ کلی این جهشها همچنان در سطح پایینی باقی ماند و حدود یکی از یک میلیون جفت گزارش شد.
سپس، محققان الگوهای جهش را در ۱۱ جفت اهداکننده و گیرنده که به نمونههای خون اهداکنندهها از زمان پیوند دسترسی داشتند، مقایسه کردند. آنها الگوهای مشابهی از جهش را در هر دو گروه کشف کردند. به گفته پژوهشگران، به طور میانگین سالانه در اهداکنندگان شاهد ۲ درصد و در گیرندگان شاهد ۲.۶ درصد جهش رخ میدهد.
اسپنسر چپمن میافزاید: به شدت تعجبآور است که تعداد بسیار کمی از جهشها در سلولهای بنیادی ایجاد شده از طریق این فرآیند پیوند وجود دارد. این به ما نشان میدهد که سلولهای گیرندگان پیوند با سرعتی مشابه با سلولهای اهداکنندگان خود پیر میشوند و خطر بروز جهشهایی که ممکن است آنها را در معرض ابتلا به سرطان خون قرار دهد، افزایش نمییابد. اوشیما نیز خاطرنشان میکند: ثابت ماندن نرخ جهشها برای مدت طولانی پس از پیوند، نشاندهنده این است که ظرفیت بازسازی سامانه خونسازی به طور عمیق برقرار است. فراتیچلی همچنین تأکید میکند که اگرچه این نتایج دلگرمکنندهاند، اما به دلیل مطالعه بر روی تعداد محدودی از افراد، نمیتوان نتایج کلی را بدست آورد.
پیچیدگی پیری
اسپنسر چپمن در یک بررسی جداگانه از جفتهای اهداکننده و گیرنده، نتایج مشابهی به دست آورده است. این مطالعه شامل ۱۰ گیرنده پیوند بود که بین ۹ تا ۳۱ سال پیش سلولهای خونساز را از خواهر و برادر خود دریافت کرده بودند. آنها تنها به دنبال تغییرات در ژنهای خاص مرتبط با سرطان نبودند، بلکه سلولهای خونساز را استخراج و کشت کردند و نهایتاً کل ژنوم سلولهای فردی را توالییابی کردند. در نهایت مشخص شد که آنها تنها اندکی بیشتر از اهداکنندگان خود جهش داشتهاند و به طور متوسط فقط ۱.۵ سال پیری طبیعی اضافی را تجربه کردهاند، که این یافته مشابهی با اوشیما است.
زمانی که او و همکارانش به طور خاص به جهشهایی که به سلولها مزیت رشد میدهند، پرداختند، متوجه شدند که سلولهایی که تنها یک جهش را دارا بودند، در سطوح مشابهی در گیرندگان و اهداکنندگان قرار داشتند، اما سلولهای شامل دو یا چند مورد از این جهشهای مفید در سطوح بالاتری در گیرندگان نسبت به اهداکنندگان یافته شدهاند. این ممکن است توضیح دهد که چرا در موارد نادر، سلولهای پیوندی قابل تبدیل به تومور سرطانی هستند. اسپنسر چپمن بیان میکند که برای درک بهتر پیامدهای این روندهای پیری در زمینه خطر ابتلا به سرطان و عملکرد سیستم ایمنی، به تحقیقات و کار بیشتری نیاز است.
به طور کلی، هر دو مطالعه میتواند پیامدهای قابل توجهی برای افرادی که به دریافت پیوند سلولهای بنیادی و درمانهای ژنی مبتنی بر خون، مانند درمان «کمخونی سلولهای داسی شکل» میپردازند، داشته باشد. اسپنسر چپمن اشاره میکند که تعداد بیشتری از این درمانها به اجرا در آمده و در حال توسعه هستند و بر روی کودکان نیز انجام میشوند، که باید تا پایان عمر به سلولهای پیوندی متکی باشند.