مسئله نازایی ممکن است ناشی از دلایل متعددی باشد. بهطور خاص، در ۱/۴ ناباروری موارد، علل ناباروری در زوجین قابل شناسایی نیست. به تعریف، اگر فردی به مدت حداقل یک سال به طور منظم و بدون پوشش حفاظتی رابطه جنسی داشته باشد و باردار نشود، لازم است برای درمان ناباروری اقدام کند. در ادامه، عوامل اصلی و شیوههای درمان نازایی در زنان را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
تعریف نازایی
متخصص زنان و زایمان بیان میکند: بهطور کلی، ناباروری به معنای عدم توانایی برای باردار شدن پس از یک سال یا بیشتر از رابطه جنسی بدون محافظت است. از آنجا که مشخص شده است که باروری در زنان با افزایش سن به تدریج کاهش مییابد، برخی پزشکان نسبت به بررسی و درمان افراد ۳۵ ساله و بالاتر بلافاصله پس از ۶ ماه از رابطه جنسی بدون محافظت اقدام میکنند.
نازایی در زنان
ناباروری عمدتاً به علت مشکلات مربوط به تخمک گذاری (آزاد شدن ماهانه تخمک از تخمدانها) روی میدهد. برخی از مشکلات ممکن است آزاد شدن تخمک را به کلی متوقف کنند و عدهای دیگر فقط مانع از آزاد شدن تخمک در برخی چرخههای قاعدگی میشوند، اما در برخی موارد، آزادسازی تخمک بهطور طبیعی انجام میشود.
دلایل مشکلات تخمک گذاری شامل موارد زیر است:
سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) یا تنبلی تخمدان.
اختلالات تیروئید – عملکرد نامناسب تیروئید اعم از پرکاری و کم کاری میتواند مانع تخمک گذاری شود.
نارسایی زودرس تخمدان – در برخی زنان، تخمدانها قبل از سن ۴۰ سالگی از کار میافتند.
علائم ناباروری
علامت بارز ناباروری عدم توانایی در باردار شدن است. همچنین، چرخه قاعدگی میتواند بهطور غیرعادی طولانی (۳۵ روز یا بیشتر) یا خیلی کوتاه (کمتر از ۲۱ روز) باشد که این موارد میتواند نشاندهنده اختلال در تخمک گذاری باشد. ممکن است هیچ علامت دیگری نیز دیده نشود و بنابراین این سوال مطرح میشود که چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
زمان مراجعه به پزشک متخصص زنان و زایمان بستگی به سن بیمار دارد. معمولاً پزشکان به افراد زیر ۳۵ سال توصیه میکنند که برای حداقل یک سال رابطه جنسی منظم و بدون محافظت داشته باشند قبل از اینکه اقدام به آزمایشات تشخیص ناباروری کنند. برای زنان ۳۵ تا ۴۰ ساله، پس از شش ماه تلاش برای بارداری مهم است که به پزشک مراجعه شود تا بررسیها زودتر آغاز گردد. در نهایت، زنان بالای ۴۰ سال هم باید فوراً آزمایش و درمانهای ناباروری را آغاز کنند.
علاوه بر این، افرادی که سابقه قاعدگیهای نامنظم یا دردناک، بیماری التهابی لگن، سقطهای مکرر، درمان سرطان یا اندومتریوز داشتهاند، باید احتمالاً تحت درمان نازایی و ارزیابی توسط متخصص زنان و زایمان قرار گیرند.
دلایل نازایی در زنان
در ادامه به چند عامل مؤثر بر ایجاد نازایی در زنان اشاره خواهیم کرد:
جراحی لگن و دهانه رحم
جراحیهای لگن ممکن است به لولههای فالوپ که تخمدانها را به رحم متصل میکنند آسیب بزند و باعث بروز زخمهایی شود که به ناباروری منجر میشود.
جراحی بر روی دهانه رحم نیز ممکن است به ایجاد زخم یا کوتاه شدن گردن رحم (دهانه رحم) منجر شود و در نهایت صحبت از ناباروری برخی بانوان باشد.
اختلال در مخاط دهانه رحم
در زمان تخمک گذاری، مخاط دهانه رحم نرمتر میشود تا اسپرم تسهیل راهیابی به داخل رحم شود. اگر اختلالی در این مخاط روی دهد، میتواند حصول به بارداری را دشوارتر کند و سبب نازایی در زنان شود.
فیبروم یا کیست رحم
وجود فیبروم یا کیست در داخل یا اطراف رحم میتواند بر باروری تأثیر بگذارد. در مواردی، فیبروم مانع از چسبندگی تخمک بارور شده در رحم میشود و یا حتی میتواند لولههای فالوپ را مسدود کند و به این ترتیب ناباروری بهبار آورد.
ارتباط اندومتریوز و نازایی زنان
اندومتریوز شرایطی است که در آن نواحی کوچکی از بافت پوششی رحم (آندومتر) در نواحی غیر طبیعی نظیر تخمدانها رشد میکنند. این وضعیت ممکن است به لولههای فالوپ یا تخمدانها آسیب برساند و لانهگزینی تخمک بارور شده را نیز مختل کند و به این ترتیب مشکلات باروری به وجود آورد.
بیماری التهابی لگن و نازایی زنان
بیماری التهابی لگن (PID) نوعی عفونت در ناحیه تناسلی فوقانی در زنان است که رحم، لولههای فالوپ و تخمدانها را در بر میگیرد. این عارضه معمولاً ناشی از عفونتهای مقاربتی (STI) بوجود میآید و میتواند به لولههای فالوپ آسیب رساند و حرکت تخمک به داخل رحم را غیرممکن سازد.
اختلال عملکرد هیپوتالاموس
غده هیپوفیز دو هورمون تولید میکند که مسئول تحریک تخمک گذاری هستند. یکی از این هورمونها، محرک فولیکول (FSH) و دیگری، هورمون لوتئینهکننده (LH) است. استرس شدید، مشکلات عاطفی، اضافه وزن یا کاهش وزن زیاد و ناگهانی به تولید این هورمونها آسیب میزند و بر فرآیند تخمک گذاری تأثیر میگذارد. عدم نظم در دورههای قاعدگی یا غیبت آن، شایعترین نشانههای اختلال در عملکرد هیپوتالاموس هستند.
افزایش سطح پرولاکتین
تولید زیاد پرولاکتین (هیپرپرولاکتینمی) میتواند باعث کاهش تولید استروژن شده و منجر به ناباروری گردد. این اختلال ممکن است ناشی از مصرف داروهای خاص باشد.
بستن لولههای رحم و نازایی زنان
برخی از زنان که تمایل ندارند دیگر بچهدار شوند لولههای فالوپ را مسدود میکنند تا از رسیدن تخمک به رحم جلوگیری کنند. این فرآیند به ندرت بازگشتپذیر است و در صورت بازگشت، احتمال نازایی در این حالت بسیار بالا خواهد بود.
عوارض دارویی
برخی عوارض جانبی داروها ممکن است بر میزان باروری در زنان تأثیر بگذارد. در ادامه، تعدادی از داروهایی که ممکن است باعث نازایی شوند معرفی میشوند:
داروهای غیر استروئیدی ضدالتهاب (NSAIDs) – مصرف مداوم یا دوز بالای NSAID ها مانند ایبوپروفن یا آسپرین میتواند موجب مشکلات بارداری شود.
شیمی درمانی – برخی داروهای شیمی درمانی ممکن است باعث نارسایی تخمدان شوند، به معنای آنکه تخمدانها دیگر نمیتوانند به درستی کار کنند و در نتیجه فرد دچار نازایی خواهد شد.
داروهای روانپزشکی – داروهای ضد افسردگی که معمولاً جهت درمان افسردگی تجویز میشوند نیز ممکن است باعث بیماریهای قاعدگی نامنظم یا ناباروری شوند.
اسپیرونولاکتون – این دارو برای درمان احتباس مایعات (ادم) استفاده میشود و عموماً مشکلات باروری حدود ۲ ماه پس از قطع درمان بهبود مییابد.
مواد مخدر مانند ماریجوانا و کوکائین میتوانند بهطرز جدی بر باروری تأثیر منفی بگذارند و روند تخمکگذاری را دچار اختلال کنند.
تأثیر اختلالات رحمی بر نازایی زنان
برخی زنان ممکن است به طور طبیعی دارای اختلالات رحمی باشند. بهعنوان مثال، شکل غیر طبیعی رحم میتواند موجب بروز مشکلاتی در بارداری یا نازایی شود. تنگی دهانه رحم یا باریک شدن آن به دلیل نقص مادرزادی یا آسیب به دهانه رحم میتواند باعث ناباروری گردد.
ناباروری بدون علت مشخص
در مواردی، ممکن است هیچ دلیل مشخصی برای ناباروری پیدا نشود. ترکیبی از چندین عامل جزئی در مرد و زن ممکن است باعث ایجاد مشکلات باروری غیرقابل توضیح شود. اگرچه ناباروری بدون دلیل تأثیر دهنده میتواند ناامیدکننده باشد، اما ممکن است با گذشت زمان قابل حل باشد و بیمار نباید از درمان نازایی به دلیل این عامل متوقف شود.
درمانهای موثر نازایی
خوشبختانه با پیشرفتهای علوم پزشکی، تقریباً تمامی نازایی در زنان قابل درمان است. بیشتر خانمها میتوانند با استفاده از درمانهای دارویی، درمان ناباروری به صورت IVF، IUI، تکنیکهای میکرواینجکشن یا ICSI، روشهای GIFT و ZIFT، اهدا و انتقال تخمک، رحم جایگزین، لاپاراسکوپی و هیستروسکوپی به درمان نازایی بپردازند.
متخصصان زنان، زایمان و نازایی با بررسی آزمایشات فرد، پروتکل درمانی مناسب را تنظیم میکنند. برخی از افراد ممکن است به چندین روش درمانی نیاز داشته باشند. به هر حال، پروسه درمان نازایی ممکن است به طول بینجامد و برای هر فرد استرسزا باشد، بنابراین لازم است بیمار به پزشکی مراجعه کند که به او اعتماد داشته باشد تا از این استرس بکاهد.
نتیجه گیری
نازایی زنان به معنای عدم توانایی در باردار شدن است. با افزایش سن ازدواج و یا تصمیم به بارداری در سنین بالاتر، این مشکل بهطور گستردهای رواج یافته است. حداقل ۱۰ درصد از زنان با مشکل ناباروری مواجه هستند و با افزایش سن، احتمال ناباروری در زنان افزایش مییابد.