خستگی و افزایش وزن از جمله مشکلات شایعی هستند که بسیاری از افراد با آن مواجه میشوند.
این نشانهها غالباً نتیجهای طبیعی از استرس و کمبود خواب به حساب میآیند، اما در برخی موارد، ممکن است بازتاب یک بیماری زمینهای باشند. امروز در مقالهای از دیجیکالا مگ قصد داریم به بررسی دلایل شایع خستگی و افزایش وزن ناخواسته بپردازیم. با ما باشید.
۱. کمکاری تیروئید
هیپوتیروئیدیسم به وضعیتی اشاره دارد که در آن غدهی تیروئید به اندازهی کافی هورمون ترشح نمیکند. این کمبود هورمونی میتواند منجر به کاهش متابولیسم و در نتیجه، افزایش وزن و خستگی گردد. سایر علائم این وضعیت عبارتند از:
احساس بیحسی و گزگز در دستان
یبوست
دردهای عضلانی و عمومی
افزایش سطح کلسترول خون
عدم تحمل سرمای محیط
خشکی و زبری پوست و مو
کاهش میل جنسی
دورههای قاعدگی ناپایدار و سنگین
پفکردگی پلکها
صدای خشن و ضعیف
مشکلات حافظه
عموماً برای درمان کمکاری تیروئید، داروهایی تجویز میشود که جایگزین هورمونهای تیروئید میگردند. مصرف بیش از حد این داروها میتواند سطح هورمونهای تیروئید را به حدی برساند که منجر به خستگی، افزایش اشتهاء و در نتیجه افزایش وزن شود. به همین دلیل، رعایت دستورالعملهای پزشک در طول درمان امری ضروری است.
۲. سندرم تخمدان پلیکیستیک
سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) به وضعیتای اطلاق میگردد که در آن تعادل هورمونی تولید مثل در زنان مختل میشود. در این شرایط، چاقی و دشواری در کاهش وزن بهویژه در افراد مبتلا به PCOS معمولی است. افزایش وزن معمولاً به دلیل مقاومت به انسولین در این بیماران رخ میدهد.
سلولهای بدن از گلوکز خون بهعنوان منبع انرژی استفاده میکنند. در افرادی که به مقاومت به انسولین مبتلا هستند، سلولها نمیتوانند با کمک این هورمون گلوکز را جذب کنند و این وضعیت منجر به افزایش سطح قند خون میشود. بدین ترتیب، بدن برای کنترل قند خون، انسولین بیشتری تولید کرده که این نیز به افزایش وزن و دیابت نوع ۲ کمک میکند.
علاوه بر چاقی، زنان مبتلا به PCOS معمولاً خستگی نیز احساس میکنند. دیگر علائم این سندرم شامل موارد زیر هستند:
عدم نظم در قاعدگی یا قطع آن
ناباروری
افزایش سطح کلسترول خون
بروز نشانههایی از افزایش هورمونهای مردانه (مانند رشد بیش از حد مو در صورت، سینه، شکم و بازوها)
افسردگی
هرچند درمانی قطعی برای PCOS وجود ندارد، بیماران میتوانند با دارو به مدیریت علائم خود بپردازند. از جمله درمانهای پیشنهادی برای PCOS میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
متفورمین که سطح قند خون را کاهش میدهد.
قرصهای ضدبارداری
هورموندرمانی با استفاده از پروژسترون
درمانهای ناباروری مانند لقاح آزمایشگاهی (IVF)
علاوه بر اینها، رعایت یک رژیم غذایی مناسب و مصرف غذاهای طبیعی و فاقد فرآوری مانند ماهی، سبزیجات برگ تیره و غذاهای حاوی فیبر میتواند به کنترل برخی از علائم PCOS یاری رساند.
۳. افسردگی
افسردگی یا اختلال افسردگی عمده (بنیادی) نوعی اختلال خلقی است که بر عملکرد فرد تاثیر منفی میگذارد. افرادی که به افسردگی مبتلا هستند، معمولاً با خستگی مزمن دست و پنجه نرم میکنند. متأسفانه، خستگی یکی از عوارض جانبی داروهای ضدافسردگی معمول، بهویژه مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) میباشد.
از طرف دیگر، ممکن است اشتهای فرد مبتلا به افسردگی تغییر کند که با توجه به نوع رفتار غذایی او، این تغییر میتواند منجر به افزایش یا کاهش وزن گردد. آمارها نشان میدهد که تقریباً ۴۳ درصد از افراد افسرده دچار چاقی هستند. خطر چاقی در بیماران افسرده به مراتب بیشتر از افرادی است که از این اختلال رنج نمیبرند.
علاوه بر خستگی و افزایش وزن، افسردگی علائم دیگری نیز دارد که به شرح زیر هستند:
از دست رفتن علاقه به فعالیتهای لذتبخش پیشین.
مشکلات خواب یا خواب زیاد.
کُند شدن حرکات یا گفتار.
احساس گناه یا بیارزشی.
مشکلات در تفکر، تمرکز یا تصمیمگیری.
افکار خودکشی یا مرگ.
درمان افسردگی معمولاً شامل رواندرمانی، دارو درمانی و تغییر سبک زندگی است.
۴. بیخوابی
بیخوابی به نوعی اختلال خواب اطلاق میشود که باعث دشواری در به خواب رفتن یا بیدار شدن در طول شب میگردد. زمانی که فرد به دلیل بیخوابی نتواند به اندازه کافی بخوابد، بهطور طبیعی دچار خستگی میشود. اختلال خواب با چاقی و افزایش وزن نیز ارتباط دارد، زیرا:
احساس گرسنگی را افزایش میدهد.
در یک مطالعه، پژوهشگران دریافتند که تأثیرات کمبود خواب بر بدن مشابه فعال شدن سیستم اندوکانابینوئید (ECS) است که نقش مهمی در تنظیم اشتها و سطوح انرژی دارد. این مطالعه نشان داد که در بعدازظهرها، سطح ECS در شرکتکنندگان با کمخوابی بیشتر میشد. این افزایش تقریباً همزمان با زمان گرسنگی و افزایش اشتها بود که باعث میشد آنها به مصرف میانوعدههای بیشتر و ناسالم روی بیاورند.
با افسردگی مرتبط است.
بیخوابی به سایر مشکلات از جمله افسردگی وابسته است که میتواند منجر به خستگی و افزایش وزن ناخواسته شود. بیخوابی یکی از معیارهای تشخیص اختلال افسردگی عمده است، زیرا حدود ۹۰ درصد از مبتلایان به افسردگی با مشکلات خواب یا خوابآلودگی در طول روز مواجهاند.
۵. یائسگی
یائسگی زمانی فرا میرسد که قاعدگیها به مدت ۱۲ ماه متوقف میشوند. بهطور معمول، یائسگی پس از ۴۵ سالگی شروع میشود و در این زمان تولید دو هورمون استروژن و پروژسترون بهطور قابل ملاحظهای کاهش مییابد.
افزایش وزن
در دوران پیش یائسگی، سطح استروژن شروع به افت میکند و این تغییر هورمونی منجر به کاهش متابولیسم میشود؛ از اینرو، حتی اگر فرد رژیم غذایی سالمی را دنبال کند، خطر افزایش وزن او بسیار بالا خواهد بود.
خستگی
خستگی در افرادی که به مرحلهی یائسگی نزدیک میشوند، امری عادی است، چراکه هر دو هورمون استروژن و پروژسترون تأثیر عمدهای در چرخه خواب دارند. استروژن به متابولیسم سروتونین و دیگر نوروترنسمیترها (پیامرسانهای شیمیایی) که بر چرخه خواب تأثیر میگذارند، کمک میکند. استروژن به کاهش دما در شب یاری رسانده و بدین ترتیب خواب بهتری را تسهیل میکند.
علاوه بر این، گرگرفتگی یا تعریق شبانه که در زمان خواب روی میدهد، عاملی مؤثر در بیخوابی و ایجاد احساسات ناپسند است.
سایر علائم
سایر علائم مرتبط با یائسگی شامل موارد زیر هستند:
تغییر در الگوهای قاعدگی (کوتاهی یا بلندی دورههای پریود، تغییر حجم خونریزی، بیشتر یا کمتر شدن فاصله میان دو پریود)
گرگرفتگی و تعریق شبانه
خشکی ناحیه تناسلی
نوسانات خلقی
کاهش موهای سر و افزایش موهای صورت
در برخی موارد، پزشکان ممکن است درمان هورمونی با استروژن یا ترکیبی از استروژن و پروژسترون را جهت کاهش علائم مرتبط با گرگرفتگی و نوسانات خلقی توصیه کنند. داروهای غیرهورمونی نیز میتوانند به بهبود وضعیت افسردگی و اضطراب کمک کنند و خشکسالی ناحیه واژن را برطرف سازند.
۶. بیماری کوشینگ
بیماری کوشینگ یک اختلال غدد درونریز است که در آن سطح هورمون کورتیزول (هورمون استرس) افزایش مییابد. ترشح هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) از غده هیپوفیز موجب تولید کورتیزول میشود. گاهی اوقات، وجود تومور در غده هیپوفیز میتواند به افزایش کورتیزول منجر گردد.
در بیشتر موارد، افزایش وزن نخستین علامت بیماری کوشینگ محسوب میشود، چراکه افزایش کورتیزول میتواند میزان چربی بدن و نحوه توزیع آن را تغییر دهد. در این بیماران، چربی بیشتر در نواحی صورت، میانه و بالای کمر و بین شانهها انباشته میشود.
علاوه بر چاقی، افراد مبتلا به کوشینگ معمولاً از خستگی شدید رنج میبرند. سایر علائم این بیماری شامل موارد زیر هستند:
ضعف عضلانی
استخوانهای نازک و شکننده که به تدریج موجب پوکی استخوان میگردند
سیستم ایمنی ضعیف
اختلالات خلقی
مشکلات تمرکز و حافظه
افزایش فشار خون
نازک شدن پوست که میتواند باعث بروز ترکهای پوستی و کبودی شود
اختلال در تنظیم قند خون که میتواند به دیابت منجر گردد
رشد بیش از حد مو در صورت
چنانچه توموری در غدهی هیپوفیز به عنوان عامل بروز کوشینگ مطرح باشد، ممکن است جراحی همراه با پرتودرمانی و شیمیدرمانی لازم باشد. پزشک همچنین ممکن است داروهای کاهشدهنده هورمون را تجویز کند.
۷. مصرف دارو
برخی از داروها میتوانند موجب افزایش وزن شوند که شامل:
داروهای دیابت
داروهای ضدروانپریشی نظیر لیتیوم
داروهای ضدافسردگی
داروهای صرع
استروئیدها (کورتونها)
داروهای پیشگری از بارداری
داروهای کاهندهی فشار خون
داروهای ضدافسردگی، داروهای کاهندهی فشار خون، برخی از داروهای ضدتشنج و آنتیهیستامینها میتوانند به ایجاد خستگی منجر شوند.
۸. نارسایی احتقانی قلب
در افرادی مبتلا به نارسایی احتقانی قلب (CHF)، قلب قادر به پمپاژ خون کافی به دیگر نواحی بدن نیست. این مشکل میتواند باعث تجمع آب و مایعات در بدن برخی از این بیماران شود. افزایش وزن ناگهانی (۱ تا ۱.۳ کیلوگرم در طی ۲۴ ساعت یا ۲.۲ کیلوگرم در گذر چند هفته) میتواند نشاندهنده احتباس مایعات و یکی از نشانههای نارسایی احتقانی قلب باشد.
این نارسایی میتواند موجب خستگی گردد، زیرا وقتی قلب نمیتواند خون کافی را به کل بدن پمپاژ کند، اکسیژن کمتری به مغز و دیگر اندامها میرسد. سایر علائم CHF شامل:
تنگی نفس
ضعف پاها
سرگیجه، گیجی یا اشکال در تمرکز
ضربان قلب نامنظم یا سریع
درمان CHF بر کاهش علائم و جلوگیری از آسیبهای بیشتر به قلب متمرکز است و معمولاً شامل تغییراتی در سبک زندگی و مصرف داروها برای کاهش احتباس مایعات و بهبود عملکرد قلب میباشد.
کلام پایانی
عوامل متعددی میتوانند موجب خستگی و افزایش وزن ناخواسته شوند، از مشکلات هورمونی گرفته تا بیخوابی، افسردگی و یائسگی. با توجه به اینکه خستگی و افزایش وزن از نشانههای معمول بسیاری از اختلالات به شمار میروند، تشخیص علت بروز این مشکلات از اهمیت بالایی برخوردار است. تنها در این صورت است که میتوان به مدیریت صحیح این علائم پرداخت.
اگر با خستگی و افزایش ناخواسته وزن مواجه شدید، بهسرعت به پزشک مراجعه کنید تا بیماری زمینهای شما شناسایی و درمان گردد. تشخیص بهموقع میتواند به درمان سریعتر و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.