به شرایط ناشی از بازگشت غیرطبیعی اسید معده به مری و آسیب‌های ایجادشده در این ناحیه، بیماری معروف به ریفلاکس معده به مری گفته می‌شود. این بیماری به عنوان یکی از شایع‌ترین اختلالات دستگاه گوارش فوقانی شناخته می‌شود.
علت و درمان ریفلاکس
غذای مصرفی ما از طریق نای به معده منتقل می‌شود و سپس فرایند هضم با کمک اسید و شیره معده آغاز می‌شود. دیواره معده به دلیل تماس مداوم با اسید معده، در برابر تأثیرات مخرب آن مقاوم است، اما دیواره مری به اندازه کافی در برابر این اثرات محافظت نمی‌شود.
در شرایط عادی، دریچه‌ای به نام «کاردیا» بین مری و معده وجود دارد که از ورود غذا به معده جلوگیری می‌کند و مانع از برگشت غذا و شیره معده به مری می‌شود. اگر این دریچه عملکرد مطلوبی نداشته باشد، یعنی به درستی بسته نشود یا به‌طور ناگهانی باز گردد، اسید و شیره معده به مری باز می‌گردند.
به بازگشت غیرعادی اسید معده به مری و ناشی از آن عوارض ایجادشده در مری، بیماری ریفلاکس معده به مری یا ریفلاکس گفته می‌شود. ریفلاکس یکی از رایج‌ترین بیماری‌ها در سیستم گوارش فوقانی می‌باشد. بر اساس آمار جهانی، نزدیک به ۴۳ درصد از جمعیت دنیا حداقل یک بار در ماه به ریفلاکس دچار می‌شوند.
به همین خاطر، این مقاله به بررسی عوامل، نشانه‌ها، روش‌های تشخیص و درمان این بیماری پرداخته است.
جیم پالمر: این ورزشکار معروف، سخنگوی کمپین آگاهی‌دهی در مورد ریفلاکس محسوب می‌شود و معمولاً در خاطرات و لطیفه‌های خود به مشکلات سوءهاضمه‌اش اشاره می‌کند. او که ستاره بیسبال بالتیمور و اکنون ۶۷ ساله است، در حال حاضر به عنوان مفسر ورزشی فعالیت می‌کند و می‌گوید که هنوز هم با نشانه‌های این بیماری دست و پنجه نرم می‌کند.
بیل کلینتون: رئیس‌جمهور سابق ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۰۴ تحت عمل جراحی بای‌پس قرار گرفت و از ۵۸ سالگی به طور مداوم از درد قفسه سینه و سوزش سر دل رنج می‌برد. او بارها اشاره کرده که به فست فود و همبرگر بسیار علاقه‌مند است و خودش ریفلاکسش را در رسانه‌ها به همین عوامل ربط می‌دهد.
این خواننده برای کاهش نشانه‌های ریفلاکس، رژیم غذایی خود را تغییر داده و از ساعت ۹ شب به بعد هیچ خوراکی مصرف نمی‌کند.
جورج دبلیو بوش: رئیس‌جمهور پیشین آمریکا مدتی است که از ریفلاکس رنج می‌برد. او بیان می‌کند که هنوز هم با وجود تمام درمان‌ها گهگاه دچار سوزش سر دل می‌شود. بوش معتقد است که ورزش مرتب و دقت در رژیم غذایی‌اش به بهبود وضعیتش کمک کرده، اما عادت به قهوه باعث حفظ مشکلش در روند زندگی‌اش شده است.
تغذیه؛ اصلی‌ترین عامل مؤثر بر ریفلاکس
قطعا اصلی‌ترین علت بروز ریفلاکس، تغذیه نامناسب است. مصرف غذاهای پرچرب، سنگین و زیاد، زمان حضور غذا در معده را افزایش می‌دهد و فشار داخل معده را بالا می‌برد و در نتیجه احتمال برگشت اسید معده به مری بیشتر می‌شود. چاقی نیز باعث عملکرد ضعیف اسفنکتر تحتانی مری می‌گردد.
علاوه بر این، مواد غذایی حاوی اسیدسیتریک، میوه‌های مرکبات، نوشیدنی‌های کافئین‌دار مانند قهوه و نسکافه، ادویه‌های تند، ترشی‌ها و نوشابه‌های گازدار، همگی می‌توانند به تحریک دستگاه گوارش و شل شدن اسفنکتر تحتانی مری منجر شوند.
خوردن غذا به سرعت، عدم جویدن کامل آن، صحبت کردن حین غذا خوردن و نوشیدن مقدار زیادی مایعات حین صرف غذا، همگی باعث ورود هوای اضافی به معده می‌شوند. این هوای اضافی به صورت آروغ از معده خارج شده و مقداری از اسید معده را همراه خود به مری می‌آورد. خوابیدن و انجام فعالیت‌های سنگین بلافاصله پس از غذا خوردن نیز می‌تواند به تشدید ریفلاکس منجر شود.
علاوه بر همه این‌ها، سیگار نیز یکی از عواملی است که می‌تواند ریفلاکس را تشدید کند. فتق مری نیز ممکن است باعث اختلال در عملکرد دریچه کاردیا و برگشت اسید به سمت بالا شود.
ریفلاکس ممکن است به حمله قلبی اشتباه گرفته شود
در افراد مبتلا به ریفلاکس، سطح pH مری معمولاً زیر ۴ قرار دارد. این سطح اسیدی موجب می‌شود که فرد احساس کند به ویژه بعد از صرف غذا، داشته Acid reflux یا ترش کردن را تجربه می‌کند.
این حالت ممکن است همراه با احساس سوزش در ناحیه پشت جناغ یا زیر آن باشد. گاهی اوقات این سوزش در ناحیه سینه آنقدر شدید است که فرد تصور می‌کند دچار سکته قلبی شده، در حالیکه در نهایت ثابت می‌شود مشکلی از نظر قلبی وجود ندارد. با این حال، در این موارد پیشنهاد می‌شود که ابتدا فرد از لحاظ سلامت قلب بررسی شود و سپس در صورت نیاز به متخصص گوارش مراجعه کند.
از دیگر نشانه‌های ریفلاکس می‌توان به حالت تهوع به‌خصوص در صبح، آروغ زدن‌های مکرر، احساس گیر کردن لقمه در گلوی فرد، ترشح بیش‌ازحد بزاق به ویژه هنگام خواب، تلخی دهان و برگشت مایعات غذایی به دهان اشاره کرد. لازم به ذکر است که همه بیماران مبتلا به ریفلاکس از حس ترش کردن و سوزش زیر جناغ سینه رنج نمی‌برند و ممکن است تنها از سایر نشانه‌ها شکایت داشته باشند.
علائم ریفلاکس فقط به سوزش سر دل محدود نمی‌شود
در برخی موارد، ریفلاکس به تظاهراتی در خارج از مری نیز خود را نشان می‌دهد. این افراد معمولاً دیرتر متوجه ریفلاکس خود می‌شوند، زیرا در ابتدا به متخصصین دیگری مراجعه می‌کنند و پس از انجام آزمایش‌های متعدد نهایتاً به متخصص گوارش ارجاع داده می‌شوند. از جمله این علائم می‌توان به درد بین دو کتف اشاره کرد که بیماران معمولاً آن را به عنوان درد قلنج شناسایی می‌کنند.
در واقع به خاطر قرارگیری مری در زیر قفسه سینه (مدیاستن)، این علائم می‌توانند به سمت ناحیه پشت نیز منتقل شوند.
نشانه دیگر، سرفه‌های تحریک‌پذیر یا سرفه‌های خشک و دشواری در تنفس است. در این حالت، بیماران معمولاً به متخصصین ریه مراجعه می‌کنند و تست‌های تنفسی انجام خواهند داد، اما در نهایت متوجه می‌شوند که ان‌ها مشکل تنفسی ندارند یا ممکن است به اشتباه آسم خفیف برایشان تشخیص داده شود. ولی در نهایت دوباره به متخصصان گوارش ارجاع می‌شوند، چراکه ریفلاکس می‌تواند شدت علائم تنفسی را تشدید کند.
علامت دیگر ریفلاکس، خشونت و گرفتگی صداست. در این شرایط، بیمار معمولاً به متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کرده یا به دلیل احساس وجود لقمه‌ای در گلو به فوق تخصص غده‌ها می‌رود و از حیث تیروئید بررسی می‌شود، در حالی که مشکل بسیاری از این افراد ریفلاکس است. همچنین ریفلاکس می‌تواند به شکل پوسیدگی دندان‌ها خود را نمایان کند.
افرادی که به ریفلاکس مبتلا هستند، به دلیل برگشت اسید معده به داخل دهان، بیشتر در معرض ریسک پوسیدگی دندان‌ها قرار دارند.
آزمایش ۲۴ ساعته برای تعیین سطح اسیدیته
اگر فردی مدعی باشد که تنها ۱ تا ۲ بار در هفته دچار ترش کردن می‌شود، به همین وضع اکتفا کرده و تشخیص را بر اساس ریفلاکس می‌گذارد، اما در بسیاری از مواقع ممکن است بیمار پس از دریافت دارو بهبود نیابد. در این موارد لازم است از روش‌های تشخیصی دیگر استفاده شود که یکی از آن‌ها اندازه‌گیری pH است.
در این روش لوله‌های نازک و قابل نرم از طریق بینی به داخل فضای مری وارد می‌شوند و در ارتفاعات مختلف مری قرار می‌گیرند تا pH یا اسیدیته مری را طی ۲۴ ساعت اندازه‌گیری کنند. سپس ارزیابی‌های لازم انجام می‌شود تا مشخص شود عامل درد و سوزش بیمار چیست.
عادت‌های غذایی ناسالم خود را شناسایی و اصلاح کنید
اولین توصیه برای پیشگیری و بهبود نشانه‌های این بیماری، پرهیز از پرخوری و کاهش حجم وعده‌های غذایی است. یعنی افراد باید در طول روز ۵ تا ۶ وعده غذای کم حجم مصرف کنند. همچنین در هنگام غذا خوردن باید از نوشیدن آب، نوشابه‌های گازدار و دوغ خودداری کنند، زیرا هرچقدر که معده بیشتر متسع شود، احتمال برگشت اسید نیز افزایش می‌یابد.
علاوه بر این، مصرف چربی‌ها، فست فودها، پیتزا، سیب‌زمینی سرخ‌کرده و دیگر غذاهای پرچرب، سرخ‌شده، ترشی‌ها، ادویه‌ها، پیاز خام، سرکه، خیارشور، گوجه‌فرنگی، سس کچاپ، مرکبات ترش، پرتقال، سیگار، قهوه و شکلات باید کاهش یابد.
اگر فرد دچار اضافه‌وزن باشد، به طور حتم باید وزن خود را کاهش دهد. بیماران گاهی می‌پرسند آیا این پرهیزهای غذایی باید به‌طور دائمی رعایت شود یا نه.
در پاسخ باید گفت که این پرهیزها دائمی نیستند بلکه بهتر است تا زمان وجود حساسیت در مری (که ممکن است از یک هفته تا چند ماه به طول بینجامد) ادامه یابد تا بافت مری بهبودی یابد و ترمیم شود. خوردن غذا به آرامی و جویدن کامل نیز به کاهش نشانه‌های ریفلاکس کمک خواهد کرد.
۳ ساعت فاصله بین وعده غذایی و خواب
افراد مبتلا به ریفلاکس نباید به محض پایان غذا، دراز بکشند.
باید از خم شدن یا انجام فعالیت‌های سنگین خودداری کنند. باید بین وعده غذایی و زمان خواب بین ۳ تا ۴ ساعت فاصله وجود داشته باشد. همچنین وعده شام باید سبک باشد و از ساعت ۵ و ۶ بعدازظهر به بعد، از مصرف نوشیدنی‌های کافئین‌دار پرهیز شود. در هنگام خواب نیز بهتر است سر به شکل شیب‌دار بر روی بالش قرار داده شود. استفاده از گن، کمربند و لباس‌های تنگ هم می‌تواند موجب تشدید ریفلاکس گردد.
درباره داروهای ضداسید
اگر فردی تقریباً ۲ بار در ماه دچار برگشت اسید معده و ترش کردن شود، نیاز به اقدامات خاصی نیست به جز اینکه در زمان ریفلاکس از شربت‌های ضداسید مانند شربت آلومینیوم ام اجی کمک بگیرد و نکات تغذیه‌ای را رعایت کند. اما اگر ریفلاکس بیشتر از ۲ بار در ماه رخ دهد، بیمار به معاینات و مداخلات پزشکی نیاز خواهد داشت.
در برخی مواقع لازم می‌شود برای کاهش اسیدیته معده، از قرص‌هایی مانند امپرازول، لانزوپرازول یا پنتاپرازول تحت نظر پزشک استفاده شود.
بهترین زمان برای مصرف این قرص‌ها نیم ساعت قبل از صرف صبحانه است. در واقع، اگر دارو در حین غذا خوردن مصرف شود، اثر مثبتی نخواهد داشت. داروهای مسدودکننده رسپتور هیستامین نظیر رانیتیدین، فاموتیدین و نیزاتیدین نیز در این راستا کاربرد دارند و بهتر است هر شب قبل از خواب مورد استفاده قرار گیرند، چرا که در بسیاری از مواقع، ریفلاکس در شب تشدید می‌شود.
باید توجه داشته باشید که مصرف خودسرانه دارو برای تسکین درد و سوزش معده توصیه نمی‌شود و بیمار باید قبل از استفاده از دارو، ابتدا توسط پزشک معاینه شود تا مشخص گردد که آیا منشأ درد او ریفلاکس است یا خیر.
ریفلاکس مقاوم به درمان
اگر بعد از ۲ هفته مصرف دارو، علائم ریفلاکس کماکان باقی بماند، بیمار باید حتماً دوباره به پزشک مراجعه کند. همچنین، اگر بیمار تحت درمان با داروهای ضداسید پنتوپرازول یا امپرازول (دو بار در روز، صبح و شب) باشد و پس از ۳ ماه علائمش بهبود نیابد، به عنوان ریفلاکس مقاوم به درمان شناخته می‌شود و باید بیشتر تحت بررسی قرار بگیرد.
در واقع حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از بیماران امکان قطع دارو را ندارند، یعنی اگر تنها یک روز داروهای خود را قطع کنند، دوباره دچار ترش کردن می‌شوند.
سازمان جهانی بهداشت مصرف داروی ضداسید را برای ۷ سال و حتی بیشتر (تحت نظارت پزشک) مجاز می‌داند. با این حال، مقالات متعددی در حال انتشار هستند که نشان می‌دهند مصرف طولانی‌مدت این داروها احتمال بروز عفونت‌های روده، معده و ریه و همچنین اسهال گذرا یا پوکی استخوان را به مقدار مختصری افزایش می‌دهد، لذا ضروری است در این مورد با پزشک معالج خود مشورت نمایید و مزایا و معایب درمان دارویی را بسنجید.
در نهایت، باید اشاره کنیم که جراحی یکی دیگر از روش‌های درمان ریفلاکس به شمار می‌آید. البته این روش برای افرادی مناسب است که به داروهای ضداسید پاسخ می‌دهند اما تنها از درمان طولانی‌مدت با دارو خسته شده‌اند یا دارای فتق در ناحیه پایین مری هستند.
کی باید آندوسکوپی انجام دهیم؟
بیمارانی که مدت زمان طولانی (بیش از ۵ سال) با علائم ریفلاکس دست و پنجه نرم می‌کنند و همچنین افرادی که همزمان با ریفلاکس دچار کاهش وزن، احساس لقمه در مری، استفراغ یا استفراغ خونی هستند باید حتماً آندوسکوپی کنند.
آندوسکوپی اطلاعات ارزنده‌ای در اختیار پزشک قرار می‌دهد و مشخص می‌کند که آیا بیمار دچار زخم و خراشیدگی در مری شده است یا خیر. به علاوه، با استفاده از آندوسکوپی می‌توان شدت آسیب به مری را طبقه‌بندی کرد و بر اساس آن درمان مناسب را پیاده کرد.
اگر ریفلاکس را درمان نکنیم، چه اتفاقی می‌افتد؟
اگر ریفلاکس درمان نشود، می‌تواند دو عارضه مهم ایجاد کند؛ یکی از این عوارض «مری بار‌ت» است. در این حالت، پوشش داخلی قسمت پایینی مری تغییر شکل می‌دهد و نسبت به اسید معده مقاوم می‌شود. این وضعیت می‌تواند به طور بالقوه پیش زمینه‌ای برای سرطان مری در آینده باشد، بنابراین، زخم‌های پایینی مری باید به دقت بررسی شوند.
پس از درمان، باید مجدداً آندوسکوپی انجام شود تا روند بهبودی زخم مشخص گردد. البته باید در نظر داشته باشید که اگر مری بار‌ت کمتر از ۳ سانتی‌متر باشد، خطر ابتلا به سرطان برای آن کمتر خواهد بود. در روند درمان و پاتولوژی نیز اگر مشکلی نداشته باشد، به تدریج فاصله بین جلسات آندوسکوپی تمدید می‌شود.
عارضه دیگر ریفلاکس، «ازوفاژیت» یا التهاب ناحیه پایین مری است. اگر این التهاب ادامه یابد و درمان نشود، مری تنگ خواهد شد. با این حال، این تنگی خوش‌خیم است و با تنگی‌های سرطانی متفاوت می‌باشد، بنابراین معمولاً با روش‌های بالون زدن و درمان آندوسکوپی قابل رفع است.
منبع: سلامتی