اگر شما هم از جمله طرفداران سریال «خاتون» باشید که سه سال پیش در شبکه نمایش خانگی به نمایش درآمد، به‌راحتی شخصیت فهیمه اکبر با بازی غزل شاکری در ذهن‌تان تداعی می‌شود. فهیمه اکبر، شخصیتی واقعی و داستانی نبوده، بلکه او یک خواننده، نویسنده گیلان‌شناس و فعال اجتماعی بود که در تاریخ ۱۲ شهریور ۱۳۸۸، در سن ۹۱ سالگی در آمریکا دیده از جهان فرو بست. به تازگی کتابی در مورد زندگی و دوران او منتشر شده که به خوبی به بررسی جزئیات زندگی و آثار این هنرمند پرداخته و اطلاعات جالب و دست‌اولی را در این زمینه فراهم آورده است.
نکته جالبی که در مورد فهیمه اکبر به چشم می‌خورد این است که شهرت او به اندازه‌ی توانایی و تلاش‌هایی که در عرصه هنر و نویسندگی انجام داده، شناخته نشده است. حتی با وجود آنکه در سریال «خاتون» به صورت مختصر به شخصیت او پرداخته شد، اما هنوز نام و آثارش برای بسیاری از مردم ناشناخته باقی مانده است. کتاب «آهنگ سرگذشت؛ ۹۱ سال از زندگی ناگفته فهیمه اکبر با موسیقی و سیاست، از گیلان تا واشنگتن» اثر معصومه جوادی‌نسب پاسخی نسبتاً جامع به کنجکاوی‌های افرادی است که در پی شناخت بیشتر از این شخصیت مهم در تاریخ معاصر موسیقی ایران هستند.
این کتاب در زمانی به نگارش درآمد که نویسنده در تابستان سال ۱۳۹۹ به تحقیق درباره فهیمه اکبر و ترانه‌های گیلکی در دوره اشغال رشت برای سریال «خاتون» مشغول بود. آشنایی نویسنده با گلی اکبر، دختر فهیمه، گام بعدی مهمی بود که به تکمیل اطلاعات این اثر کمک شایانی کرد، چراکه گلی بایگانی مفصل از یادداشت‌ها و عکس‌های مادرش را در اختیار نویسنده قرار داد که پیش‌تر در هیچ منبعی به آن‌ها اشاره نشده بود و به درک بهتر زمانه و زندگی این هنرمند و کنشگر ارزشمند یاری می‌رساند.
فهیمه اکبر، با نام اصلی فهیمه یمین اسفندیاری، موسیقی‌شناس، مردم‌شناس و پژوهشگر فرهنگ مردم بود که در ۱۸ آذر ۱۲۹۶ متولد شد و ۹۱ سال زندگی پر بار را تجربه کرد. پدرش، اسدالله یمین اسفندیاری، از شخصیت‌های مطرح سیاسی در دوران قاجار و پهلوی اول بود. پدربزرگش، منشی دربار در دوره ناصری و جزو چهره‌های وزارت خارجه ناصرالدین شاه بود و همسرش، محسن اکبر، از نسل فتح‌الله اکبر (آخرین نخست‌وزیر قاجار) و از زمین‌داران معروف گیلان بود که دو دوره به عنوان نماینده مجلس شورای ملی انتخاب شد. در پی حمله‌ی روس‌ها به گیلان در جنگ جهانی دوم، فهیمه اکبر ترانه‌هایی ماندگار برای مردم خواند و از طریق موسیقی به فرهنگ‌سازی و مقابله با اشغالگران پرداخت و زنده‌دلی و نشاط را برای مردم به ارمغان آورد.
در دوران پهلوی دوم، او یکی از اعضای جمعیت راه نو بود و تلاش‌های بی‌نظیری برای ارتقا وضعیت زنان انجام داد. علاوه بر آن، به پژوهش در حوزه مردم‌شناسی پرداخته و با دکتر احسان یارشاطر، همکاری‌هایی در عرصه فرهنگ و هنر داشت. فهیمه اکبر به ساخت آهنگ، خوانندگی، نویسندگی، برگزاری نمایشگاه‌های ملی، احداث خانه و درمانگاه برای فرهنگیان و نیازمندان و همچنین تدریس هنر و کتابخوانی در زندان زنان مشغول بود و خانه‌اش در رشت را به میراث فرهنگی هدیه کرد تا تبدیل به «موزه‌ی مردم‌شناسی» گردد.
پس از انقلاب، او به آمریکا مهاجرت کرد و فعالیت‌های فرهنگی‌اش را در آن‌جا ادامه داد و در دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی برنامه‌های ایران‌شناسی را اجرا کرد. آلبوم موسیقی‌اش را منتشر ساخت و تا پایان عمرش به تلاش‌های فرهنگی ادامه داد. اینها تنها بخشی از زندگی یک زن در بطن اجتماع است، اما او همواره در سایه گمنامی باقی مانده و این ناشناخته ماندن دلائل اجتماعی و سیاسی خاصی دارد.
این کتاب تنها روایتگر زندگی هنری فهیمه نیست، بلکه شامل جزئیات متنوعی از دوران کودکی و نوجوانی، عشق و ازدواج او و مسائل مربوط به فرزندانش نیز هست. برای خوانندگانی که به جزئیات زندگی شخصیت محوری کتاب علاقه‌مندند، این امر افزوده‌ای ارزنده است و برای آن دسته از افرادی که بخشی از این اطلاعات را بی‌فایده می‌دانند، ممکن است کتاب انبوهی از محتواهای غیرضروری به نظر آید. با این حال، اگر در حین مطالعه به یاد داشته باشیم که اساس این کتاب بر مبنای تحقیقی برای یک سریال شکل گرفته که نیاز به روایت‌هایی بصری دارد، می‌توان فهمید که چرا نویسنده در ارائه برخی جزئیات که ممکن است چندان برای شناخت فهیمه به کار نیاید، گسترده عمل کرده است. در این کتاب به دست‌پروری فهیمه نزد مرتضی خان محجوبی، اولین ترانه‌هایش همزمان با تبعید رضاخان به جزیره موریس، ترانه‌هایی که در دوران اشغال رشت با مضامین میهن‌پرستانه اجرا کرد، داستان زندگی خانوادگی‌اش، مشکلات مالی همسرش، تولد و رشد فرزندانش و نیز فعالیت‌های فرهنگی و مردم‌شناسی خود با نثری روان و خواندنی پرداخته شده است.
این کتاب برای علاقمندان به شناخت چهره‌های هنری معاصر و کسانی که پیگیر تحولات و رویدادهای زندگی ایرانیان در یک قرن گذشته هستند، جذاب خواهد بود. اثر «آهنگ سرگذشت» به عنوان نخستین پژوهش جدی درباره زندگی فهیمه اکبر با اطلاعات و تصاویری نخستین‌بار منتشر شده و حاوی روایت‌های ناگفته بی‌شماری از پیشینه و دوران زندگی بانو فهیمه اکبر است. این کتاب با همکاری و مقدمه‌چینی گلی اکبر (دختر فهیمه اکبر) در ۲۰ بخش و در ۴۲۴ صفحه در قطع رقعی به چاپ رسیده و توسط پخش «چشمه» عرضه شده است.