رژیم «کیتو» تا چه حد می‌تواند به لاغر شدن کمک کند

  رژیم کتوژنیک که به نام “کتو” شناخته می‌شود، یک پروتکل غذایی با مقدار پایین کربوهیدرات و بالا در چربی است که در گذشته بیشتر به‌منظور درمان برخی بیماری‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ در حالی‌که امروزه نگرانی‌هایی در مورد عوارض آن برای سلامت فرد مطرح شده است.

در قرن نوزدهم، این نوع رژیم عمدتاً برای کمک به مدیریت دیابت به کار می‌رفت. در سال ۱۹۲۰ میلادی، به‌عنوان یک درمان مؤثر برای صرع در کودکانی که به داروها پاسخ نمی‌دادند، مورد توجه قرار گرفت. همچنین، رژیم کتوژنیک در محیط‌های تحت نظارت پزشکی برای درمان بیماری‌هایی نظیر سرطان، دیابت، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک و بیماری آلزایمر آزمایش شده و به کار گرفته شده است.

اما این رژیم غذایی به‌عنوان یک روش بالقوه برای کاهش وزن مورد توجه قرار گرفته، به دلیل تمایل بالای مردم به رژیم‌های کم کربوهیدرات که از دهه ۱۹۷۰ با معرفی رژیم اتکینز (یک رژیم فوق‌العاده کم کربوهیدرات و با پروتئین بالا) شروع شد؛ این امر توجهات زیادی را به‌سوی خود جلب کرد و رژیم‌های کم کربوهیدرات را به سطح جدیدی رساند.

در حال حاضر، انواع مختلف رژیم‌های کم کربوهیدرات، از جمله رژیم‌های پالئو، ساوت‌بیچ و دوکان، همگی از مقدار بالای پروتئین برخوردارند اما میزان چربی آن‌ها متوسط است. در مقابل، رژیم کتوژنیک به‌صورت مشخصی میزان بالایی از چربی (معمولاً بین ۷۰ تا ۸۰ درصد) و مقادیر متوسطی از پروتئین را داراست.

زمانی‌که اجسام کتون در خون انباشته می‌شوند، وضعیت را کتوز می‌نامند. افراد سالم معمولاً در طول دوره‌های روزه‌داری، که فرد چندین ساعت از خوردن پرهیز می‌کند، یا در زمان ورزش‌های شدید، دچار کتوز ملایمی می‌شوند. طرفداران رژیم کتوژنیک معتقدند که با پیروی دقیق از این رژیم، سطح کتون‌ها در خون نباید به حدی برسد که خطرناک شود (که “کتواسیدوز” نامیده می‌شود)، زیرا مغز از کتون‌ها به عنوان منبع سوخت استفاده می‌کند و افراد سالم معمولاً می‌توانند انسولین کافی برای جلوگیری از تولید بیش از حد آن‌ها تولید کنند. تجمع بیش از اندازه کتون‌ها و میزان اجسام کتونی در خون، از فردی به فرد دیگر متغیر است و به عواملی نظیر درصد چربی بدن و نرخ متابولیسم در حالت استراحت بستگی دارد.

کتواسیدوز چیست؟

افزایش بیش از حد اجسام کتون می‌تواند منجر به ایجاد سطح سمی خطرناک از اسید در خون شود که به این وضعیت کتواسیدوز گفته می‌شود. در زمان وقوع کتواسیدوز، کلیه‌ها شروع به دفع اجسام کتون همراه با مایعات بدن از طریق ادرار می‌کنند که این به نوبه خود موجب کاهش وزن موقتی می‌شود. کتواسیدوز غالباً در افرادی که به دیابت نوع یک مبتلا هستند، رخ می‌دهد زیرا آن‌ها قادر به تولید انسولین (هورمونی که از تولید بیش از حد کتون‌ها جلوگیری می‌نماید) نیستند. با این حال، در موارد استثنایی، کتواسیدوز در افراد غیر دیابتی پس از مدت زمان طولانی از رژیم غذایی کم کربوهیدرات گزارش شده است.

در رژیم کتوژنیک استاندارد، نسبت خاصی از درشت مغذی‌ها (کربوهیدرات، پروتئین، چربی) تعیین نشده است. معمولاً رژیم کتوژنیک مصرف کل کربوهیدرات را به کم‌تر از ۵۰ گرم در روز کاهش می‌دهد (که این مقدار کمتر از موجود در یک دسر ساده متوسط است) و می‌تواند به ۲۰ گرم در روز هم برسد.

به طور معمول، رژیم کتوژنیک به‌طور متوسط ۷۰ تا ۸۰ درصد کالری روزانه را از چربی، ۵ تا ۱۰ درصد از کربوهیدرات و ۱۰ تا ۲۰ درصد از پروتئین تامین می‌کند؛ به طوری که اگر رژیم غذایی شامل ۲۰۰۰ کالری باشد، حدود ۱۶۵ گرم چربی، ۴۰ گرم کربوهیدرات و ۷۵ گرم پروتئین در نظر گرفته می‌شود. میزان پروتئین در این رژیم به نسبت دیگر رژیم‌های کم کربوهیدرات که پروتئین بالایی دارند، در حد متوسطی قرار دارد، زیرا مصرف پروتئین بیش از اندازه می‌تواند از ورود به کتوز جلوگیری کند. اسیدهای آمینه موجود در پروتئین می‌توانند به گلوکز تبدیل شوند؛ بنابراین، یک رژیم کتوژنیک باید به میزان کافی پروتئین داشته باشد تا توده بدون چربی بدن، از جمله عضلات، حفظ گردد و هم‌زمان به کتوز ادامه دهد.

نسخه‌های متعددی از رژیم‌های کتوژنیک وجود دارند، اما تمامی آن‌ها غذاهای غنی از کربوهیدرات را ممنوع می‌نمایند. این غذاها شامل نشاسته‌های تهیه شده از غلات تصفیه‌نشده و غلات کامل مانند نان، غلات، پاستا، برنج و کلوچه، همچنین سیب‌زمینی، ذرت و سایر سبزیجات نشاسته‌ای و آب‌میوه‌ها، لوبیا، حبوبات و بیشتر میوه‌ها می‌شود. اکثر برنامه‌های کتوژنیک بر مصرف غذاهای حاوی چربی اشباع بالا مانند تکه‌های چرب گوشت، گوشت‌های فرآوری شده، کره و همچنین منابع چربی‌های غیراشباع نظیر آجیل، دانه‌ها، آووکادو، روغن‌های گیاهی و انواع ماهی‌های چرب تاکید دارند.

در زیر فهرستی از غذاهایی که معمولاً در این رژیم مورد تأیید هستند، ارائه شده است:

تحقیقات انجام‌شده تا کنون نشان می‌دهد که رژیم کتوژنیک در کوتاه‌مدت موجب تغییرات متابولیکی سودمندی می‌شود، نظیر بهبود حساسیت به انسولین، کاهش فشارخون و کلسترول و تری‌گلیسرید بالا، همراه با کاهش وزن.

اثر سیر کننده رژیم کتوژنیک به‌همراه کاهش اشتیاق به غذا به دلیل میزان بالای چربی و کاهش هورمون‌های مسئول اشتها، نظیر انسولین و گرلین، در هنگام مصرف مقادیر محدود کربوهیدرات نمود پیدا می‌کند. بعضی از عوارض جانبی منفی ناشی از رژیم کتوژنیک در درازمدت شامل افزایش خطر ابتلا به سنگ کلیه، پوکی استخوان و افزایش سطح اسید اوریک خون (که خود یک عامل خطر برای ابتلا به نقرس به‌شمار می‌آید) گزارش شده است.

در صورت عدم گنجاندن انواع مواد غذایی توصیه شده در رژیم کتوژنیک، احتمال بروز کمبودهای تغذیه‌ای وجود دارد. بنابراین، ضروری است که افراد روزانه مجموعه‌ای از گوشت، ماهی، سبزیجات، میوه‌ها، آجیل و دانه‌های مجاز را برای اطمینان از دریافت کافی فیبر، ویتامین B و مواد معدنی (آهن، منیزیم، روی) که معمولاً در غذاهای حاوی غلات کامل یافت می‌شود، مصرف کنند.

تحقیقات موجود در خصوص رژیم کتوژنیک به‌منظور کاهش وزن هنوز محدود و کم‌تعداد هستند. اکثر مطالعات تاکنون با شرکت‌کنندگان محدود و برای مدت کوتاهی (۱۲ هفته یا کمتر) انجام شده‌اند. رژیم کتوژنیک ممکن است اثرات مثبت کوتاه‌مدتی از جمله کاهش وزن و بهبود کلسترول کل، قند خون و فشار خون در برخی از افراد ایجاد کند؛ ولی این اثرات پس از یک سال در مقایسه با اثرات رژیم‌های معمولی کاهش وزن تفاوت معنی‌داری را نشان نمی‌دهد.

حذف چندین گروه غذایی و احتمال بروز علائم ناخوشایند ممکن است پایبندی به این رژیم را دشوار کند. تأکید بر مصرف غذاهای چرب اشباع شده ممکن است بر سطح کلسترول LDL خون تأثیرات منفی بگذارد. با این وجود می‌توان رژیم غذایی را اصلاح کرد تا بر غذاهای کم‌چرب اشباع شده مانند روغن زیتون، آووکادو، آجیل، دانه‌ها و انواع ماهی‌های چرب تمرکز کند.

به نظر می‌رسد رژیم کتوژنیک برای افرادی که در روش‌های دیگر کاهش وزن ناموفق بوده‌اند، گزینه مناسبی باشد. نسبت دقیق چربی، کربوهیدرات و پروتئین برای دستیابی به مزایای سلامتی در افراد به‌دلیل تفاوت در ساختار ژنتیکی و ترکیب بدنی آن‌ها متفاوت است؛ بنابراین اگر کسی تصمیم به اجرای رژیم کتوژنیک دارد، پیشنهاد می‌شود با پزشک و یک متخصص تغذیه مشورت کند تا هرگونه تغییر بیوشیمیایی پس از آغاز رژیم را به‌دقت رصد کند و از برنامه غذایی متناسب با شرایط سلامتی موجود پیروی نماید. متخصص تغذیه همچنین می‌تواند راهکارهایی برای بازگرداندن تدریجی کربوهیدرات‌ها به رژیم غذایی پس از کاهش وزن ارائه دهد.

طبق اعلام دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت، به‌طور کلی، رژیم غذایی با کربوهیدرات اصلاح شده که به روش بشقاب غذای سالم پایبند باشد، ممکن است فواید سلامتی و کاهش وزن کافی را برای جمعیت عمومی فراهم آورد.