امروز، ۲ فوریه، به‌عنوان روز جهانی تالاب‌ها شناخته می‌شود؛ این مناطق آبی با ارزش که خدمات فراوانی را ارائه می‌دهند، اما تغییرات اقلیمی سبب خشک شدن برخی از آن‌ها و تبدیل‌شدنشان به کانون‌های گرد و غبار شده است.
، تالاب‌ها در نواحی مرزی میان اکوسیستم‌های آبی و خشکی شکل می‌گیرند و می‌توانند بستر مشترکی از ویژگی‌های هر دو نوع اکوسیستم باشند و در عین حال خصوصیات منحصر به فردی را حفظ کنند. در این نوع محیط‌های انتقالی، جمعیت‌های مهم موجودات زنده نقش‌های کلیدی در زنجیره‌های غذایی بازی می‌کنند. بنابراین، تالاب‌ها از نظر تنوع زیستی غنی هستند و به‌عنوان زیستگاه‌های مهم برای بسیاری از گونه‌های اقتصادی و اکولوژیک به شمار می‌روند.
اگرچه تالاب‌ها ممکن است از نظر ظاهر و تنوع گونه‌ای بسیار متفاوت باشند، ویژگی مشترک آن‌ها آب‌گرفتگی است که بر فرآیندهای خاکی و سازگاری موجودات زنده تأثیر می‌گذارد و در واقع، آب عامل اصلی بقای این اکوسیستم‌هاست.
وجود انواع مختلف تالاب‌ها از مناطق ساحلی شور، مصب‌ها و حتی صخره‌های مرجانی تا نواحی داخلی سرزمین، شامل رودخانه‌ها، باتلاق‌ها و دریاچه‌ها دیده می‌شود، اما به‌طور کلی بیشتر آن‌ها با آب شیرین در ارتباط هستند.
تالاب‌ها همواره نقش تعیین‌کننده‌ای در زندگی انسان‌ها داشته‌اند. این اکوسیستم‌ها به یکی از مولدترین زیستگاه‌های روی زمین تبدیل شده‌اند و از این حیث با جنگل‌های بارانی قابل مقایسه هستند. علاوه بر این، تالاب‌ها وظایف حیاتی دیگری نیز دارند که کمتر به‌چشم می‌آیند؛ به‌عنوان مثال، آن‌ها اکسیژن تولید می‌کنند، کربن را ذخیره می‌کنند و چرخه نیتروژن را کامل می‌سازند. به‌این ترتیب، با وجود اینکه تنها شش درصد از سطح زمین را پوشش می‌دهند، خدمات اکوسیستمی قابل توجهی ارائه می‌دهند که برای رفاه اجتماعی و اقتصادی مردم ضروری است و به حفاظت از محیط زیست کمک می‌کنند.
در کشور ما، نزدیک به ۲۵۰ پیکره آبی وجود دارد که بر اساس ابعادشان در دسته‌های مختلفی از جمله برکه، دریاچه، دریاچه متوسط و بزرگ تقسیم‌بندی می‌شوند و به همراه زیستگاه‌های آبی در نواحی ساحلی، در مجموع چهار میلیون هکتار از اراضی کشور را به خود اختصاص داده‌اند.
تغییرات اقلیمی و تالاب‌ها
در حالی که تالاب‌ها در اکوسیستم نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند، آن‌ها نیز تحت تأثیر تغییرات اقلیمی قرار گرفته‌اند. به‌گفته حمید نوری، مدیرکل دفتر آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی کشور، در منطقه خاورمیانه به شدت با مسئله تغییر اقلیم مواجه هستیم. این تغییرات به خشک شدن بسیاری از تالاب‌ها و منابع آبی در نقاط مختلف دنیا انجامیده است.
بر اساس داده‌های دو دهه اخیر، کاهش بارندگی‌ها در کشور منجر به خشک شدن برخی دریاچه‌ها و تالاب‌ها شده است؛ به‌طوری که در حال حاضر، سطح این منابع آبی با وضعیت شور و نمکی و بافتی نرم و فاقد چسبندگی روبه‌رو هستند و در معرض فرسایش بادی قرار دارند.
علی سلاجقه، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، به خشکی تالاب‌ها و دریاچه‌های بزرگ جهان اشاره کرده و می‌گوید: طبق آخرین مقالات منتشرشده در مجله ساینس، دریاچه‌های بزرگ و منابع آبی وسیع جهان به سمت خشکی گرایش پیدا کرده‌اند که این خود منجر به افزایش غلظت گرد و غبار می‌شود.
چه باید کرد؟
در شرایطی که خشکسالی و کم‌آبی ناشی از تغییرات اقلیمی بر تالاب‌ها اثر منفی گذاشته، سحر تاجبخش به اهمیت همکاری‌های بین‌بخشی برای حفاظت از آب اشاره می‌کند و اظهار می‌دارد: بخشی از مدیریت یکپارچه آب مرتبط است با اینکه بتوانیم در خصوص چگونگی مدیریت آب به دستگاه‌های مرتبط مشاوره دهیم. هم‌چنین برای فعالیت‌های محیط زیستی و حفظ منابع آب تالاب‌ها باید اقدامات لازم انجام شود. سازمان هواشناسی و وزارت نیرو در خصوص تأمین داده‌های لازم برای اتخاذ تصمیمات در این زمینه همکاری می‌کنند و امیدوارم این همکاری ادامه یابد.
افشین دانه کار، استاد محیط زیست دانشگاه‌های کشور، نیز با تأکید بر اینکه تالاب‌ها بزرگ‌ترین خدمات را به جوامع محلی ارائه می‌دهند که اکثر آن‌ها چندان مشهود نیست، بیان می‌کند: حفاظت از تالاب‌ها در امنیت اکوسیستم و امنیت ملی بسیار تأثیرگذار است و می‌تواند مانع مهاجرت افراد از نواحی کم‌آب شود.
به اعتقاد نوری، ضرورت دارد تا به مردم محلی در راستای سازگاری با تغییر اقلیم آموزش داده شود، زیرا جغرافیای منحصر به فرد کشور ما تأثیر عمیقی بر تغییرات اقلیمی دارد.
به گفته دانه‌کار، به نظر می‌رسد نیاز است آگاهی مردم و مسئولان نسبت به این زیستگاه ارزشمند به‌طور فزاینده‌ای افزایش یابد و تجربه‌های چند سال اخیر نشان داده است که بخش عمده‌ای از خدمات تالاب‌ها به‌خصوص زمانی احساس می‌شود که آن‌ها را از دست داده‌ایم.
بیشتر بخوانید:
تالاب‌ها از مهاجرت اقلیمی جلوگیری می‌کنند
آبخیزداری راهی برای مهار تأثیرات تغییرات اقلیمی
ایران جزء ۵ کشور با بیشترین تأثیرپذیری از گرد و غبار
چاره تأمین غذا و بقا چیست؟