سرنوشت نامشخص ۳۰ یوز نادر باقی مانده در ایران

“`html

یوزپلنگ آسیایی، یکی از نادرترین و در معرض تهدیدترین گونه های گربه سان در سطح جهانی به شمار می آید و در بالاترین درجه حفاظتی فهرست سرخ IUCN، یعنی در وضعیت «در آستانه انقراض» طبقه بندی شده است. از چهار دهه پیش، تلاش هایی جهت حفاظت از آن در ایران آغاز گردید، در زمانی که تعداد آن هنوز به حد بحران نرسیده بود، اما با گذشت زمان، وضعیت زیست یوز آسیایی در ایران پیچیده تر شد، حتی با وجود اجرای طرحی به نام تکثیر در اسارت که از زمان آغاز آن مخالفان و موافقانی داشته است.

به نقل از هم میهن، نخستین بار در سال ۱۳۸۰، معاونت وقت محیط طبیعی سازمان محیط زیست پیشنهاد اجرای طرح تکثیر یوز در اسارت را مطرح کرد و از کارشناسان خارجی خواسته شد که جزایر دریاچه ارومیه را به عنوان سایت این پروژه مدنظر قرار دهند. طرح زنده گیری و تکثیر در اسارت یوزپلنگ در اسفندماه 1399 با جفت گیری دو یوز به نام های «فیروز» و «ایران» در پارک ملی توران آغاز شد، که امیدی برای جلوگیری از انقراض این گونه به وجود آورد، اما این مسیر نیز بی نتیجه ماند. در حال حاضر، ایران تنها کشوری است که جمعیت یوزپلنگ آسیایی را در خود دارد و بدترین وضعیت را نسبت به دیگر زیرگونه های یوزپلنگ در جهان تجربه می کند.

در «شب یوز آسیایی» که در خانه سینما و با همکاری انجمن مستندسازان حیات وحش و تنوع زیستی، انجمن تهیه کنندگان مستند، فصلنامه صنوبر، مجله بخارا و خانه سینما برگزار شد، درباره شکست و امیدواری در خصوص یوز آسیایی بحث شد؛ تحلیل دلایل ناکامی طرح تکثیر در اسارت و بررسی آخرین راهکارها برای حفظ چنین موجودی. حمید ظهرابی، معاون سازمان حفاظت محیط زیست، باقر نظامی پژوهشگر یوز، سعید یوسف پور مدیرکل حفاظت محیط زیست سمنان، رضا شکاریان مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی و لیلا فولادوند در این مراسم از وضعیت کنونی حفاظت از یوز آسیایی صحبت کردند. در این مراسم، مستند «در گرداب انقراض» به کارگردانی «فتح الله امیری»، که وضعیت حفاظت از این گونه را در شش استان و ۱۰ زیستگاه یوز در ایران در بازه زمانی 93 تا 96 بررسی می کند، به نمایش درآمد.

حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، در این برنامه اعلام کرد که برای حفاظت از یوزپلنگ، اقداماتی از جمله فنس کشی در بخش هایی از جاده تهران مشهد در دستور کار قرار دارد: «به محض استقرار ما، جلساتی با افرادی که در زمینه فعالیت های میدانی یوز همکاری داشتند، برگزار و برنامه ای که در دوره قبلی تدوین شده بود، دوباره به روز کردیم. این برنامه اکنون آماده است و حدود دو هزار میلیارد تومان بودجه نیاز داریم تا نشان دهیم در جهت جلوگیری از انقراض یوز آسیایی تلاش کرده ایم.

در دوره گذشته، فنس کشی در جاده خطرناک یوزها (جاده تهرانمشهد) آغاز شد و برای دو بخش چهارکیلومتری از این جاده، فنس کشیده شد. قرار بود وزارت راه برای این پروژه ادامه کار را تکمیل کند. آنها متعهد شدند تا محدوده ای فنس کشی کنند و اکنون در حال کارند، اما گاهی پیشرفت پروژه متوقف می شود و دوباره آغاز می شود. در حال حاضر، منابع مالی وزارت راه هنوز به پیمانکار تخصیص نیافته و در روزهای اخیر کار متوقف مانده است. از طرف ما هم 20 میلیارد تومان برای فنس کشی پیش بینی کرده ایم تا تلاش هایمان را برای حفاظت از یوز و کاهش خطرات مرگ آن به کار ببندیم.»

ظهرابی همچنین بیان کرد که در سال های اخیر سرعت مجاز در بخشی از این مسیر کاهش یافته که منجر به کاهش حوادث تصادف با یوز آسیایی شده است: «در سال های اخیر، محدودیت سرعت و روشنایی نوار جاده ای در نواحی که تصادف اتفاق می افتد، کنترل شده و اکنون سرعت مجاز، 90 کیلومتر در ساعت تعیین شده است. علاوه بر این، بخشی از مسیر هم روشن شده است. ممکن است این کاهش تصادفاتی که در یکی دو سال اخیر مشاهده می شود، به همین دلیل باشد، اما هنوز برای اقداماتی که باید برای رفع خطر از این جاده انجام دهیم، فاصله داریم.

یکی از اولویت های برنامه ما کاهش تهدیدهاست و در عین حال باید کیفیت زیستگاه های یوز را بهبود ببخشیم و امنیت و تعداد طعمه ها افزایش یابد. در طول سال های گذشته تلاش کرده ایم نقاط حساس مثل محدوده پارک ملی که زیستگاه اصلی یوز بوده است، از دام خالی کنیم و در این زمینه موفقیت های خوبی هم کسب کرده ایم و بخشی از پارک ملی و مناطق حیات وحش اکنون از دام پاک شده است. بیش از 150 هزار هکتار از زیستگاه های یوز به علاوه بخشی از پناهگاه حیات وحش، اکنون از دام خالی هستند؛ بنابراین تلاش هایی که در این دوره صورت گرفته، همچنین باید بر کیفیت زیستگاه متمرکز شود و از کریدورها حفاظت به عمل آید.»

به گفته او، بخش خصوصی و انجمن قرقداران، حفاظت از زیستگاه های شمالی منطقه توران را در مساحتی حدود 420 هزار هکتار بر عهده دارند و برنامه ریزی شده است که سایر مسیرهای تردد یوزها و آنهایی که به خارج از منطقه می روند با مشارکت جامعه محلی و بخش خصوصی به شکل حفاظتگاه های مشارکتی مدیریت شوند، ضمن این که بخش خصوصی در این زمینه باید فعال باشد و حلقه ای در پارک ملی، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده توران ایجاد شود. به گفته معاون محیط زیست، تمرکز این سازمان همچنان بر بهبود کیفیت زیستگاه و رفع خطرات آن است.

ظهرابی همچنین اعلام کرد که این سازمان طرح تکثیر در اسارت و حفاظت در ذخیره گاه نیمه طبیعی را دنبال می کند: «قبلاً تلاشی برای تکثیر در اسارت انجام شده بود. با اینکه توافق ما بر این بود که این طرح در کنار ذخیره گاه نیمه طبیعی در استان یزد و جایی که دو یوز نر داشتیم، پیاده سازی شود، اما طرح تغییر پیدا کرد و در توران به اجرا درآمد. در این مدت تلاش کرده ایم که استانداردهای سایت تکثیری که داریم را با کیفیت مطلوب دنبال کنیم. به بروز وقایع اخیر، می توانیم بگوییم این سایت اکنون به سمت تبدیل شدن به یک مرکز استاندارد برای یوزهای در اسارت پیش می رود. متخصصان یوزپلنگ به صورت شبانه روزی در آنجا مستقر شدند تا طرح تکثیر به نتیجه برسد و ما به دنبال برنامه جدی برای پایش یوزپلنگ در تمام زیستگاه هایمان هستیم.»

معاون سازمان حفاظت محیط زیست همچنین توضیح داد که در تلاشند تا باقی زیستگاه ها را حفظ کنند و در مجموع سه موضوع اصلی برای حفاظت از یوز آسیایی دنبال می شود: «افزایش کیفیت زیستگاه، حفاظت از کریدورها و اجرای طرح تکثیر در اسارت و ذخیره گاه نیمه طبیعی. در کنار این طرح ها، ترویج فرهنگ عمومی هم در نظر گرفته می شود تا این تعداد باقی مانده یوزها حفظ شوند و نباید امیدمان را از دست بدهیم.»

ظهرابی از آخرین اقدامات جهت ایمن سازی جاده تهرانمشهد که به عنوان جاده مرگ یوز آسیایی شناخته می شود، صحبت کرد و توضیح داد: «این مسئله در شورای عالی حفاظت محیط زیست به بحث گذاشته شده و تصمیم گرفته شده 130 میلیارد تومان به محیط زیست اختصاص یابد و در حال پیگیری هستیم. در این مصوبه تأمین 30 محیط بان و خودرو برای زیستگاه یوزپلنگ نیز پیشنهاد شده است.

علاوه بر این، ما برنامه داریم که کریدورهای جابه جایی یوزپلنگ ها را به طور خاص تحت حفاظت قرار دهیم و بخشی از این برنامه انجام شده است. ما در تلاشیم تا در اجرای این برنامه یکپارچگی بین مدیریت زیستگاه های یوزپلنگ فراهم آوریم تا این منابع به درستی مورد استفاده قرار گیرند. همچنین استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و معادن نیز در دستور کار قرار دارد و تفاهم نامه های خوبی در حال شکل گیری است. از سوی دیگر، موضوع ایمن سازی بخشی از آزادراه تهرانمشهد نیز در دست اقدام است تا اقدامات پیشگیرانه در این زمینه صورت گیرد. استفاده از پهپاد و تأمین امکانات پایش نیز از دیگر برنامه های در نظر گرفته شده برای حفاظت از یوز خواهد بود.

گزارش شکست یک برنامه حفاظتی

چرا برنامه تکثیر در اسارت یوز آسیایی در ایران به موفقیت نرسید؟ این پرسش را باقر نظامی، پژوهشگر یوز، پاسخ داد که سال ها در زمینه حفاظت از این گونه فعالیت دارد. حفاظت از یوز از سال 1380 آغاز گردید و آن زمان اعلام شده بود که تقریباً 30 یوز در ایران زندگی می کنند و حال بعد از گذشت 20 سال، این رقم همچنان ثابت مانده است. نظامی بیان کرد که در طول 18 سال پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، مجموعاً یک میلیون و 900 هزار دلار از صندوق تسهیلات جهانی محیط زیست و برنامه توسعه ملل متحد برای حفظ این گونه هزینه شده است.

این طرح که تا اواخر دهه 90 از نظر دفتر عمران ملل متحد به عنوان شریک اصلی پروژه و ارزیابان بین المللی، به نوعی موفق به شمار می رفت، از دیدگاه بسیاری از کارشناسان و حتی مدیران سازمان حفاظت محیط زیست، طرحی هزینه بر و میلیاردی بوده که کارنامه موفقی از خود به جای نگذاشته است. نظامی تصریح کرد که علاوه بر کمک های بین المللی، سازمان محیط زیست هزینه های زیادی به صورت مستقیم و غیرمستقیم از نیروی حفاظتی تا تجهیزات و پاسگاه خرج کرده و یوز به عنوان گران ترین و پرهزینه ترین گونه در تاریخ حفاظت از حیات وحش ایران شناخته شده است. همچنین، بالاترین میزان مشارکت ها با این سازمان از سوی مشاوران داخلی و خارجی، همچنین سازمان های مردم نهاد در خصوص این گونه صورت گرفته است.

این پژوهشگر یوز اظهار داشت که مشاوران خارجی که از اوایل دهه 80 شمسی به ایران آمده بودند، دو توصیه اساسی برای حفاظت از یوز آسیایی مطرح کردند: «اول باید کوشش شود که تهدیدات و تلفات یوز کاهش یابد و دیگر اینکه طعمه های یوز در زیستگاه ها افزایش یابند. یوز کم تراکم ترین جمعیت طعمه را در میان گربه سانان دیگر دارد.»

در طول این سال ها، نظارت بر جمعیت طعمه ها نشان دهنده افزایش آنها بوده است و در این سال ها حدود 200 توله یوز در زیستگاه های آن به دنیا آمده و نرخ بقای آنها در ایران بالای 70 درصد بوده است؛ به این معنی که 70 درصد این 200 توله توانسته اند یک سال را گذرانده و زنده بمانند. در حالی که این رقم در زیستگاه کالاهاری 42 درصد است. اما چرا تعداد یوزها همچنان افزایش پیدا نکرده است؟

نظامی در ادامه درباره دلایل عدم افزایش یوز آسیایی توضیح داد: «یوزها در نزدیکی مرز مناطق ما زندگی می کنند. محیط بان ما در این نواحی به خوبی عمل کرده و حفاظت در مرزهای ما مؤثر بوده است. بنابراین نباید تمامی انتقادات را تنها متوجه سازمان حفاظت از محیط زیست کرد. در حقیقت تنها 38 درصد زیستگاه های مناسب در مرز مناطق حفاظت شده قرار دارند و 62 درصد آنها نیز خارج از اراضی حفاظت شده اند؛ به این معنا که تلفات زمانی رخ می دهد که یوزها از مرزهای مناطق ما خارج می شوند. در اوایل دهه 80 شمسی، 18 منطقه شناسایی شد که یوز در آن ها مشاهده شده است و از این تعداد، 10 منطقه دارای زادآوری یوز بودند.

سازمان حفاظت محیط زیست این 10 منطقه را در اولویت قرار داد و به صورت جدی از آن ها حفاظت کرد. اما در نیمه دوم دهه 80 شمسی، اتفاق عجیبی روی داد. مهم ترین زیستگاه های یوز در استان یزد به یک باره تحت تأثیر تحریم ها و توسعه معادن قرار گرفت و به این ترتیب، در اواخر دهه 80 به ناگاه شش زیستگاه اصلی را از دست دادیم. علاوه بر این، ما با گونه ای پیچیده روبه رو هستیم که رفتاری کاملاً متفاوت تر از گونه هایی مانند پلنگ دارد. یوزپلنگ به جابه جایی های طولانی نیاز دارد و نمی توانیم تنها در مرز مناطق حفاظت شده از این گونه حفاظت کنیم، چراکه او به طور مکرر جابه جا می شود و از مرزها خارج می گردد.

نظامی اعلام کرد که در این سال ها 68 مورد تلفات یوز ثبت شده که 55 درصد آن ها به دلیل دامداران و سگ های گله و 30 درصد هم ناشی از تصادفات جاده ای بوده است؛ به عبارت دیگر، اکثر تلفات در مناطقی خارج از مناطق حفاظت شده رخ داده و اکثریت تلفاتی که در مرز مناطق ثبت شده، طبیعی بوده است: «در حال حاضر، راهکار پیشنهادی برای حفاظت از گونه هایی با این شرایط، همجوشی طبقات مختلف است. قرار نیست ارگان مسئول حاکمیتی به تنهایی از گونه محافظت کند، بلکه باید نهادهای مختلف در این حفاظت همکار و هماهنگ شوند.

باید توجه ویژه ای به حفاظت در بین مناطق و قرق های اختصاصی داشت. تعداد طعمه ها به میزان هفت درصد طی این سال ها افزایش یافته اما مواجه با عواملی مخرب از جمله خشکسالی و تغییر اقلیم نیز بوده ایم. ما زیستگاه های یوز را خالی از گوسفند و گاو کردیم اما به جای آن شترها وارد شدند.» نظامی همچنین از جامعه دانشگاهی گلایه کرد که به استفاده از روش های نوین در تکثیر در اسارت و زیستگاه کمک نکرده و هنوز در این زمینه ها به روش های کلاسیک متکی هستند.

عملکرد جزیره ای را کنار بگذاریم

«در بسیاری از موارد، ما به شکل جزیره ای در حوزه محیط زیست عمل می کنیم. حداقل در مورد یوزپلنگ از برنامه های سازمان حمایت کرده و بسترهای لازم برای موفقیت آن ها را فراهم آورید. انتقادات می بایست منصفانه و سازنده باشند تا بتوانیم گام های مؤثری برداریم.» سعید یوسف پور، مدیرکل حفاظت از محیط زیست استان سمنان، نیز از وضعیت حفاظتی یوز در این استان، به عنوان یکی از زیستگاه های کلیدی، گفت: «ما قصد داریم ادامه فعالیت در زمینه تکثیر در اسارت را پیگیری کنیم اما تمرکز اصلی ما بر روی حفاظت از خود زیستگاه است. پیش بینی می شود 30 درصد از بودجه را به تکثیر در اسارت و باقی آن را صرف بهبود شرایط زیستگاه و ایمن سازی کریدورها کنیم.

استان سمنان تقریباً نزدیک به 16 درصد از مناطق تحت مدیریت کشور را در اختیار دارد؛ به عبارتی، یک ششم عرصه های چهارگانه کشور و مهم ترین گونه های در معرض خطر در این استان قرار دارند. ما تقریباً تمام نشخوارکنندگان وحشی را در این استان داریم اما از نظر منابع، بسیار ضعیف هستیم. این استان با وجود همه ظرفیت هایش از نظر نیروی انسانی یکی از ضعیف ترین ها در کشور است. 28 درصد ساختار سازمانی ما نیروی عملیاتی و کارشناسی است و از کمبود جدی نیروی انسانی رنج می بریم و در زمینه اعتبارات تملک دارایی، سمنان از نظر رتبه پایین ترین استان به شمار می رود.

ثبت سه یوز در میاندشت

رضا شکاریان، مدیر کل محیط زیست استان خراسان شمالی، نیز از ثبت سه یوز در ماه های اخیر در میاندشت خبر داد و اظهار کرد که پس از سال ها تلاش، بالاخره این سه قلاده مشاهده شدند: «چند سالی بود که یوز در حاشیه میاندشت مشاهده می شد اما درون آن دیده نشده بود. وضعیت آمار حیات وحش در این سه سال از نظر طعمه و تأمین آب قابل قبول بوده است. خراسان شمالی دارای 50 سال سابقه حفاظت است اما هنوز یک کامیون آبرسان نداریم و از ظرفیت های صنایع برای آبرسانی استفاده می کنیم.

آموزش و فرهنگ سازی در روستاهای حاشیه این منطقه حفاظت شده به خوبی در حال انجام است، اما نمی دانستیم چرا با وجود شرایط خوب، یوز در حاشیه میاندشت حرکت می کند. در یکی، دو ماه پیش، یوزپلنگ در روز سرشماری در میاندشت رویت شد و از دو ماه قبل تا چند روز پیش، حدود 60 تا 70 کیلومتر از سمت جنوب به سمت شمال منطقه در حرکت بوده است.

ما هیچ خودرو نداریم و با کمبود نیرو مواجه هستیم و وسایل نقلیه ما فرسوده شده اند، اما با روحیه ی نیروهای خود، یوز به میاندشت بازگشته است.» به گفته او، با وجود این که خراسان شمالی 10 درصد از پارک های ملی را در اختیار دارد، اما از نظر میزان اعتبار محیط زیستی در میان سه استان، در آخرین رتبه قرار دارد.

اگر یوزبانان در میان ما بودند

در این مراسم، هوشنگ ضیایی، پیشکسوت محیط زیست ایران، که سابقه ای طولانی در این حوزه دارد و اکنون به عنوان شناسنامه طبیعت ایران شناخته می شود، از یوزبانانی یاد کرد که سال ها در زندان بودند و در غیاب آن ها، به پروژه های حفاظت از یوز آسیایی ضربه های زیادی وارد شده است. او از فعالان محیط زیستی گفت که سال گذشته بعد از شش سال از زندان آزاد شدند: «اگر آن افراد در کنار ما بودند، وضعیت یوز در ایران به این شکل نمی بود.

زمانی که این دوستان بودند، آن ها در کنار فعالیت ها ایستادگی می کردند، اما اکنون کسی نیست. یکی از اقدامات بنیادین، حفاظت مشارکتی و آموزش جوامع محلی است، که نمونه ای از این کار در پارک ملی گلستان قابل مشاهده است، جایی که جمعیت قوچ، کل، میش و بز از سه هزار به دوازده هزار رسیده است و همواره افرادی وجود دارند که در این راستا همکاری می کنند. ما نباید در برابر صنایع کوتاه بیاییم و هرگاه آنان خواستند به منطقه ای ورود کنند، حداقل مقاومتی در آن زمینه به وجود آوریم تا به آسانی مناطق خود را از دست ندهیم.

“`