«پوشش گیاهی زمین» در خطر آسیب‌پذیری

طبق گزارش ایسنا هر سال در تاریخ ۱۱ دسامبر، روز جهانی کوهستان به منظور افزایش آگاهی درباره اهمیت کوه‌ها برای زندگی و تأکید بر چالش‌ها و فرصت‌های پیرامون توسعه کوهستان و تبیین توافق‌ها جهت ایجاد تغییرات مثبت به نفع ساکنان و محیط طبیعی در نواحی کوهستانی در تمام نقاط جهان، گرامی داشته می‌شود.

دکتر بابک داریوش در مصاحبه‌ای با ایسنا به نقش محیط زیست کوهستان در زندگی جمعی ایرانیان در عصر جهانی‌سازی اشاره کرد و اظهار داشت که نبود کوه‌ها در ایران، فلاتی به این شکل را ایجاد نمی‌کرد و تمدن‌های قناتی وابسته به کوهستان نیز، یعنی بیشتر سکونتگاه‌های شهری و روستایی، شکل نمی‌گرفتند.

او ادامه داد: کوه‌ها به عنوان یک منظر (Landscape) از زمان‌های قدیم، نقش کلیدی در حیات جمعی ایرانیان ایفا کرده‌اند و علاوه بر اینکه بخشی از طبیعت بکر ما به شمار می‌آیند، به‌عنوان عناصر فرهنگی، تاریخی و معنوی، در ذهنیت جمعی ایرانیان جایگاه خاصی دارند. این جایگاه ویژه کوه‌ها در فرهنگ ایرانی، از افسانه‌ها و ادبیات قدیم تا زندگی روزمره مردم در نقاط مختلف کشور متجلی شده است. از قله‌های باشکوه البرز و زاگرس تا تپه‌های سرسبز و کوهستان‌های روستایی، این چشم‌اندازها در شکل‌گیری هویت‌های قومی و ملی نقش مؤثری ایفا کرده‌اند.

این متخصص منظر کوهستان همچنین افزود: پدیده جهانی‌شدن (Globalization) که به دنبال اثرات متنوع جهانی‌سازی است، جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. این پدیده رویکردهای متنوعی را برای حفاظت از تنوع زیستی و فرهنگی نواحی محلی فراهم می‌آورد که می‌تواند به مقابله با آثار منفی جهانی‌سازی کمک کند.

او ادامه داد: جهانی‌شدن تغییراتی عمیق و گاه غیرقابل جبران در جوامع انسانی ایجاد کرده که غالباً به محیط‌های محلی آسیب می‌زند. در ایران، تسریع در نوسازی و توسعه شهری ناشی از جهانی‌سازی منجر به تخریب وسیع محیط زیست کوهستانی شده است و برداشت‌های بی‌رویه اقتصادی، جنگل‌زدایی، توسعه زیرساخت‌های کلان و فعالیت‌های صنعتی، آسیب‌های جدی به این اکوسیستم‌های حیاتی وارد آورده‌اند. این رویکردهای اقتصادی، به‌جای استفاده پایدار، محیط‌های کوهستانی را به منبعی صرفاً برای استخراج منابع طبیعی تبدیل کرده‌اند.

داریوش افزود: فشار اقتصادی و فرهنگی جهانی باعث شده که شیوه‌های سنتی بوم‌شناختی به حاشیه رانده شوند و دانش بومی که در طول قرون رشد کرده و به پایداری زیست‌محیطی یاری رسانده، در برابر مدل‌های اقتصادی مبتنی بر منفعت‌طلبی کمرنگ شده است. نتایج این تغییرات، شامل از دست دادن زیستگاه‌های طبیعی، تهدید تنوع زیستی و کاهش تاب‌آوری اکولوژیک در برابر تغییرات اقلیمی می‌شود.

وی به کارکردهای کوهستان اشاره کرد و گفت: کوه‌ها به‌عنوان یکی از حساس‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی، نقش حیاتی در تنظیم چرخه‌های آبی و حفاظت از تنوع زیستی دارند. این نواحی مرتفع نه تنها منبع اصلی تغذیه رودخانه‌ها و قنات‌ها محسوب می‌شوند، بلکه زیستگاه گونه‌های نادر گیاهی و جانوری نیز هستند که تعدادی از آن‌ها نسبت به تغییرات اقلیمی آسیب‌پذیرند. با افزایش دما و تغییرات اقلیمی، کوه‌ها به یکی از جبهه‌های اصلی در مقابله با این بحران تبدیل گشته و یخچال‌های طبیعی موجود در کوه‌های ایران، به‌عنوان منابع حیاتی آب، اثرات منفی ناشی از افزایش دما را تجربه می‌کنند و کاهش آن‌ها به کمبود آب در نواحی پایین‌دست منجر خواهد شد.

این متخصص منظر کوهستان ادامه داد: کوه‌ها به‌عنوان “سپری سبز” در برابر فرسایش و بیابان‌زایی نیز ایفای نقش می‌کنند. جنگل‌ها و پوشش گیاهی کوهستانی با کاهش روان‌آب‌های سطحی و حفظ رطوبت خاک، نقشی حیاتی در کاهش خطر سیل و فرسایش زمین دارند. هر نوع تخریب در این مناطق می‌تواند تبعات زیست‌محیطی شدیدی برای نواحی شهری و روستایی مجاور داشته باشد.

او افزود: در پاسخ به این چالش‌ها، برخی از جوامع محلی و فعالان محیط‌زیست در ایران در تلاش هستند تا با ترکیب دانش بومی و مفاهیم نوین پایداری، راهکارهای جایگزینی برای حفاظت از محیط زیست کوهستانی ارائه دهند. پروژه‌های احیای جنگل، گردشگری پایدار و ترویج بوم‌شناختی نمونه‌هایی از این تلاش‌ها به‌شمار می‌آیند. این اقدامات بر اعتبار کوه‌ها به‌عنوان منابع زیست‌محیطی، فرهنگی و اقتصادی و ضرورت بازتعریف نقش آن‌ها در جامعه معاصر تأکید می‌کنند.

داریوش در این باره ادامه داد: علی‌رغم اهمیت تاریخی و فرهنگی کوه‌ها، این عناصر طبیعی معمولاً در برنامه‌ریزی‌های شهری و منطقه‌ای ایران نادیده گرفته می‌شوند. رویکردهای شبه‌مدرنیستی که توجه را به توسعه اقتصادی و زیرساخت‌های شهری معطوف می‌کنند، مناطق کوهستانی را به حاشیه رانده و سهم آن‌ها را در توسعه پایدار نادیده گرفته‌اند. در حالی که کوه‌ها، فراتر از تأمین منابع طبیعی، به‌عنوان پناهگاهی برای تنوع زیستی و فرهنگی نقشی بی‌بدیل دارند.

او تأکید کرد: ضرورت دارد تا سیاست‌های ملی و منطقه‌ای به‌منظور بازنگری در این روند تغییر یابند و ساختارهایی تعریف شوند که ارزش چندجانبه کوه‌ها را در روند توسعه کشور در نظر بگیرند. بنابراین، برنامه‌ریزی‌های جدید باید به حفظ و احیای اکوسیستم‌های کوهستانی پرداخته و از ارزش‌های فرهنگی و زیست‌محیطی آن‌ها حفاظت نمایند. به این ترتیب، کوه‌های ایران فقط یک میراث طبیعی نیستند، بلکه یک سرمایه فرهنگی و هویتی برای نسل‌های آتی به شمار می‌آیند. با توجه به روندهای جهانی و نیاز به پایداری، احساس نیاز به تغییر نگرش نسبت به این مناظر حیاتی از همیشه بیشتر می‌شود.

داریوش در پایان خاطرنشان کرد: جهانی‌شدن محلی فرصتی را برای ترکیب سنت و مدرنیته پدید می‌آورد و به ما اجازه می‌دهد تا نقش کوه‌ها را در زندگی جمعی دوباره تعریف کنیم و از طریق برنامه‌های پایدار و مشارکت جوامع محلی، آینده‌ای را بسازیم که به میحط زیست و میراث فرهنگی ایران احترام می‌گذارد. در این شرایط، کوه‌ها می‌توانند به عنوان یک اکوسیستم جایگاه شایسته خود را در زندگی معاصر ایرانیان احیا کرده و به نمادی از پایداری، هویت و انسجام اجتماعی تبدیل شوند.