طرح نشان «حلال» که به مدت بیش از دو دهه در سطح بین‌المللی مطرح شده است، با گسترش در میان مسلمانان دنیا به شدت مورد توجه کشورهای پیشرفته قرار گرفته است. به‌گونه‌ای که تجارت حلال در میان کشورهای اسلامی رشد قابل‌توجهی یافته و فرصت‌های اقتصادی چشم‌گیری را به همراه داشته است. از این رو، انتظار می‌رود کشورمان به‌عنوان محور اصلی اجرای این طرح در منطقه، از تمامی ظرفیت‌های اقتصادی و فرهنگی خود در زمینه تجارت و گردشگری حلال بهره‌برداری نماید.
به نقل از خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، اسلام به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین ادیان جهان، دارای حدود ۲ میلیارد و ۶ میلیون پیرو است که به‌طور تقریبی بیش از ۲۵ درصد از جمعیت کل ۸ میلیارد و ۲۷ میلیون نفر را شامل میشود و از این لحاظ، اسلام دومین مذهب بزرگ دنیا به شمار می‌رود. دین اسلام به عنوان دین رسمی در ۲۶ کشور در آسیا، آفریقا و خاورمیانه شناخته میشود و روند رشد آن سریع‌تر از هر دین دیگری در سطح جهانی است.
در کشورهای اسلامی، حلال بودن غذا، دارو و محصولات دیگر از الزامات مهم به شمار می‌رود. بازار غذا که به تنهایی ارزش آن به نزدیک به ۱۳۰۰ میلیارد تقریباً ۶۵ درصد کل ارزش تجارت حلال را به خود اختصاص داده است، در کانون توجه تجارت حلال قرار دارد. همچنین بازار پوشاک و مد با ارزشی معادل ۲۶۶ میلیارد دلار، بازار گردشگری ۱۴۰ میلیارد دلار، بازار رسانه و سرگرمی ۱۸۵ میلیارد دلار و بازار لوازم آرایشی و مراقبت شخصی ۴۶ میلیارد دلار را در سطح جهانی شامل میشود. این شاخص‌ها سبب رقابت اقتصادی بین کشورهای مسلمان و غیرمسلمان در سطح جهانی شده است.
نشان حلال چیست؟
حلال واژه‌ای عربی است که به معنای مجاز و قانونی در نظر مسلمانان است. دریافت گواهینامه ایزو حلال توسط تولیدکنندگان مواد غذایی بیانگر این است که مسلمانان می‌توانند از این محصولات استفاده کنند. به عبارت دیگر، اخذ این گواهینامه تأیید می‌کند که مواد به‌کار رفته در محصول متناسب با اصول اسلامی حلال بوده و هیچ‌گونه ماده حرامی در آن استفاده نشده است.
یکی از گواهینامه‌های ایزو پرکاربرد، گواهینامه حلال است که استانداردهایی برای تعدادی از صنایع مانند صنایع غذایی، آرایشی – بهداشتی و دارویی را شامل میشود که لازم است مطابق با احکام اسلامی رعایت شوند. لذا با دریافت گواهینامه ایزو حلال، صنایع می‌توانند محصولات خویش را به کشورهای اسلامی صادر کنند و همچنین کشورهای اسلامی قادر به واردات کالاهای مطابق با قوانین اسلامی خواهند بود. این استاندارد برای نخستین بار در سال ۱۹۹۷ در کشور مالزی معرفی شد و به تدریج به دیگر کشورهای اسلامی گسترش پیدا کرد. از سال ۲۰۰۴، کشورهایی از جمله ایران و ترکیه مطابق با این استاندارد به واردات و صادرات محصولات خود پرداخته‌اند.
صنعت حلال به دو بخش محصولات و خدمات تقسیم میشود: بخش محصولات شامل زیربخش‌های مواد غذایی و غیرغذا چون مواد آرایشی و دارویی و چرم، و خدمات شامل بانکداری، توریسم، رسانه و سرگرمی است. استاندارد غذای حلال در اکتبر ۲۰۱۰ در استانبول ترکیه توسط سازمان همکاری اسلامی و موسسه استانداردها و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی تدوین شده و این نهاد به تهیه پیش‌نویس سایر استانداردها در پاسخ به تقاضای بازار جهانی برای تحقق استانداردهای حلال پرداخته است.
سازمان ملی استاندارد ایران از اواخر دهه ۸۰ به‌طور منسجم در تدوین استانداردهای حلال و ایجاد ساختار انطباق در سطح ملی و به‌ویژه در کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اسلامی (OIC) فعالیت کرده و با هدایت فقهی «حضرت آیت‌الله عالمی»، نماینده ولی‌فقیه در وزارت جهاد کشاورزی اقدام به تدوین استاندارد غذای حلال و ارائه بیش از ۱۲۰ پیشنهاد به سازمان OIC نموده است، تا از انطباق این استاندارد با فقه جعفری تا بیش از ۹۵ درصد دفاع کند. از بین ۳۳ کشور اسلامی، تنها ۱۳ کشور عضویت هیات‌مدیره موسسه استانداردسازی و اندازه‌شناسی کشورهای اسلامی (SMIIC) را دارند که ایران نیز از جمله این کشورها به شمار می‌آید.
اعطای نشان حلال به ایران واگذار شده است
«مهدی اسلام‌پناه» رئیس سازمان ملی استاندارد در سخنانی به محول شدن انحصار اعطای نشان حلال به ایران اشاره کرد و گفت: «در زمان استقرار دولت سیزدهم، تعداد نشان‌های حلال دریافتی کمتر از ۱۰۰ مورد بود، ولی اکنون به بیش از یک‌هزار نشان حلال افزایش یافته که این موضوع به محصولات ایرانی امکان صادرات به کشورهای هدف را می‌دهد.»
در آیین اختتامیه جایزه ملی کیفیت ایران ۱۴۰۲، اسلام‌پناه بیان داشت که سند الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت، یک حرکت نظام‌مند و ملی برای تحقق تمام بخش‌های گام دوم انقلاب اسلامی را ضروری می‌داند و گفت: «جوایز کیفیت جهانی به‌عنوان عامل پیشرو در توسعه کیفیت کالاها و خدمات، بسترهای مناسبی برای پیشرفت تولیدکنندگان و ارائه‌دهندگان کالاها و خدمات فراهم می‌آورند. در ایران، جایزه ملی کیفیت به‌عنوان یک نهاد قانون‌گذار، ۱۷ سال سابقه دارد و در چهار دوره از مدل خارجی و در ۱۲ دوره از مدل اقتباسی استفاده شده است، اما در دولت سیزدهم پیشنهاد طراحی یک مدل کاملاً بومی مطرح گردید که این مدل بر اساس آرمان‌های امامین انقلاب و اسناد بالادستی و ظرفیت‌های بومی شکل گرفته است.
اسلام‌پناه از برگزاری بزرگ‌ترین گردهمایی کیفیت‌محور در ایران در سال ۱۴۰۲ خبر داد و اذعان داشت که جمهوری اسلامی ایران با نقش‌آفرینی فعال و پیشتاز، اندیشه‌ها و نظرات خود را برای شکل‌گیری نظام مبتنی بر اصول اسلامی در ۵۷ کشور عضو این مؤسسه به نمایش گذاشت.
برزیل، بزرگ‌ترین صادرکننده پروتئین حلال در جهان
برزیل در حال تلاش برای جذب بیشتر گردشگران از کشورهای اسلامی است. این کشور به‌عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده پروتئین حلال در دنیا، اکنون به دنبال جذب گردشگران مسلمان است که سالانه درآمدی برابر با ۲۳۸ میلیارد دلار ایجاد می‌کند. تعداد گردشگران مسلمان که به برزیل سفر می‌کنند همچنان اندک است؛ به‌طوریکه در سال گذشته، سایوپائولو، مرکز عمده اقتصادی برزیل، تنها ۲۱۵۰۰ گردشگر از کشورهای عربی را پذیرش کرد.
افرادی همچون «علی زغبی» دبیرکل آکادمی بین‌المللی حلال برزیل به دنبال تغییر این وضعیت هستند. او که به ارائه آموزش در زمینه محصولات و خدمات حلال می‌پردازد، بر این باور است که ایالت سائوپائولو و مقامات سایر شهرها به تلاش برای تبدیل به مقاصد گردشگری دوستدار مسلمانان ادامه می‌دهند. زغبی همچنین به‌عنوان نایب رئیس شرکت صادرکننده گواهی حلال فامبراس، می‌گوید: «معتقدیم سائوپائولو مزیت‌های زیادی در پذیرایی از گردشگران مسلمان دارد. بنابراین ما به همراه وزیر گردشگری این ایالت، برنامه‌ریزی‌هایی را برای واجد شرایط کردن هتل‌ها، رستوران‌ها و شرکت‌های حمل‌ونقل جهت استقبال از مسلمانان آغاز کرده‌ایم.»
سائوپائولو با جمعیت متنوع خود، شامل یک جامعه مسلمان صدساله و چند مسجد، دروازه اصلی برزیل به‌عنوان یکی از مقاصد مهم برای بازرگانان جهان اسلام محسوب میشود. آنا کلمنته، هماهنگ‌کننده گردشگری این ایالت، اشاره می‌کند: «ما یک راهنمای گردشگری مناسب مسلمانان ایجاد کرده‌ایم که شامل اطلاعات مربوط به مساجد، کنسولگری کشورهای اسلامی و جاذبه‌های توریستی است». او تأکید می‌کند که هدف ایالت بهبود کیفیت تجربه گردشگران مسلمان از طریق ارائه اطلاعات کارآمد و آموزش کارکنان هتل‌ها و رستوران‌ها برای استقبال مؤثر از آنان است.
زغبی جذب گردشگران مسلمان را مشابه اولین صادرات گوشت حلال گوسفند برزیلی به کشورهای عربی در سال ۱۹۷۶ می‌داند و می‌گوید: «فروش ابتدایی ما بسیار محدود بود، اما اکنون برزیل به بزرگ‌ترین تولیدکننده پروتئین حلال در دنیا تبدیل شده است».
«کارن هایک» کارآفرینی لبنانی‌تبار در برزیل نیز اشاره می‌کند که تا مدتی قبل، این کشور آمریکای جنوبی از آمادگی برای پذیرش گردشگران مسلمان خبری نداشت و به همین دلیل او تصمیم گرفته که آژانس مسافرتی ویژه با تمرکز بر گردشگران کشورهای خلیج‌فارس را تاسیس کند. آنان به هدف آماده‌سازی برزیل برای استقبال از اعراب، اقدام به تهیه فهرستی از رستوران‌ها و هتل‌های سازگار با اصول اسلامی کردند.
نمایشگاه حلال استانبول در سال ۲۰۲۴
نمایشگاه حلال استانبول (Oic Halal Expo ۲۰۲۴) در تاریخ هفتم تا دهم آذرماه ۱۴۰۳ در مرکز نمایشگاهی Ifm استانبول برگزار میشود. این نمایشگاه به‌عنوان یک رویداد منحصر به فرد در منطقه اوراسیا، محصولات غذایی و زیبایی تطابق‌یافته با فرهنگ و سنت اسلامی را به نمایش می‌گذارد و فضایی برای تبادل و تعامل تجاری با شرکت‌ها و متخصصان در حوزه‌های مرتبط خواهد بود.
این نمایشگاه هرساله در کشورهای مختلف برگزار میشود و کشورهای اسلامی به‌طور گسترده از آن استقبال می‌کنند. علاوه بر غذای حلال، مسائل دیگری چون گردشگری حلال، نساجی اسلامی، پزشکی حلال و صنایع شیمیایی و داروسازی نیز در این نمایشگاه مورد بررسی قرار می‌گیرند. نمایشگاه حلال تحت حمایت مقامات دولتی ترکیه می‌باشد و هدف آن ارائه بهترین امکانات و محصولات به مخاطبان و حضور برترین شرکت‌ها و برندهای حلال است.
نمایشگاه حلال ترکیه در زمینه محصولات و خدمات حلال در صنایع غذایی، سرمایه‌گذاری، لوازم آرایشی، گردشگری، مواد شیمیایی، بسته‌بندی، ماشین‌آلات و نیز سبک زندگی اسلامی پیشگام خواهد بود.
مزیت‌های برجسته ایران در توسعه گردشگری حلال
گردشگری حلال به عنوان بخشی از صنعت گردشگری به ارائه خدمات به خانواده‌های مسلمان اختصاص دارد و زمانی‌که مسلمانان برای تفریح به نقاط دیگر سفر می‌کنند، این سفر به‌عنوان گردشگری حلال شناخته میشود؛ چراکه تمامی فعالیت‌ها، امکانات و اهداف باید طبق اصول و تعالیم اسلامی مجاز باشد.
اما گردشگری حلال به معنای سفر مذهبی نیست و نیازی به اهداف مذهبی خاص ندارد. به عبارت دیگر، گردشگری حلال، سفرهایی است که مسلمانان به‌منظور تفریحی یا کاری به کشورهای اسلامی یا غیر اسلامی انجام می‌دهند و تمام امکانات و اقدامات آن شامل موازین شرعی باشد.
طبق گزارش رسمی «اداره پژوهش‌های سیاسی معاونت سیاسی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران»، حجم گردش مالی گردشگری حلال در سال ۲۰۱۸ بر اساس تخمین‌ها حدود ۲۲۰ میلیارد دلار بوده که سهم ایران از این بازار حدود ۱٫۲ درصد برآورد شده است. همچنین پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تا سال ۲۰۲۶، تعداد گردشگران مسلمان به ۱۸۰ میلیون و حجم گردش مالی گردشگری حلال به ۳۰۰ میلیارد دلار خواهد رسید؛ لذا باید برای جذب بیشتر گردشگران مسلمان در کشورمان تلاش بیشتری صورت گیرد.
جمهوری اسلامی ایران دارای پتانسیل‌های فراوانی در صنعت گردشگری است و به عنوان یک کشور اسلامی بر اساس شریعت مدیریت میشود؛ این موضوع باعث میشود که گردشگران مسلمان بتوانند با آرامش خاطر از خدمات حلال در ایران بهره‌مند شوند. افزون بر این، میراث اسلامی غنی کشورمان جذابیت زیادی برای گردشگران جهانی دارد و قطعاً برای آنان جالب خواهد بود.
مناطق آزاد ایران در طی سه دهه گذشته همواره پیشتاز تلاش‌های توسعه گردشگری بوده‌اند و در اسناد جامع توسعه این مناطق، جذب گردشگر خارجی به‌عنوان یکی از اهداف کلیدی ذکر شده است. در این مناطق آزاد تجاری، عموماً تمرکز بر جذب گردشگران داخلی و تجاری وجود دارد و جذب توریست‌های خارجی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. لذا در این راستا نیاز به تدوین برنامه‌های جامع برای توسعه گردشگری حلال در مناطق آزاد تجاری احساس میشود و بر این اساس با توجه به ظرفیت‌های موجود کشورهای همسایه، برنامه‌ریزی‌های لازم برای ساخت زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری باید در دستور کار قرار گیرد.
«ایوب زارعی» مدیر سابق میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سازمان منطقه آزاد قشم در خصوص توسعه مناطق آزاد به واسطه جذب گردشگر، اظهار داشته است: «مدیریت گردشگری حلال بر تولید محتوای خلاقانه و تأکید بر اصول سازنده اسلام در سبک زندگی مسئولانه و مومنانه تأکید دارد و می‌تواند راهبرد موثری برای توسعه گردشگری حلال به شمار آید.»
او در مورد استفاده از ظرفیت شرکت‌های گردشگری و رایزنان فرهنگی برای پیشبرد گردشگری حلال گفت: «آموزش، تحقیق و تجارب میدانی می‌تواند نقش این افراد را به‌خوبی پررنگ کند؛ چرا که اولین ملاقات‌ها با گردشگران توسط این افراد انجام میشود و آن‌ها می‌توانند به‌عنوان سفیران خوبی برای فرهنگ و شریعت اسلام عمل کنند و باید حق همه افراد در لذت بردن از طبیعت و موهبت‌های الهی با رعایت اصول اسلامی اجمعیل گردد.»
با توجه به مطالب مطرح‌شده، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان نخستین پیاده‌کننده طرح نشان حلال در جهان، پتانسیل قابل‌ملاحظه‌ای در بازار تجارت و صنعت گردشگری حلال دارد. بنابراین، نشان و برند حلال می‌تواند فرصتی عظیم برای ترویج فرهنگ ایرانی – اسلامی در سطح بین‌المللی و ایجاد درآمد‌های چندین میلیارد دلاری برای کشور باشد که نیاز به عزم جدی مسئولان ذی‌ربط دارد.