بروز سکته مغزی تنها مختص افراد سالخورده نیست و به طرز نگران‌کننده‌ای جوانان نیز به این مشکل جدی مبتلا می‌شوند. با وجود این آمار نگران‌کننده، می‌توان با ارتقاء سطح دانش و آگاهی در مورد راه‌های پیشگیری، به کاهش این رقم کمک کرد. به همین منظور، برای کسب اطلاعات بیشتر درباره لخته شدن خون در مغز و روش‌های پیشگیری از آن، با دکتر داریوش نسبی تهرانی، متخصص مغز و اعصاب گفت‌وگو کرده‌ایم.
چه عواملی موجب لخته شدن خون در مغز می‌شود؟
مغز مانند دیگر اعضای بدن پر از رگ‌های خونی است و این امر آن را در معرض خطر لخته شدن قرار می‌دهد. در برخی موارد، رگ‌های خونی به سبب رسوب چربی و سایر مواد دچار تنگی می‌شوند و خون در آن‌ها لخته می‌شود که به آن ترومبوز گفته می‌شود. در سایر مواقع، لخته خون ممکن است در نقاط دیگری از بدن تشکیل شود و از طریق قلب به مغز منتقل شود، که این انتقال می‌تواند منجر به انسداد رگ‌ها گردد.
به عبارت دیگر، لخته شدن خون در واقع عارضه‌ای است که به دلیل انسداد رگ‌ها رخ می‌دهد و رگی که مسدود می‌شود، مانع از رسیدن خون به ناحیه‌ای می‌شود که این رگ وظیفه خون‌رسانی به آنجا را بر عهده دارد و در نتیجه، آسیب به آن ناحیه و بافت آن به وقوع می‌پیوندد که در اصطلاح پزشکی به آن سکته مغزی می‌گویند.
از سوی دیگر، شرایط محیطی و گرمازدگی شدید نیز می‌تواند به عنوان یکی از عوامل لخته شدن خون محسوب شود. در این حالت، گرمازدگی موجب کاهش مایعات بدن خواهد شد و در نهایت غلظت خون افزایش یافته و این نکته می‌تواند به انسداد رگ‌ها و بروز سکته مغزی منجر گردد.
علائم لخته شدن خون در بدن کدامند؟
نشانه‌های این بیماری بستگی به محل گرفتگی در مغز دارد و می‌تواند متفاوت باشد. این علائم ممکن است از نشانه‌های خفیف و ابتدایی مانند بی‌حسی در یک سمت بدن شروع شده و در نهایت به وقوع سکته مغزی شدید، که می‌تواند منجر به فلج نیمه‌ای از بدن یا حتی کما گردد، منتهی شود.
لازم به ذکر است که شناخت این نشانه‌ها برای هشدار به افراد حیاتی است: احساس کرختی، بی‌حسی و ضعف ناگهانی در یک نیمه از بدن بدون هیچ پیشینه‌ای ممکن است نشانه‌ای از سکته مغزی باشد. همچنین مشکل در بیان و عدم توانایی در بیان کلمات نیز از دیگر علائم این بیماری به شمار می‌رود.
این علائم معمولاً به‌طور ناگهانی و حاد ظاهر می‌شوند، به‌طوری‌که فرد چند دقیقه قبل در وضعیت معقولی بوده و در یک لحظه متوجه این تغییرات می‌شود. در چنین شرایطی باید سریعا فرد به مراکز درمانی ارجاع شود تا بررسی‌های تشخیصی انجام شود.
آیا امکان پیشگیری از لخته شدن خون در مغز وجود دارد؟
در صورتی که افراد به بیماری‌های زمینه‌ای نظیر مشکلات دریچه‌های قلب، اختلالات ضربان قلب و سایر نارسایی‌های قلبی مبتلا هستند، ضروری است که درمان آن‌ها را جدی بگیرند. یکی از عواملی که ضرورت دارد به‌طور مداوم کنترل شود، فشار خون است، چرا که درصد زیادی از سکته‌های مغزی به دلیل فشار خون بالا رخ می‌دهد.
چربی خون بالا و افزایش قند خون نیز می‌توانند از عوامل خطر لخته شدن خون و بروز سکته مغزی محسوب گردند. همچنین استعمال سیگار و مواد قلیان و مخدر نیز به عنوان عواملی که باعث انسداد رگ‌ها می‌شوند، شناخته می‌شوند و به همین دلیل باید از مصرف آن‌ها پرهیز کرد. مهم است که مایعات کافی مصرف شود، زیرا کمبود مایعات می‌تواند باعث غلظت خون و افزایش خطر سکته مغزی شود.
به عبارتی دیگر، بسیاری از سکته‌های مغزی که به خاطر لخته شدن خون به وقوع می‌پیوندند، خصوصاً در فصل‌های گرم سال، رایج‌تر هستند، چرا که میزان مایعات بدن در این زمان کاهش می‌یابد.
روش‌های درمان لخته شدن خون در مغز چگونه است؟
در مواقع حاد، فرد باید به سرعت به مرکز درمانی مراجعه کند. در آنجا با انجام سی تی اسکن مغز، پزشک در صورتی که اطمینان یابد که انسداد رگ‌ها می‌تواند با دارو برطرف شود، داروی لازم را تجویز خواهد کرد.
اگر بیشتر از مدت معین گذشته باشد، درمان روی کاهش عوارض سکته متمرکز خواهد شد تا از آسیب‌های جدی به بیمار جلوگیری شود.
در شرایط حاد، با توجه به انواع عوارض سکته، شیوه‌های درمان متفاوتی اتخاذ می‌شود که عموماً شامل درمان‌های توان‌بخشی همچون فیزیوتراپی و کار درمانی است تا عضوی که دچار اختلال عملکرد شده، تقویت گردد. متأسفانه، این نوع درمان ممکن است زمان‌بر و گران‌قیمت باشد و بیمار بعدها با مشکلات طولانی‌مدت مواجه خواهد شد.
داروهای حل‌کننده لخته خون چه تأثیراتی دارند؟
این دسته از داروها به تازگی به روند درمانی اضافه شده‌اند. نکته حیاتی این است که بیماری باید در زمان مناسب شناسایی گردد.
معمولاً پیشنهاد می‌شود که زمان تشخیص باید در بازه سه تا شش ساعت اول پس از بروز علائم باشد، و اگر بیمار شرایط لازم نظیر فشار خون نرمال، سن مناسب و عدم سابقه خونریزی داشته باشد، می‌توان با تزریق این داروها رگ را باز کرده و از سکته مغزی جلوگیری کرد.
آیا طب سنتی و داروهای گیاهی می‌توانند در درمان لخته شدن خون مؤثر باشند؟
در این راستا شواهد علمی و تجربی کافی وجود ندارد. عمدتاً درمان‌های سنتی بر مبنای پیشگیری از بروز لخته شدن متمرکز هستند و در مراحلی که عوارض به وجود آمده‌اند، می‌توانند کمک کننده باشند. بنابراین، در مراحل حاد همچون درمان سکته مغزی، تأثیر چندانی توسط طب سنتی مشاهده نمی‌شود.
آیا مصرف داروهای رقیق‌کننده خون برای همه افراد سالمند ضروری است؟
معمولاً این داروها به عنوان پیشگیری تجویز نمی‌شوند و تنها در مواقعی که شرایط خاصی برای فرد شناسایی شود که او را در معرض سکته مغزی قرار دهد، استفاده می‌گردند.
همچنین فرد باید به طور خاص زمینه لازم برای لخته شدن خون را داشته باشد؛ یعنی وجود بیماری‌های قلبی یا خونی که خطر لخته شدن خون را افزایش دهد. به‌طور کلی نمی‌توان آسپرین را برای تمام افراد سالخورده توصیه کرد، چرا که این اقدام نادرست به شمار می‌آید.
چقدر تغذیه و ورزش در پیشگیری از این بیماری نقش دارند؟
ورزش نقش بسیار کلیدی ایفا می‌کند، زیرا باعث بهبود جریان خون در مغز می‌شود و در نتیجه از بروز این بیماری جلوگیری به عمل می‌آورد. همچنین رژیم غذایی مناسب نیز کمک می‌کند تا رگ‌ها بسته نشوند، چرا که سطوح چربی و قند خون باید در حد متعادل نگهداری شوند.
در سال‌های اخیر، به دلیل شیوه زندگی ناسالم و مصرف بیش از حد غذاهای فست فودی، میزان چربی خون در جامعه افزایش یافته و ما شاهد بروز این مشکلات در جوانان هستیم. بسان آن، استرس، آلودگی هوا و عدم تحرک نیز عواملی هستند که به گسترش آمار مبتلایان به لخته خون در مغز و افزایش سکته‌های مغزی کمک می‌کنند.