شیوع سنگ کلیه در میان کودکان به مراتب کمتر از بزرگ‌سالان است؛ اما مجموعه‌ای از عوامل نظیر وراثت، اختلالات متابولیکی و کم‌آبی ممکن است خطر ابتلا به این بیماری را در آن‌ها افزایش دهد.
افزایش موارد سنگ کلیه در کودکان:
طبیعی است که هر فرد در طول زندگی‌اش به احتمال زیاد با مشکل سنگ کلیه روبرو شود و کودکان و حتی نوزادان نیز از این قاعده مستثنی نیستند. در چند سال اخیر، مشاهده شده است که میزان ابتلا به سنگ کلیه در کودکان به طور قابل توجهی افزایش یافته است. با اینکه آمار دقیقی در این خصوص وجود ندارد، می‌توان با توجه به تعداد مراجعین به این مسئله، به این نتیجه رسید که تعداد مبتلایان در سال‌های اخیر به ۱۰ برابر رسیده است. بر اساس مشاهدات بالینی، می‌توان گفت که موارد ابتلا به سنگ کلیه در شیرخواران و کودکان نسبت به دو دهه گذشته افزایش چشمگیری داشته است.
ساختار و عملکرد دستگاه ادراری:
دستگاه ادراری شامل دو کلیه، دو حالب، مثانه و یک مجرا است. تولید ادرار توسط کلیه‌ها انجام می‌شود و سپس از طریق حالب‌ها به مثانه منتقل می‌شود. ادرار در مثانه، که عضوی به شکل بادکنکی است، ذخیره می‌شود. زمانی که مثانه پر از ادرار می‌شود، پیام‌هایی به مغز ارسال می‌شود و مغز تصمیم می‌گیرد که چه زمانی باید ادرار کرد.
در حین ادرار کردن، ادرار از طریق مجرا خارج می‌شود و در این زمان مثانه منقبض شده و دریچه ادراری شل می‌شود. زمانی که سطح مواد تشکیل‌دهنده سنگ‌های ادراری از حد اشباع بالاتر رود، سنگ‌های ادراری شکل می‌گیرند. این سنگ‌ها به دلایل مختلف تشکیل می‌شوند که در ادامه به آن‌ها اشاره خواهیم کرد و بر اساس مکان تشکیلشان در دستگاه ادراری نامگذاری می‌شوند. در این شرایط، کودک ممکن است با درد و مشکل در دفع ادرار مواجه شود.
عوامل مؤثر در تشکیل سنگ:
دلایل ایجاد سنگ در کودکان می‌تواند متنوع باشد. با اینکه شیوع سنگ کلیه در کودکان کمتر از بزرگ‌سالان است، عوامل همچون وراثت، اختلالات متابولیکی و مصرف ناکافی مایعات در معرض خطر ابتلا به این بیماری قرار می‌دهد. در برخی موارد، عفونت‌های دستگاه ادراری باعث ایجاد نوع خاصی از سنگ‌ها می‌شوند که در ادرار عفونی رشد می‌کنند.
نوزادان نارس و خطر ابتلا به سنگ کلیه:
تحقیقات نشان می‌دهند که نوزادان و کودکانی که قبل از ۳۲ هفته به دنیا می‌آیند، به مشکلات ریوی دچار هستند. همچنین نوزادانی که دچار اختلالات رشد هستند و یا به دلیلی تحت دارو درمانی قرار دارند یا در بیمارستان بستری بوده‌اند، بیشتر در معرض تشکیل سنگ‌های کلیه قرار دارند. بنابراین لازم است این گروه از کودکان و نوزادان پس از مرخص شدن از بیمارستان و دوران بهبودی تحت نظارت پزشک قرار گیرند و آزمایشات و سونوگرافی‌های ضروری انجام شود تا به محض ظهور اولین علائم، مراحل درمان آغاز گردد.
اختلالاتی که منجر به تشکیل سنگ می‌شود:
در خصوص اختلالات متابولیکی که جزء شایع‌ترین دلایل تشکیل سنگ در کودکان به شمار می‌روند، می‌توان به دفع بیش از حد کلسیم از طریق ادرار اشاره کرد. از دیگر اختلالات متابولیک در کودکان که آن‌ها را در معرض خطر سنگ کلیه قرار می‌دهد، نقص آنزیمی در تجزیه اگزالات و دفع غیرطبیعی سیستین از ادرار است.
شناسایی عوامل خطر:
زمانی که یک بزرگ‌سال به سنگ کلیه مبتلا می‌شود، با توجه به اطلاعات موجود می‌تواند نسبت به درمان فوری اقدام کند؛ اما نوزادان و کودکان به علت عدم آگاهی و ناتوانی در بیان مشکلات خود، نیاز دارند که والدین به دقت سلامت آن‌ها را پیگیری کنند و با مشاهده کوچکترین علائم نگران‌کننده، اقدام به درمان نمایند. بنابراین ضروری است که مادران با آگاهی از عوامل خطر در سنگ‌های ادراری، به‌ویژه سنگ کلیه، به موقع برای درمان اقدام کنند. عوامل خطر برای سنگ‌های ادراری در کودکان شامل: حجم کم ادرار، مصرف بالای نمک، رژیم غذایی شامل فست‌فود، نوشیدنی‌های گازدار، عفونت‌های ادراری، مثانه عصبی و زمینه ارثی هستند.
نکته‌ای که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که سابقه خانوادگی به معنای آن نیست که اگر والدین دچار سنگ‌های ادراری هستند، فرزند آن‌ها حتماً به این مشکل دچار می‌شود؛ بلکه احتمال ابتلا در این فرزندان بیشتر از سایر هم‌سالانشان خواهد بود.
هنگامی که مصرف مایعات در کودکان کاهش یابد، املاح موجود در ادرار به غلظت بالا می‌رسد و از آنجایی که این املاح به مرز اشباع می‌رسند، در کلیه‌ها سنگ‌ها یا شن‌ریزهایی شکل می‌یابند.
نشانه‌های سنگ کلیه در کودکان:
با توجه به اینکه شیرخواران قادر به بیان دردهای خود نیستند، ولی ممکن است نشانه‌هایی مانند بی‌قراری شدید که گاهی با کولیک اشتباه گرفته می‌شود، دل‌درد، استفراغ، مشاهده بلور یا شن در ادرار، ادرار به رنگ قرمز یا نارنجی و در صورتی که کودک توانایی صحبت دارد، شکایت از درد شکم و پهلو باشد.
نوع سنگ‌ها در کودکان تنوع بیشتری دارند و لذا شناسایی آن‌ها باید از طریق آزمایشات انجام شود؛ اما به طور کلی، تشکیل سنگ‌های بزرگ در کودکان بالای دو سال و ایجاد شن‌های ریز در شیرخواران رواج بیشتری دارد. در حال حاضر بهترین راه برای تشخیص، انجام سونوگرافی و آزمایش تعیین نوع سنگ و علت آن است. خوشبختانه تجهیزات سونوگرافی دارای دقت بالایی هستند و میتوانند به‌درستی تشخیص دهند.
شاید یکی از دلایلی که موجب افزایش آمار مبتلایان در نوزادان و کودکان شده، کیفیت بالای دستگاه‌های سونوگرافی است که قادر به شناسایی حتی کوچکترین سنگ‌ها می‌باشند. البته گاهی به دلیل قدرت این دستگاه‌ها، تجمع چربی در کلیه نیز می‌تواند به عنوان سنگ تشخیص داده شود که با بررسی‌های بیشتر، این ابهام برطرف می‌شود.
تحقیقات به انجام شده در زمینه تشخیص سنگ کلیه در نوزادان و کودکان نشان می‌دهد که بیشتر تشخیص‌ها به صورت تصادفی صورت می‌گیرد. به این معنا که والدین کودک را به دلیلی دیگر مانند بی‌قراری یا کولیک نزد پزشک می‌برند و در سونوگرافی‌ها متوجه می‌شوند که مشکل اصلی ناشی از سنگ در مجاری ادراری یا کلیه است.
دفع خودبه‌خودی سنگ‌ها در کودکان:
قبل از شروع درمان، باید ذکر شود که در برخی موارد این سنگ‌ها بدون نیاز به درمان خاصی، خود به خود قبل از ۲ تا ۳ سالگی دفع می‌شوند. به طور کلی، ۹۵ درصد سنگ‌هایی که کودکان به آن دچار می‌شوند، از طریق درمان‌های متداول قابل حل هستند، ۴ درصد به درمان‌های سنگ‌شکن و آندوسکوپی نیاز دارند و تنها ۱ درصد به جراحی احتیاج دارند. اگر سنگ‌ها در کلیه بزرگ یا تعداد آن‌ها زیاد باشد، ابتدا این سنگ‌ها از طریق روش‌های پزشکی به قطعات کوچک‌تر تبدیل می‌شوند تا کودک راحت‌تر بتواند آن‌ها را دفع کند.
توجه به تغذیه در کودکان مبتلا به سنگ کلیه:
نوزادانی که شیر مادر می‌خورند، در صورتی که حجم شیر برای تأمین نیازشان کافی باشد، باید به تغذیه خود ادامه دهند تا ادرار بیشتری تولید شود. اگر حجم شیر مادر ناکافی باشد یا سنگ‌سازی کلیه بیشتر و ادرار غلیظ‌تر شود، می‌توان در کنار شیر مادر از شیرخشک استفاده کرد و در صورتی که حجم ادرار همچنان تغییر نکرد، مصرف آب جوشیده سرد شده می‌تواند در فواصل میان شیردهی مفید باشد.
برای کودکان بزرگ‌تر، در صورت بروز سنگ کلیه، می‌توان از مداخلات دارویی کمک گرفت. کودکانی که در این سنین با مشکل سنگ کلیه مواجه می‌شوند، ممکن است به عوارضی چون بی‌اشتهایی، فشار خون و کم‌خونی دچار شوند و این داروها میتوانند بر روی رشد و نمو استخوانی آن‌ها نیز تأثیر بگذارند. از سوی دیگر، کودکانی که به موقع تشخیص و درمان نمی‌شوند، ممکن است به کلیه‌ها آسیب جدی وارد کنند. در مواردی، مشاهده می‌شود که کلیه‌ها از کار می‌افتند و به دلیل کاهش عملکرد نیاز به دیالیز دارند که این شرایط دردهای زیادی را برای کودک به همراه دارد و می‌تواند به ناکارآمدی کلیه‌ها بیانجامد.
پیشگیری از ابتلا:
تاکید بر اصلاح سبک زندگی و تغذیه همواره ضروری است؛ اما در برخی موارد ابتلا غیر قابل اجتناب است، به ویژه در نتیجه مصرف داروهای خاص. لذا به والدین توصیه می‌شود که به فرزندان خود آموزش دهند تا در طول روز مایعات کافی بنوشند.
سوالات متداول درباره سنگ کلیه در کودکان:
– در مورد ممنوعیت مصرف کلسیم برای کودکانی که به سنگ کلیه مبتلا هستند، باید گفت برخلاف باور عمومی که محدودیت کلسیم را پیشنهاد می‌دهند، عدم مصرف کلسیم می‌تواند باعث تشکیل سنگ‌های سخت‌تری شود.
– گروهی از والدین درباره کیفیت آب سؤال می‌کنند؛ در پاسخ به این سوال باید گفت که در اینجا میزان مصرف آب اهمیت بیشتری دارد؛ یعنی کودک باید در طول روز به مقدار کافی مایعات بنوشد و همچنین تحرک کافی داشته باشد، زیرا کم‌تحرکی و فعالیت بدنی اندک می‌تواند یکی از عوامل زمینه‌ساز سنگ کلیه باشد.
– تعداد پوشک‌هایی که کودک در طول روز خیس می‌کند و حجم ادرار دفع شده می‌تواند از نشانه‌های وجود سنگ در سیستم ادراری باشد. به یاد داشته باشید، کودکانی که کمتر از ۴ پوشک خیس می‌کنند و حجم ادرارشان کم است، در معرض ابتلا به سنگ کلیه قرار دارند.
منبع: شفاآنلاین