تصویری از یک قاشق نقرهای متعلق به دوره هخامنشی با قدمت ۲۴۰۰ سال، به همراه خبری مبنی بر اینکه «این قاشق به سرقت رفته از ایران در حراجی کریستیز به فروش رفته»، در شبکههای اجتماعی انتشار یافته است.
این قاشق نقرهای هخامنشی تخمین زده شده به حدود ۴۰۰ سال پیش از میلاد، در سال ۲۰۱۱ توسط حراجی کریستیز ارزش آن در حدود ۱۵ تا ۲۰ هزار پوند برآورد کرده و سپس در تاریخ ۶ اکتبر همان سال، به مبلغ ۱۵ هزار پوند به فروش رفت.
در حال حاضر، تصویری از این قاشق به همراه نوشتاری مبنی بر اینکه «این شیء از ایران به سرقت رفته و در حراجی کریستیز به فروش رسیده»، در فضای مجازی به اشتراک گذاشته شده است. بر روی صفحه مربوط به این حراجی آمدهاست که این قاشق نقرهای هخامنشی از «مجموعه سورنا» در لندن – که در اواخر دهه ۱۹۷۰ تا اوایل ۱۹۸۰ گردآوری شده – صادر شده، اما جزئیات بیشتری در خصوص این شیء موجود نیست و مشخص نیست این قاشق نقرهای از کجا و چه زمانی به خارج از ایران منتقل شده است.
با تکیه بر اطلاعات منتشر شده، قاشق نقرهای دارای طولی معادل ۶ اینچ (۱۵.۲ سانتیمتر) است و دارای ویژگیهای هنری جالب توجهی میباشد. کاسه این قاشق به شکل بیضی است که به یک سر اردک با منقار ظریف متصل شده و در انتهای دسته، به یک شیری جهنده ختم میشود. در حالت دهان این شیر بهگونهای است که گویا آماده است تا اردک را شکار کند. انتهای دسته قاشق نیز به شکل «گریفین»، پرندهای افسانهای، طراحی شده است که ظاهراً چرخه حیات وحش را به تصویر میکشد.
جزئیات پرسشهایی که درباره منشأ و چگونگی حضور این قاشق نقرهای هخامنشی در لندن وجود دارد، دکتر علی صفیپور – پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ ایرانی – در یادداشتی به آن پرداخته و به طراحی نمادین این قاشق اشاره کرده است.
این پژوهشگر اشاره میکند: «بهوضوح میدانیم که قاشق در ایران باستان، حداقل برای طبقه اشراف، کاربردی خاص داشته است. نمونهای از آن را میتوان در قاشق و چنگالهای موجود از دوره ساسانی مشاهده کرد که در حال حاضر در موزه رضا عباسی نگهداری میشوند. در خبرها اعلام شده که این قاشق هخامنشی در حراجی به فروش رسیده و در نهایت به یک مجموعه خصوصی منتقل شده است. این قضیه مایه افسوس و تاسف است که چنین هنری ارزشمند، قربانی دزدیهای قاچاقچیان میراث تاریخی و فرهنگی شده است.
این قاشق ۱۵ سانتیمتر طول دارد و دارای دستهای هنرمندانه ساخته شده است. باید بگوییم در هنر فوقالعاده هخامنشی همواره شاهد پیچیدگی، زیبایی و نمادپردازی هستیم. نمونهای از این هنر شگفتانگیز ایرانیان باستان را بهوضوح میتوان در همین قاشق هخامنشی مشاهده کرد.
اگر از خود بپرسیم چگونه فلزکار ایرانی در آن دوران قادر به ساخت چنین چیزی بوده، باید به طراحی هنری این قاشق بپردازیم که با زیبایی و نمادین بودن خاصی همراه است؛ در جلوی دسته قاشق یک اردک قرار دارد که به نظر میرسد در حال آمادهسازی برای برداشتن غذایی از آب است. پشت سر او، شیری در حال جهش به سمت اردک در تلاش برای شکار است و در انتها، پرندهای افسانهای (احتمالاً شیردال) مشاهده میشود.
جادوی قاشق هخامنشی
در نگاه اول شاید بهنظر برسد این قاشق تنها بازتاب طرحهایی تکراری از گذشته است. نقشمایه «گرفت و گیر» که بارها در آثار باستانی تا دوره معاصر دیده میشود، بههمراه سوژههایی از جانوران شکاری که جانوران دیگری را شکار میکنند، موجود است.
نمونههایی از شکارهایی همچون گاو، بز، قوچ، آهو، گوزن و خرگوش توسط حیواناتی چون شیر، پلنگ، یوز و عقاب بهوفور دیده میشود. یکی از مثالهای بارز و شناختهشده، شکار گاو توسط شیر است که نمونههای آن در پلکان کاخ آپادانا و کاخ سهدروازه (کاخ شورا) تخت جمشید و همچنین بر روی مهرهای ساسانی قابل مشاهده است. در اینجا نیز گویی شیر و موجود افسانهای هر دو در تله ای کمین کردهاند اما هنوز «گرفت و گیر» به طور کامل به وقوع نپیوسته است.
در حالی که شیر در تعقیب اردک است، تفاوتی که این تصویر را از دیگر نقشمایههای معمول «گرفت و گیر» متمایز میکند، حضور موجود افسانهای (شیردال) پس از شیر است. بهوضوح مشخص است که این پرنده افسانهای میبایست از شیر، که نمایندهای از قدرت است، قویتر باشد و نحوه نگاهش بر شیر بهگونهای است که نشان میدهد بهدنبال شکار آن است.
این مجموعه از «خوردن» و «خورده شدن» زنجیره غذایی موجودات را به نمایش میگذارد: اردکی که از آب غذایی برای خود برمیدارد، شیر که اردک را شکار میکند و یک موجود افسانهای در کمین شیر است. به نوعی در این تصویر انسان بهعنوان موجودی فراتر از طبیعت معرفی شده است، بهطوریکه این موجودات در دستان او قرار دارند و برای تغذیه از آنها بهره میبرند بدون اینکه خود بهعنوان هدف شکار قرار بگیرند.