مستندهای برتر سال ۲۰۲۴ که تماشایشان را حتماً باید تجربه کنید

با نزدیک شدن به زمان معرفی فهرست کوتاه نامزدهای جوایز اسکار، در این مقاله به بررسی تعدادی از مستندهای برتر سال ۲۰۲۴ می‌پردازیم؛ آثاری که در معتبرترین جشنواره‌های جهانی همچون برلیناله، ساندنس، کن، ونیز و تلوراید درخشیده‌اند.

این مستندها ترکیبی از روایت‌های پرتحرک و الهام‌بخش می‌باشند؛ از موضوعات سیاسی عمیق گرفته تا جستجوی پیچیدگی‌های زندگی شخصی؛ فیلم‌هایی که به معضلات جدایی و بازگشت به هم، عدالت و تلاش، و همچنین خاطرات و تجربیات انسانی پرداخته‌اند.

همراه ما باشید تا ۱۰ مستند برجسته سال جاری را که شایستگی حضور در فهرست کوتاه اسکار را دارند، کشف کنید.

۱. خاطرات جعبه سیاه (Black Box Diaries)

کمتر مستندی می‌توان یافت که چون مستند تحقیقی و عاطفی شیوری ایتو، اینچنین تکان‌دهنده باشد. این فیلم به نوعی بر روی سیستم قضایی مردسالارانه ژاپن می‌کوبد و به روایت تأثیرگذاری از تلاش‌های ایتو برای کشف حقیقت می‌پردازد. ایتو، یک خبرنگار موفق، در سال ۲۰۱۵ توسط رئیسش، نوریوکی یاماگوچی، که مدیریت دفتر واشنگتن شبکه تلویزیونی توکیو را بر عهده داشت، مورد تعرض قرار گرفت.

ایتو در سال ۲۰۱۶ شکایتی به پلیس تسلیم کرد و در سال ۲۰۱۷ نیز دعوای مدنی علیه او مطرح کرد، که هر دوی این تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند. برای محافظت از خود، او اقدام به ضبط مکالماتش با مقامات قضایی کرد. این فایل‌های صوتی به همراه واکنش‌های فرهنگی و رسانه‌ای زن‌ستیزانه در خصوص پرونده‌اش، محور مستندی عمیق را تشکیل می‌دهد که نه تنها تبعیض سیستماتیک علیه قربانیان خشونت جنسی را به نمایش می‌گذارد بلکه عزم ایتو را برای شکستن سکوت نشان می‌دهد.

۲. داهومی (Dahomey)

این مستند که به عنوان نماینده سنگال به جوایز اسکار ارسال شده، جزء بهترین آثار سال به شمار می‌آید. فیلم «داهومی» به کارگردانی ماتی دیوپ، با مدت زمان ۶۸ دقیقه، شیوه‌ای جسورانه از فیلم‌سازی واقع‌گرایانه را با داستان‌سرایی تخیلی تلفیق کرده است. این فیلم روایت از تصمیم فرانسه در سال ۲۰۲۱ برای بازگشت ۲۶ شیء تاریخی را مورد بررسی قرار می‌دهد که در سال ۱۹۰۲ از پادشاهی داهومی به سرقت رفته و به بنین امروز بازمی‌گردند.

دیپ با دقت به تصویر کشیدن این سفر بازگشت، موفق به خلق نمایشی جذاب شده است؛ وی پیش‌تر با فیلم «آتلانتیک» مورد تحسین قرار گرفته بود. او به این شیء تاریخی که به عنوان «شیء بیست‌وششم» شناخته می‌شود، صدایی خاص و رمزآلود می‌دهد تا درباره بازگشت دوباره به زادگاهش فکر کند. همچنین، دیپ به صداهای جوانان بنینی گوش می‌دهد که میان حس شادی و خشم به خاطر بازگشت تنها بخشی از میراث‌های دزدیده‌شده، در نوسانند.

گفت‌و‌گوهای تخیلی بین این اشیاء باعث می‌شود که این مستند به اثری زنده و خیال‌انگیز تبدیل گردد.

۳. دختران (Daughters)

مستند «دختران» به کارگردانی ناتالی رائه و آنجلا پتن، که برنده جایزه تماشاگران جشنواره ساندنس شده، به موضوع رقص و خانواده پرداخته است. چهار دختر کوچک سیاه‌پوست، رقصیدن با پدرانشان را به سادگی تجربه نمی‌کنند زیرا پدران آنان در زندان هستند. اما، یک برنامه منحصر‌به‌فرد به نام «رقص پدر و دختر» در یک مرکز اصلاح و تربیت در واشنگتن دی‌سی فرصتی برای آنان به ارمغان می‌آورد تا یک روز به ملاقات پدرانشان بیایند و ساعاتی با آن‌ها وقت بگذرانند. در این مستند، رائه و پتن تیم قدرتمندی را تشکیل می‌دهند؛ رائه با سکوت، صحنه‌های صمیمی و زیبایی خلق می‌کند در حالی که پتن، بنیان‌گذار سازمان «دختران برای تغییر»، به نگرانی‌های خانواده‌ها در این روز ویژه پرداخته است.

هرچند «دختران» به لحاظ ظاهری مستندی ساده و به سبک مشاهده‌گر است، اما احساسات عمیق و تکان‌دهنده‌ای را به دنبال دارد، به ویژه در لحظاتی که نسل‌های مختلف خانواده، دستان یکدیگر را در هم می‌فشرند و در حرکات آهسته رقص مشترک دارند.

۴. ارنست کول: گمشده و پیدا شده (Ernest Cole: Lost and Found)

از مستند عمیق «لومومبا: مرگ یک پیامبر» تا اثر برنده جایزه اسکار «من سیاه‌پوستِ تو نیستم»، رائول پک همواره با سبکی مشهود، شخصیت‌های برجسته تاریخ سیاه‌پوستان را معرفی کرده است. جدیدترین سوژه او، ارنست کول، عکاس افسانه‌ای اهل آفریقای جنوبی است که دوران آپارتاید را با وضوحی تکان‌دهنده ثبت کرده و به واسطه آثارش، پناهنده‌ای دائمی شد.

در این مستند، صدای ارنست کول با صدای لاکیت استنفیلد (بازیگر نامزد جایزه اسکار) به زیبایی روایت می‌شود. پک و استنفیلد با بهره‌گیری از فیلم‌نامه‌ای خلاقانه، که از نوشته‌های خود کول و شهادت دوستانش الهام گرفته، زندگی او را از افریقای جنوبی تا امریکا پیگیری کرده و عکاسی سیاه‌وسفید شگفت‌انگیز او را در کانون توجه قرار می‌دهند.

۵. هیچ سرزمین دیگری (No Other Land)

این فیلم تکان‌دهنده داستان زندگی آوارگان یک روستای فلسطینی را در چندین دهه روایت می‌کند و برنده جایزه اصلی جشنواره برلیناله ۲۰۲۴ نیز شده است. این روستا، مانند بسیاری از مناطق دیگر در کرانه باختری، با چرخه‌ای دردناک روبروست: مواجهه با نیروهای نظامی متجاوز، مراجعه به دادگاه برای اثبات مالکیت زمین، مرخصی موقت از نابودی به واسطه پوشش‌های رسانه‌ای، و پس از آن، تجربه آرامش‌های کوتاه و دوباره بازگشت متجاوزان.

باسل عدرا، کارگردان فیلم، به همراه خانواده‌اش این چرخه‌های تلخ را به مدت ۲۰ سال با دوربین‌های خانگی ثبت کرده‌اند. این تصویرهای ناگوار شامل جستجوهای ساکنان میان ویرانه‌ها و تخریب اجباری مدرسه‌ای است که کودکان آنجا تحصیل می‌کردند و به عنوان شواهدی غیرقابل انکار به کار گرفت شده‌اند تا روش‌ها و اعمال غیرانسانی رژیم اشغالگر در ساخت یک مرکز آموزش نظامی را نشان دهند.

۶. قطعه به قطعه (Piece by Piece)

اگر به دنبال مستندی هستید که حال شما را دگرگون کند، «قطعه به قطعه» به کارگردانی مورگان نویل، گزینه‌ای عالی به شمار می‌رود. این بیوگرافی رنگارنگ و خلاقانه در مورد فارل ویلیامز، موسیقی‌دان و تهیه‌کننده معروف، به شیوه‌ای خلاقانه و با استفاده از الگوهای «لِگو» ساخته شده است. این مستند مخاطبان را از سال‌های اولیه شکل‌گیری شخصیت ویلیامز تا اوج موفقیت‌هایش همراه می‌سازد.

این فیلم نه تنها خاطرات ویلیامز را بازسازی می‌کند، بلکه تخیلات او را نیز زنده می‌کند. به عنوان مثال، یکی از صحنه‌های ماندگار، ویلیامز را در حال شنا در عمق دریا و ملاقات با خدای رومی نپتون به تصویر می‌کشد که سپس از آب بیرون می‌زند و در مختصات زادگاهش، ویرجینیا بیچ، رقص بزرگی را برگزار می‌کند.

در طول بررسی زندگی ویلیامز، بازسازی موزیک‌ویدئوهای معروف او مانند Drop it Like It’s Hot، Get Lucky و Happy نیز نمایش داده می‌شود. همچنین حضور هنرمندانی چون اسنوپ داگ، جی-زی، گوئن استفانی و دیگران، این مستند را به تجربه‌ای مفرح و لذت‌بخش تبدیل کرده است.

۷. زندگی شگفت‌انگیز ایبلین (The Remarkable Life of Ibelin)

اگر «قطعه به قطعه» با هدف ایجاد لبخند ساخته شده، «زندگی شگفت‌انگیز ایبلین» با همان سبک انیمیشنی، به نظر می‌رسد برای خالی کردن اشک‌ها طراحی شده است. اما این بدان معنا نیست که فیلم بنجامین ری در مورد ماتس استین، مردی نروژی که با بیماری نادری به نام دیستروفی عضلانی متولد شده، صرفاً غم‌انگیز است. بلکه این مستند به طور همزمان الهام‌بخش و زندگی‌بخش نیز هست.

«زندگی شگفت‌انگیز ایبلین» با نگاهی منحصر‌به‌فرد، از زاویه دید والدینی روایت می‌کند که به تازگی ماتس را از دست داده‌اند. سپس آن‌ها متوجه می‌شوند که پسر معلولشان در دنیای مجازی بازی World of Warcraft زندگی پرماجرایی داشته است. فیلم با استفاده از متن گفتگوهای ماتس در حین بازی و از طریق بازسازی دنیای مجازی آن، زندگی پرشور و جذاب او را به تصویر می‌کشد و داستانی از استقامت، همدلی و ماجراجویی را روایت می‌کند.

۸. جداشده (Separated)

مستند دیگری که عناصر داستانی را با واکاوی‌های تحقیقاتی ترکیب می‌کند، «جداشده» به کارگردانی ارول موریس است که به تصویر کشیدن عمیق و جامع سیاست جداسازی خانواده‌ها در دوران ریاست جمهوری ترامپ می‌پردازد. سیاست «تحمل صفر» که در سال ۲۰۱۷ به نحو احسن اجرا گردید، بیشتر خانواده‌های پناه‌جوی کشورهایی مانند گواتمالا، السالوادور و هندوراس را هدف قرار داد.

با ارائۀ مصاحبه‌هایی با مقامات پیشین دولت، نظیر الین دوک و جاناتان وایت، در کنار خبرنگار جیکوب سوبوروف که اثر وی الهام‌بخش موریس برای تولید این مستند بوده، واقعیت‌های هولناک این سیاست و پیامدهای بی‌رحمانه آن نمایان می‌گردد. موریس به‌خوبی این شهادت‌ها را با صحنه‌هایی از بازیگران که نقش مهاجرانی را ایفا می‌کنند که در حال عبور از مرز و جداسازی هستند، ترکیب کرده است.

۹. نیشکر (Sugarcane)

این فیلم که در جشنواره ساندنس ۲۰۲۴ برنده جایزه بهترین کارگردانی مستند گردید، به کارگردانی جولیان بریو نویزکت و امیلی کَسی، تحقیقی شگفت‌انگیز درباره تاریخ تلخ سیستم مدارس شبانه‌روزی بومیان کانادا است. داستان این مستند پس از کشف قبرهای بی‌نشان در نزدیکی مدرسه شبانه‌روزی سنت جوزف آغاز می‌شود و با سه روایت متفاوت که به دنبال پاسخ به ماهیت این تدفین‌ها هستند، به هم متصل می‌شود: تحقیقات ملت ویلیامز لیک، خاطرات دردناک ریک گیلبرت، رئیس پیشین ملت‌های بومی، و داستان جولیان (یکی از کارگردانان) و پدرش.

این داستان‌های غم‌انگیز، جنایات ویران‌کننده سیستم مدارس شبانه‌روزی را فاش می‌کنند: جدایی‌های اجباری از خانواده و سوءاستفاده‌های جسمی و جنسی که زندگی بومیان را برای همیشه تحت تأثیر قرار داده یا نابود کرده است. این شهادت‌های دردناک با آرشیو فیلم‌های تبلیغاتی مدارس و یک تعامل صمیمانه بین یکی از شاهدان و یک کشیش ترکیب شده تا نشان دهد چگونه اجتماعی زخم خورده، اما هرگز به شکست نینجامید.

۱۰. اتحادیه (Union)

در مستند جسورانه «اتحادیه»، کارگردانان برت استوری و استیون ماینگ، قدرت سازماندهی جمعی را به نمایش درمی‌آورند. این مستند به روایت کارگران سابق و فعلی انبار آمازون در استاتن آیلند می‌پردازد که در تلاش برای تشکیل اتحادیه کارگری آمازون هستند.

محوریت اصلی این فیلم روی کریس اسمالز، یک سازمان‌دهنده پرشور متمرکز است که در سال ۲۰۲۰ به دلیل برنامه‌ریزی و شرکت در اعتصاب بر علیه شرایط ایمنی دوران همه‌گیری، از آمازون اخراج شد. این مستند به جای پرداختن به درام عاطفی، تصویری کاملاً شفاف و واقع‌گرایانه از فرایند پیچیده سازماندهی را ارائه می‌دهد.

علاوه بر مستند کردن تظاهرات پرشور، فیلمسازان جلسات ویدئویی طولانی و مناظرات عمیق اعتصاب‌کنندگان درباره روش‌هایشان را نیز به تصویر می‌کشند. این فیلم نشان می‌دهد که تشکیل یک «اتحاد» با چه چالش‌های عمده‌ای مواجه است و مخالفان اتحاد با چه شیوه‌ها و توطئه‌هایی درصدد شکست آن هستند.