دانشمندان هنوز درباره بیماری آلزایمر ناشناختههای زیادی پیش رو دارند، اما یکی از ارتباطهایی که در سالهای اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، رابطه میان کیفیت خواب و پیشرفت این بیماری است.
بهگزارش انتخاب و به نقل از sciencealert؛ اکنون نتایج یک پژوهش نشان میدهد که شاید بتوان از این ارتباط به نفع سلامت مغز استفاده کرد؛ حتی برای افرادی که به سختی به خواب میروند.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، نشان داد استفاده از داروی خوابآور سووورکسانت (Suvorexant) – یکی از درمانهای رایج بیخوابی – میتواند میزان تجمع پروتئینهای سمی مرتبط با آلزایمر را در مایعی که هر شب مغز را پاکسازی میکند، کاهش دهد.
در این پژوهش، افرادی که به مدت دو شب در یک مرکز تخصصی خواب از سووورکسانت استفاده کردند، کاهش اندکی را در سطح دو پروتئین مهم مرتبط با آلزایمر، یعنی آمیلوئید بتا و تاو، تجربه کردند.
البته باید توجه داشت که این مطالعه کوتاهمدت بود و تنها روی تعداد محدودی از بزرگسالان سالم انجام شد.
با این حال، پژوهشگران دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس معتقدند این یافتهها نمونه جالبی از ارتباط میان خواب و شاخصهای مولکولی بیماری آلزایمر را نشان میدهد.
اختلال خواب؛ زنگ خطر زودهنگام آلزایمر
مشکلات خواب میتوانند از نخستین نشانههای هشداردهنده آلزایمر باشند؛ حتی پیش از آنکه علائمی مانند فراموشی یا افت تواناییهای شناختی ظاهر شوند.
در واقع، زمانی که اولین علائم بیماری بروز میکنند، سطح آمیلوئید بتای غیرطبیعی در مغز تقریباً به اوج خود رسیده و تودههایی موسوم به پلاکهای آمیلوئیدی را تشکیل داده است که عملکرد سلولهای عصبی را مختل میکنند.
پژوهشگران بر این باورند که خواب کافی میتواند به مغز فرصت دهد تا پروتئینهای اضافی و سایر مواد زائد انباشتهشده در طول روز را دفع کند؛ فرایندی که شاید در کاهش خطر آلزایمر نقش داشته باشد.
با این حال، برندان لوسی، متخصص مغز و اعصاب و مدیر این پژوهش از مرکز پزشکی خواب دانشگاه واشنگتن، هشدار میدهد:
«این یافتهها به هیچ وجه به این معنا نیست که افرادی که نگران ابتلا به آلزایمر هستند، باید هر شب مصرف سووورکسانت را آغاز کنند.»
چرا قرص خواب راهحل قطعی نیست؟
مطالعه تنها دو شب به طول انجامید و ۳۸ فرد سالم ۴۵ تا ۶۵ ساله را شامل میشد که نه دچار مشکلات خواب بودند و نه نشانهای از اختلال شناختی داشتند.
علاوه بر این، استفاده طولانیمدت از داروهای خوابآور میتواند به وابستگی منجر شود و راهکار ایدهآلی برای جبران کمبود خواب محسوب نمیشود.
از سوی دیگر، برخی داروهای خوابآور ممکن است افراد را وارد مراحل سبکتر خواب کنند و میزان خواب عمیق را کاهش دهند. این موضوع اهمیت دارد، زیرا پژوهشهای پیشین همین گروه تحقیقاتی نشان داده بود که کاهش خواب عمیق و باکیفیت با افزایش سطح پروتئینهای تاو و آمیلوئید بتا در ارتباط است.
در این مطالعه چه اتفاقی افتاد؟
در این آزمایش، داوطلبان یک ساعت پس از نمونهگیری از مایع مغزی-نخاعی خود، یکی از دو دوز مختلف سووورکسانت یا دارونما (پلاسبو) دریافت کردند.
پژوهشگران سپس طی ۳۶ ساعت، هر دو ساعت یکبار از این مایع نمونهبرداری کردند تا تغییرات سطح پروتئینها را در طول خواب و بیداری بررسی کنند.
نتایج نشان داد که اگرچه کیفیت خواب در گروههای مختلف تفاوت محسوسی نداشت، اما در افرادی که دوز معمول درمان بیخوابی سووورکسانت را دریافت کرده بودند، میزان آمیلوئید بتا در مقایسه با گروه دارونما بین ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش یافت.
همچنین دوز بالاتر این دارو به طور موقت سطح نوعی از پروتئین تاو به نام تاو فوقفسفریله (Hyperphosphorylated Tau) را کاهش داد؛ شکلی از تاو که با تشکیل گرههای عصبی و مرگ سلولهای مغزی مرتبط است.
با این حال، این اثر تنها در برخی انواع تاو مشاهده شد و سطح آن ظرف ۲۴ ساعت دوباره افزایش یافت.
لوسی میگوید:
«اگر بتوان فسفریله شدن پروتئین تاو را کاهش داد، احتمالاً تشکیل گرههای عصبی و مرگ نورونها نیز کمتر خواهد شد.»
او امیدوار است که مطالعات آینده، با بررسی مصرف طولانیتر این داروها در سالمندان، بتوانند اثرات پایدارتر احتمالی را مشخص کنند؛ البته در کنار ارزیابی عوارض جانبی این داروها.
آیا این به معنای پیشگیری از آلزایمر است؟
پاسخ کوتاه: هنوز نه.
یکی از مهمترین نظریههای مربوط به آلزایمر این است که تجمع غیرطبیعی پروتئینها عامل اصلی بروز بیماری است. اما این نظریه در سالهای اخیر با چالشهای جدی روبهرو شده است، زیرا دههها تلاش برای کاهش آمیلوئید در مغز هنوز به تولید درمانی منجر نشده که بتواند به طور مؤثر از آلزایمر پیشگیری کرده یا روند آن را کند کند.
به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران در حال بازنگری درک خود از نحوه شکلگیری این بیماری هستند.
بنابراین، اگرچه داروهای خوابآور ممکن است به برخی افراد کمک کنند خواب بهتری داشته باشند، اما استفاده از آنها به عنوان راهکاری برای پیشگیری از آلزایمر همچنان فرضیهای اثباتنشده و نیازمند تحقیقات بیشتر است.
آنچه فعلاً میدانیم
شواهد علمی روزبهروز بیشتر نشان میدهند که میان اختلالات خواب و بیماری آلزایمر ارتباطی مهم وجود دارد. از این رو، متخصصان توصیه میکنند افراد در هر سنی برای بهبود سلامت مغز خود:
* اصول بهداشت خواب را رعایت کنند.
* کمبود خواب مزمن را جدی بگیرند.
* در صورت وجود مشکلاتی مانند آپنه خواب، برای درمان اقدام کنند.
* کیفیت خواب عمیق خود را بهبود ببخشند.
لوسی در پایان میگوید:
«امیدوارم در آینده بتوانیم داروهایی توسعه دهیم که از ارتباط میان خواب و آلزایمر برای پیشگیری از افت شناختی استفاده کنند. اما هنوز به آن نقطه نرسیدهایم.»