عواملی چون عدم تأمین نیاز آب برای محیط زیست و تغییرات آب وهوایی موجب شده‌اند تا تعدادی از تالاب‌های کشور، با وجود آنکه به‌طور بین‌المللی به ثبت رسیده‌اند، در سال‌های اخیر دچار بحران شوند.
دلایل متعددی وجود دارد که به شرایط بحرانی برخی تالاب‌های کشور منجر شده است. عدم تأمین نیاز آب محیط زیستی و کشاورزی ناپایدار در حوضه‌ها و همچنین تغییرات اقلیمی برخی از این عوامل هستند.
رعایت حق‌آبه‌های محیط زیستی به عنوان کلید اصلی احیای تالاب‌ها شناخته می‌شود. با وجود وضعیت مطلوب برخی از تالاب‌ها، هنوز هم تالاب‌های کلیدی در سطح کشور وجود دارند که به شدت نیازمند اقدامات کارآمد برای برطرف کردن مشکلات خود هستند.
آرزو اشرفی زاده – مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست – پیشتر اظهار داشته بود: «تالاب هامون به دلیل اقدامات افغانستان در بالادست رودخانه‌ها، به‌ویژه هیرمند و فراه و نیز انحراف آب از مسیر طبیعی رود هیرمند به سمت «گود زره»، باوجود جاری شدن سیلاب‌ها در این رود، از شرایط مناسبی برخوردار نیست. تالاب‌هایی مانند گاوخونی، بختگان و پریشان به خاطر عدم تخصیص نیاز آب برای محیط زیست و کشاورزی ناپایدار در حوضه و تغییرات اقلیمی در وضعیت بحرانی قرار دارند.»
بیشتر بدانید:
وضعیت بحرانی چهار تالاب هامون، گاوخونی، بختگان و پریشان
در ادامه به بررسی وضعیت بحرانی این چهار تالاب مهم کشور خواهیم پرداخت.
تالاب هامون
هامون یک مجموعه تالابی وسیع در شمال سیستان و بلوچستان و در دشت سیستان است. در گذشته‌ای نه‌چندان دور، تالاب هامون سومین دریاچه پرآب کشور محسوب می‌شد. وسعت این تالاب در مواقع حداکثر آبگیری به ۵۷۰۰ کیلومتر مربع می‌رسد که از این مقدار ۳۸۲۰ کیلومتر مربع در ایران واقع شده است. در منطقه سیستان، سه هامون با نام‌های پوزک، صابری و هیرمند وجود دارند که به‌طور مستقل از منابع آبی مختلف تغذیه می‌شوند، ولی در زمان حداکثر آبگیری به یکدیگر متصل می‌شوند.
هامون پوزک از طریق شاخه پریان رود هیرمند، رود خاش و خوسپاس تغذیه می‌شود و وسعت آن حدود ۱۴۸۴ کیلومتر مربع است که بخش عمده‌ای از آن در استان نیمروز افغانستان و حدود ۳۳۰ کیلومتر مربع آن نیز در ایران قرار دارد.
مساحت هامون صابری تقریباً ۱۰۲۹ کیلومتر مربع است که در شمال غرب دشت سیستان بین بخش‌هایی از خاک ایران و افغانستان قرار دارد و از هامون پوزک بزرگتر است. هامون صابری از طریق رودخانه‌های فراه و هاروت و همچنین از سرریز هامون پوزک تأمین آب می‌شود. قسمت جنوبی این هامون که در ایران واقع شده، عمق بیشتری دارد.
هامون هیرمند در غرب دشت سیستان واقع شده و به وسیله رود سیستان و رودخانه‌های شور و نیز هامون صابری تأمین آب می‌شود. جریان‌های سطحی کمی هم از شرق، شمال و غرب به هیرمند وارد می‌شوند. تنها نقطه مرتفع دشت سیستان، کوه خواجه است که با ارتفاع ۶۰۹ متر از سطح دریای آزاد (۱۰۰ متر از سطح زمین) در نزدیکی هامون هیرمند قرار دارد.
ادامه خشکسالی‌ها منجر به کم‌آبی و یا خشک شدن بخش‌هایی از این تالاب شده و در سال‌های اخیر به دلیل سیاست‌های آبی افغانستان، از ساخت سدها و آب‌بندها گرفته تا اقدامات برای هدایت و انحراف آب هیرمند به سمت افغانستان، مقدار آبی که ایران از هیرمند دریافت می‌کند به شدت کاهش یافته و این مشکل شرایط هامون را بسیار پیچیده‌تر کرده است. این عوامل، این تالاب را به یکی از کانون‌های گرد و غبار تبدیل کرده است.
تالاب گاوخونی
تالاب گاوخونی اصفهان، به عنوان مهم‌ترین تالاب در فلات مرکزی ایران محسوب می‌شود و تا دو دهه گذشته به‌طور مستمر از رودخانه زاینده‌رود تأمین آب می‌شد. البته سیلاب‌ها و زیرحوضه‌های فصلی و موقت دیگری نیز در تأمین آب این تالاب نقش ایفا کرده‌اند، اما سهم آن‌ها کمتر از ۱۰ درصد بوده است.
تالاب گاوخونی در سال ۱۳۵۴ به فهرست تالاب‌های بین‌المللی کنوانسیون رامسر افزوده شد و از این منظر نیازمند نظارت دائمی بر وضعیت آن است؛ اما تصاویر ماهواره‌ای از اوایل دهه ۸۰ نشان‌دهنده روند خشکی این تالاب اکولوژیک می‌باشد.
در حال حاضر ۹۵ درصد از تالاب گاوخونی خشک شده است. زندگی ۴۲ گونه گیاهی، ۱۶ گونه خزنده، ۱۵ گونه ماهی و ۳۴ گونه پرنده به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به سلامت گاوخونی وابسته است.
از سوی دیگر، سلامت زندگی انسان‌های ساکن در اطراف تالاب گاوخونی نیز تحت تأثیر شرایط این تالاب قرار دارد. گاوخونی در طول سال‌های آبگیری، ذرات ریز و درشت شسته شده توسط آب‌های جاری را به خود جذب کرده و به همین دلیل اکنون به کانون بالقوه گرد و غبار مبدل شده است. تأمین حقابه‌های قانونی تالاب گاوخونی یکی از مطالباتی است که نقش مهمی در جلوگیری از آلودگی هوا ایفا می‌کند.
تالاب بختگان
بختگان به عنوان دومین دریاچه بزرگ ایران بعد از دریاچه ارومیه و بزرگ‌ترین دریاچه مرکزی ایران شناخته می‌شود و به طول ۱۲۰ کیلومتر در شهرستان‌های نی‌ریز، استهبان، بختگان و خرامه و ارسنجان واقع شده است. این دریاچه میزبان پرندگانی است که از روسیه و دشت‌های سیبری به ایران مهاجرت می‌کنند.
دریاچه بختگان با ایجاد رطوبت در منطقه، به دلیل ارتفاع بالای کوه‌های اطراف نی‌ریز، رطوبت حاصل از آن در هوای نزدیک به دریاچه باقی می‌ماند و موجب افزایش باروری درختان انجیر، بادام، رز و زیتون در کوه‌ها می‌گردد، که قدری می‌توان آن را آبیاری مصنوعی کوه‌ها تلقی نمود.
وجود سه سد در بالادست تالاب بختگان بر روی رودخانه «کر»، که منبع اصلی تأمین آب این دریاچه است، باعث شده تا این حوضه آبی به شدت خشک شود.
تالاب بختگان در طرح بین‌المللی حفاظت از تالاب‌های ایران قرار دارد و در سال‌های اخیر اقداماتی به منظور بهبود وضعیت این تالاب انجام شده است.
تالاب پریشان
تالاب پریشان یکی از مهم‌ترین تالاب‌های استان فارس در دشت ارژن است که در حال حاضر شرایط مناسبی ندارد. این تالاب بخشی از آب‌های جنوب ایران در فارس و غرب شیراز به شمار می‌آید و فاصله کمی با کازرون دارد. ارتفاع دریاچه پریشان از سطح دریا تقریباً ۸۲۰ متر است و مساحت این تالاب در زمان پرآبی به حدود ۴,۳۰۰ کیلومتر مربع می‌رسید.
تالاب پریشان به ثبت تالاب‌های بین‌المللی درآمده و جزو مناطق حفاظت‌شده محسوب می‌شود. اطراف این دریاچه را رشته‌کوه‌های زاگرس احاطه کرده‌اند، به طوری که کوه‌های شمالی این تالاب تقریباً پنج کیلومتر و کوهستان‌های جنوبی حدود ۵۰۰ متر با آن فاصله دارند.
دریاچه پریشان در حال حاضر در شرایط وخیمی به سر می‌برد و خشک شدن آن علاوه بر اکوسیستم خود، چرخه طبیعی حیات جانوران محلی را نیز در معرض خطر قرار داده است.
با توجه به وضعیت بحرانی این تالاب‌ها، انتظار می‌رود که با همکاری نهادها و دولت جدید، مدیریت منابع و مصارف آب در منطقه آبخیز تالاب‌ها، آمایش سرزمین در طرح‌های توسعه مرتبط با منابع آب، بازبینی در اسناد تخصیص منابع و تأمین کامل حق‌آبه‌های زیست‌محیطی تالاب‌ها به طور جدی مدنظر قرار گیرد، زیرا این اقدام‌ها می‌تواند به بهبود وضعیت تالاب‌ها در پایاب این حوضه‌ها کمک کند.