کارگران در قطعه ۳۲۷ بهشت زهرا (س) زیر تابش سوزان آفتاب ظهر خرداد، در کنار کانکس صندلی‌های مراسم خاکسپاری نشسته و منتظر اتمام مراسم هستند. در فاصله‌ای نه‌چندان دور، یک مراسم بزرگ در حال برگزاری است، ولی صدای گریه‌ها به‌تدریج فروکش کرده است. اگر درباره بهای قبر در قسمت‌های جدید سؤال کنید، ارقام متفاوتی به شما اعلام می‌شود؛ از ۱۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان ممکن است شنیده شود.
یکی از کارگران می‌گوید: «قیمت قبرهای موجود در وسط قطعه با قبرهای روبه‌رو متفاوت است؛ به‌طور مثال، قبری که در کنار خیابان واقع شده، ۴۵ میلیون تومان هزینه دارد، در حالیکه اگر قبر در وسط قطعه باشد، قیمتش حدود ۱۳ تا ۱۲ میلیون تومان است. دلیلش این است که اگر بازماندگان بخواهند به محل دفن سر بزنند، دسترسی آسان‌تری خواهند داشت. در همین قطعه، قیمت قبر می‌تواند به ۳۵ و ۴۵ میلیون تومان هم برسد. اگر بخواهید خانه‌ای در کنار خیابان خریداری کنید، قیمتش به مراتب بیشتر از خانه‌ای در انتهای یک کوچه خواهد بود.»
مراسم دفن رایگان تهران به چه کسانی تعلق دارد؟
از سه هفته پیش، دوباره مانند هر سال، مسأله قیمت خرید قبر در بهشت زهرا (س) مطرح شده و ارقامی برای امسال اعلام شده که باعث برانگیختن واکنش‌هایی نیز شده است. بااین‌حال، این ارقام نهایتاً در شورا مورد تأیید قرار گرفته و در انتظار تأیید فرمانداری است.
تصمیم نهایی شورای شهر در این حوزه این بود که هزینه خرید قبر در قطعات روز دفن بهشت زهرا (س) به‌طور رایگان باشد و در صورتی که خانواده متوفی تقاضا داشته باشند، امکان خرید دو طبقه دیگر قبر به مبلغ ۱۵ میلیون تومان فراهم شود.
خویشاوندان متوفی تا سه ماه فرصت دارند که نسبت به رزرو طبقات دوم و سوم قبور روز دفن اقدام کنند و برای تعیین تکلیف و تقسیط، تا یک‌سال فرصت دارند؛ در غیر این صورت دو طبقه دیگر به افراد دیگری واگذار می‌شود. بهشت زهرا (س) تأکید می‌کند که این اقدام به این معناست که در نهایت خرید قبر رایگان خواهد بود، اما این در حالی است که قیمت‌های مربوط به رزرو قبور طبقه دوم و سوم با انتقاداتی مواجه شده‌اند.
قبل از فوتتان مکان خود را انتخاب کنید!
صدای کارگر قطعه در میان نغمه‌های مداح و صداهای گریه به گوش می‌رسد: «زمانی که فردی دفن می‌شود، اگر بخواهند دو عضو دیگر از خانواده را نیز در همان سه طبقه دفن کنند، قبر برای خودشان محفوظ خواهد ماند. اگر کسی از خود خانواده نباشد، آن را می‌فروشند. در صورتیکه در قبرهای سه‌طبقه زنان دفن شده باشد، امکان دفن غریبه‌ها در آنها وجود ندارد.» او با اشاره به قبرهای وسط قطعه ۳۲۷ ادامه می‌دهد: «این قبرها تا دو سال پیش تنها سه میلیون تومان هزینه داشتند.»
منطق اعضای شورای شهر تهران این است که در سال ۱۴۰۲، قیمت طبقات دوم و سوم قبور روز دفن که خانواده‌های متوفی می‌توانستند آنها را برای خودشان رزرو نمایند، به ازای هر طبقه سه میلیون و ۹۰۰ هزار تومان بود؛ به عبارت دیگر، خانواده‌ها برای دو طبقه در مجموع باید ۷ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان پرداخت می‌کردند تا طبقات دوم و سوم قبرهای روز دفن را به‌صورت امانتی محفوظ داشته باشند، اما با مصوبه جدید شورا، این مبلغ به ۱۵ میلیون تومان رسیده است.
قبور در قطعات ۳۲۷ و ۳۲۸ بهشت‌زهرای تهران به‌سرعت در حال پرشدن هستند و قطعه ۳۲۹ نیز در مجاورت آنها به‌طور فزاینده‌ای در حال ساخت است؛ بلوک‌های سیمانی در سه طبقه و بر روی یک پی عمیق کنار یکدیگر در حال شکل‌گیری‌اند و هر روز به تعداد قبرهای پرشده افزوده می‌شود.
ردیف‌هایی که کارگر به آنها اشاره می‌کند، دو سال پیش در حدود ۱۱ میلیون تومان با احتساب هزینه کفن و دفن برای بازماندگان متوفی هزینه داشت؛ مبلغی که بابت سه طبقه قبر درخواست می‌شد.
کارگران این قطعه می‌گویند که برنامه‌ریزی شده است یک گلخانه بزرگ بالای قطعه ۳۲۷ نیز به قطعات جدید افزوده شود؛ چراکه دیگر جایی برای ساخت قبرهای تازه نیست و همچنین هنوز مشخص نیست که قطعات بعدی یا حتی آرامستان جدید تهران در کجا ساخته خواهد شد. تفاوت قیمت دفن در قطعات روز دفن و قطعات قدیمی حداقل ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان است.
کارگر قطعه ۳۲۷ می‌افزاید که هم‌اکنون هزینه خرید قبر افزایش نیافته، با این حال اگر متوفی به‌طور عمومی وارد شود، برای تدفین صاحب قبر نزدیک به ۱۵ میلیون تومان هزینه خواهید داشت و سه طبقه قبر را خریداری می‌کنید: «با این وضع، دو طبقه دیگر برای بازمانده‌ها باقی می‌ماند. اگر یکی دیگر از اعضای خانواده فوت کند، دیگر به قیمت روز دفن نمی‌شود و فقط دو میلیون تومان بابت خدمات دریافت می‌شود. هزینه خرید قبر در قطعات قدیمی‌تر نیز براساس نوع قطعه بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون تومان و گاهاً ممکن است به ۲۰۰ میلیون تومان هم برسد؛ زیرا قطعه‌های خلوت‌تر، قیمت‌های بیشتری دارند. اگر بخواهید رزرو کنید، ارزش اقتصادی ندارد.»
او می‌افزاید که در میان قطعات قدیمی، یک‌طبقه‌هایی هم وجود دارد که البته ۳۰ تا ۴۰ سال از عمرشان گذشته است.
منتقدانی چون مهدی اقراریان، عضو شورای شهر تهران بیان می‌کنند که این قبور عمدتاً توسط اقشار متوسط و ضعیف جامعه مورد استفاده قرار می‌گیرند و بسیاری از افراد ثروتمند قبلاً برای خود قبر خریداری کرده‌اند. موضوعی که این عضو شورای شهر به آن اشاره می‌کند، قبوری است که در ناحیه‌های قدیمی‌تر رزرو می‌شوند و شرایط و قیمت‌های متفاوتی دارند.
کسانی که در این قطعات، سند قبور سه‌طبقه دارند، نمی‌توانند آن را به کسی به جز خانواده درجه یک خود بسپارند و تنها در وضعیت خالی بودن کامل امکان خرید قبر در این نواحی وجود دارد. به اظهارات رئیس شورای شهر تهران باید افزود که هر فردی که بخواهد اقدام به رزرو یا پیش‌خرید کند، باید هزینه‌های روز و دیگر هزینه‌ها را پرداخت نماید.
زمانی که شخصی قبری را پیش‌خرید می‌کند، ممکن است سال‌ها بعد بخواهد از آن استفاده کند؛ بنابراین، بهشت زهرا (س) کماکان مکانی دارد که می‌توان از آن بهره‌برداری کرد، اما عملاً نمی‌توان از آنجا استفاده کرد و دفنی انجام پذیرد؛ به همین دلیل ظرفیت‌ها پر شده، اما با این سیاست می‌توان از این اشباع جلوگیری کرد. یک گشت‌وگذار کوتاه در قطعات جدید و قدیمی بهشت‌زهرا (س) نشان می‌دهد که قیمت قبر در این قطعات چقدر است و در نهایت هزینه دفن اموات تا چه اندازه بالا خواهد بود؟
«غیر از بستگان درجه یک، کسی در این قبور دفن نمی‌شود، مگر اینکه گمنام باشند، از خیابان پیدا شده باشند یا آشنایی برایشان پیدا نشود.» نهال‌های جوان در قطعه ۳۲۸ هنوز سبز هستند. در میان برخی از قبرها فضایی خالی وجود دارد که نه پلاک دارد و نه سنگ، شاید پرچم بالای یکی از این قبرهای گمنام گذاشته شود تا نشان دهد کسی در اینجا دفن شده است.
کارگری که به‌عنوان سایه‌بان از کلاهش استفاده می‌کند و در کنار او نشسته، می‌گوید: «برای قبرهای قدیمی در حال حاضر حدود ۶۰ الی ۵۰ میلیون تومان نیاز است؛ این قبور آزادانه فروخته می‌شوند. یک خانم می‌گفت که در قطعه ۲۵۳ قبر را ۵۰ میلیون تومان پیشنهاد می‌دادند که او آن را خریداری نکرد. قطعات یک تا ۲۰۰ به عنوان قدیمی در نظر گرفته می‌شوند. پیش‌فروش هم به اتمام رسیده است. اکنون ابتدا جنازه را می‌آورند، سپس قبر در اختیار قرار می‌گیرد.»
بهشت زهرا تأکید کرده که هیچ فردی نمی‌تواند بیش از یک پلاک قبر خریداری کند و هیچ شخصی غیر از بستگان نزدیک حق واگذاری سند قبر را ندارد؛ با این حال در برخی موارد شرایط برای انتقال این قبر به خویشاوندان درجه یک نیز دشوار می‌شود.
خانواده خانم براتی سال گذشته با وجود دارا بودن سند، به زحمت توانستند برادر خود را در کنار خواهر و خواهرزاده‌اش در قطعه یک دفن کنند؛ زیرا بهشت زهرا (س) او را به عنوان خویش درجه یک نمی‌پذیرفت: «خواهرم ۵۰ سال پیش دفن شده بود و سال گذشته نیز فرزندش را در همان قبر در قطعه ۲ به خاک سپردیم و مدتی بعد هم برادرم را در همان قبر دفن کردیم. ما برای هزینه کفن و دفن خواهرزاده‌ام حدود ۱۷ میلیون تومان هزینه کردیم و برای دفن برادرم نیز هزینه‌ای دیگر دریافت شد. آن قبر را برای خودمان خریداری کرده بودیم و موقعی که خواستیم برادرم را در کنار خواهر و خواهرزاده‌اش دفن کنیم، به ما اجازه ندادند و گفته شد برادر اقوام درجه دوم به حساب می‌آید؛ تا اینکه بعد از مدتی با کمک یک آشنا این مشکل را حل کردیم.»
هزینه مراسم کفن و دفن چقدر است؟
«هزینه مراسم کفن و دفن به اندازه و تجهیزات آن بستگی دارد. در حال حاضر هزینه مداح مراسم ۹۰۰ هزار تومان است. هزینه اجاره میز و صندلی نیز به‌طور جداگانه محاسبه می‌شود. اگر هیچ هزینه‌ای نکنید، حدود ۲۰ میلیون تومان باید پرداخت کنید.»
کارگران بهشت زهرا (س) همیشه به‌خوبی از تغییرات لحظه‌ای هزینه‌ها آگاه هستند. علاوه بر هزینه رزرو قبر، نرخ خدمات کفن و دفن نیز امسال در مصوبه شورا مشخص شده است. لایحه بهای خدمات بهشت زهرا (س) برای سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که برخی از این ارقام به حدود ۶۰ درصد افزایش خواهند یافت.
نرخ‌هایی که پس از تصویب در صحن شورا و تأیید فرمانداری به مرحله اجرا درمی‌آیند. طبق این لایحه پیشنهادی برای امسال، تعرفه انتقال متوفی از نقاط مختلف تهران به آرامستان‌های شهر تهران متفاوت است؛ از شمال تهران یک میلیون و ۸۳۷ هزار و ۵۰۰ تومان، از مرکز شهر یک میلیون و ۳۱۲ هزار و ۵۰۰ تومان و از جنوب تهران ۷۸۷ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده است.
انتقال از سطح شهر تهران به پزشکی قانونی نیز یک میلیون و ۳۰ هزار تومان هزینه دارد. هزینه حمل با آمبولانس خصوصی و تشییع جنازه نیز برای سه ساعت اول دو میلیون و ۶۰۰ هزار تومان و به ازای هر ساعت اضافی ۸۷۵ هزار تومان بیشتر خواهد بود.
انتقال متوفی از پزشکی قانونی به آرامستان‌های شهرداری تهران به‌وسیله آمبولانس چهار میلیون و ۱۳۴ هزار تومان و انتقال به قطعات داخلی آرامستان‌های شهرداری با آمبولانس نیز سه میلیون و ۳۹۰ هزار تومان هزینه دارد. حمل عضو قطع‌شده و نوزاد کمتر از هفت هفته‌ای که پروانه دفن دارند نیز ۶۵۰ هزار تومان خواهد بود و برای حمل متوفی به شهرستان، به ازای هرکیلومتر ۷۸ هزار تومان هزینه درنظر گرفته شده است.
علاوه بر این، هزینه‌های جزئی دیگری نیز وجود دارد که در حین مراسم تدفین و بعضاً بعد از آن به چشم می‌آیند؛ خدماتی که هرکدام نرخ‌گذاری خاصی دارند، مانند هزینه مداح و اجاره اکو که برای هر ۴۵ دقیقه حدود ۵۴۵ هزار تومان تعیین شده و در مجموع برای یک مراسم یک‌ساعت‌ونیمه هم حدود ۹۰۰ هزار تومان به‌حساب می‌آید.
قیمت قبرهای جدید اعلام شد؛ ۱۲ تا ۲۰۰ میلیون تومان مرور زمان!
هزینه اجاره صندلی هم در مصوبه جدید ۱۳ هزار تومان، میز ۶۶ هزار تومان، سایبان ۳۹۵ هزار تومان، کرایه حمل این وسایل ۱۳۰ هزار تومان، هزینه نصب اکو ۵۵۰ هزار تومان (که نوع حرفهای آن یک‌میلیون و ۳۰۰ هزار تومان هزینه دارد) و همچنین سایبان تجمیعی در قطعات روز دفن نیز دو میلیون هزینه دارد.
غسل و کفن نیز هزینه‌ای جداگانه دارد که برای امسال این ارقام تعیین شده‌اند: مجموع پولی که بابت سدر، کافور، خاک رس، پنبه، پک چلوار، کاور، نایلون سبز و مواد مصرفی باید پرداخت شود ۸۸۹ هزار تومان است.
برای آماده‌سازی یک واحد قبر یک‌طبقه نیز باید حدود ۹۳۰ هزار تومان هزینه پرداخت شود. هزینه دیوارچینی، خاکریزی روی لحد و نیز حمل خاک اضافه به قبرها یک میلیون و ۸۴ هزار تومان درنظر گرفته شده است. اگر ارقام پیشنهادی شهرداری در لایحه جدید تصویب شود، مجموع هزینه خدمات غسل، کفن، دفن، نصب سنگ مزار و مراسم خدمات تدفین در قطعات روز دفن به حدود پنج میلیون و ۵۵۰ هزار تومان خواهد رسید.
برخی خدمات نظیر واگذاری حق انتفاع هر طبقه قبر در مناطق مختلف بهشت زهرا (س) و نگهداری سالیانه آرامگاه‌های خانوادگی نیز در این لایحه به‌طور جداگانه ذکر شده‌اند.
تفاوت هزینه‌های کفن و دفن نسبت به سال‌های گذشته
در سال ۱۴۰۱ گزارشاتی از قیمت قبر در حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان در بهشت زهرا (س) منتشر شده بود که به‌عنوان قبرهای گران‌قیمت شناخته می‌شدند، در حالیکه این قیمت‌ها بیشتر از قیمت زمین‌های بهترین و گران‌ترین مناطق تهران بوده است. اما به‌غیر از قیمت‌های مصوب شورای شهر و همچنین قبرهای روز دفن رایگان، قیمت‌های عجیب دیگری نیز در این آرامستان بزرگ وجود دارند که بسته به شماره قطعه، میزان نزدیکی به حرم و دسترسی بهتر به آن، تا ۹۰ میلیون تومان نیز می‌رسد. هرچه شماره قطعه پایین‌تر باشد، قیمت قبرها نیز به همان نسبت بالاتر خواهد بود.
دو سال پیش بر اساس لایحه شورای شهر وقت، قیمت قبرها در ۱۱ نوع قبر با قیمت‌های کاملاً متفاوت ارائه شد؛ قیمتی که ارزان‌ترین آن معادل ۵۰۰ هزار تومان در قبور جدید و بالاترین قیمت آن نیز ۲۰ میلیون تومان بود که در فاز اول بهشت زهرا (س) قرار داشت و امکان دفن رایگان نیز وجود داشت و در همان زمان هیچ‌گاه طبقات دوم و سوم قبرها رایگان نبود.
خویشاوندان و وابستگان متوفی که در طبقه اول دفن می‌شدند، می‌توانستند برای دفن در طبقات بالاتر قبر نیز به‌صورت رایگان و با قیمت‌های ۵۰۰ یا ۷۵۰ هزار و یا دو میلیون تومان برای هر قبر اقدام نمایند. در سال ۱۴۰۱ برای کفن و دفن، شست‌وشو و حمل‌ونقل هر متوفی حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان دریافت گردید و قیمت قبرها نسبت به سال قبل از آن یعنی ۱۴۰۰ تقریباً ۲۰ درصد افزایش داشت. همچنین قیمت‌های هر قبر در مقابر روباز ۱/۵ میلیون و مقابر سرپوشیده، سه میلیون تومان اعلام شده بود و قیمت هر قبر در ناحیه دو، ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان تصویب شده بود.
یک سال بعد یعنی در سال ۱۴۰۲، تصویب شد که واگذاری قبر در قطعات روز دفن در ناحیه سه بهشت زهرا (س) به‌صورت رایگان باشد و در صورتی که متقاضی خواسته باشد طبقات دیگر قبر را رزرو کند، به‌ازای هر طبقه مبلغ سه میلیون و ۹۰۰ هزار تومان به عنوان حق انتفاع دریافت شود که نسبت به سال قبل ۲۴ درصد افزایش داشته است. در مجموع در ناحیه یک قیمت هر قبر ۳۸ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان، در ناحیه دو به ۲۳ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان و در ناحیه سه به ۱۴ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان رسیده است.
سنگ قبر، دانه‌ای چند؟
در کنار یکی از قبرهای نو در قطعه ۳۲۷، دو زن جوان در انتظار پایان کار سیمان‌کاری سنگ تازه یکی از عزیزان خود نشسته‌اند. اعضای این خانواده برای خرید قبر و سنگ تقریباً ۱۶ میلیون تومان هزینه کرده‌اند: «برای خرید خود قبر حدوداً ۱۱ تا ۱۰ میلیون تومان هزینه کردیم.»
نصاب سنگ، در حالیکه گوشه و کنار سنگ تازه را با سیمان مرتب می‌کند، در مورد هزینه کاورهای پلاستیکی روی سنگ‌ها توضیح می‌دهد و درباره اندازه‌های مختلف آنها می‌گوید؛ هر چه جنس کاور بهتر باشد، قیمت آن نیز بالطبع بالاتر خواهد بود که از ۶۵۰ هزار تومان آغاز می‌شود و بسته به کیفیت ممکن است به مبلغ بیشتری برسد. در حال حاضر اندازه سنگ‌هایی که روی قبرها قرار داده می‌شود، به ۱۷۰ سانتی‌متر رسیده که این اندازه از طرف خود سازمان تصویب شده است. تنها اندازه سنگ‌ها کاهش یافته است تا بین قبرها پیاده‌رو ایجاد شود و مردم بتوانند به راحتی عبور کنند.»
او همچنین به قیمت قبور گران‌تر اشاره می‌کند: «قبرهای گران فقط در مجاورت متروی حرم وجود دارند! در آنجا، قبر سه‌طبقه‌ای ۱۵۰ میلیون تومان هزینه دارد و دیگر یک‌طبقه‌ای وجود ندارد.»
کمی آن‌طرف‌تر، سنگ‌بر ایستاده و بر کار نصاب نظارت می‌کند: «ما همه‌جوره قبر داریم. در قطعه ۹۹ قیمت‌ها می‌تواند به ۷۰ یا ۶۰ میلیون تومان برسد، ممکن است حتی بالای ۱۰۰ میلیون تومان نیز برسد. در همین قطعه ۳۲۷، قیمت قبر ۱۳ تا ۱۲ میلیون تومان است که البته برای سه طبقه است. در قطعات مختلف، قیمت‌ها متفاوت است.»
کاور سنگ قبر نیز هزینه‌ای جانبی به حساب می‌آید، اما بر روی بسیاری از قبرها دیده می‌شود؛ کاوری از جنس پلاستیک یا برزنت که بر حسب کیفیتش، هزینه‌های متفاوتی خواهد داشت و از حدود ۵۰۰ هزار تومان شروع می‌شود و تا یک میلیون تومان هم می‌رسد. ترمیم سیمان دور قبر نیز هزینه‌اش بسیار کم است و با ۲۰۰ هزار تومان انجام می‌شود. قیمت انواع سنگ قبر نیز از حدود چهار میلیون تومان آغاز شده و بسته به کیفیت ممکن است به ۵۰ میلیون تومان یا حتی بیشتر افزایش یابد.
قبور در قطعه ۳۲۸ نیز به‌سرعت در حال پرشدن هستند؛ تاریخ وفات روی گور‌ها به یکدیگر نزدیک است، و آخرین متوفی در زیر تابش آفتاب اول خرداد دفن می‌شود. کارگرها مدام در حال رفت‌وآمد هستند؛ یا سنگ نصب می‌کنند یا خاک می‌برند.
بر روی یکی از گورهای میانه قطعه ۳۲۸، سنگ مزار جدیدی قرار داده شده است؛ مردی آخرین مراحل سیمان‌کاری و تمیزکاری را به آخر می‌رساند و روی حکاکی‌ها را با آب شستشو می‌دهد. پس از او، پسر جوانی کار را ادامه می‌دهد؛ کسی که فرزند متوفی است. او تمام هزینه‌های مراسم، خرید و دفن را با جزئیاتش می‌داند: «ما قبر را طبقه‌ای شش میلیون تومان خریدیم، دو طبقه به ۱۲ میلیون تومان می‌رسد و طبقه اول اشانتیون است.»
منبع: افکارنیوز