عمل بلع عملی به‌ظاهر ساده درست به نظر می‌رسد، در حالی‌که اصولاً بسیار پیچیده است. مغز به‌همراه چندین عصب و عضله و دو دریچه عضلانی در این فرآیند نقش دارند. دیس‌فاژی (dysphagia) اصطلاحی است که برای توصیف مشکلات بلع به‌کار می‌رود.
در حین بلع، عضلات و اعصاب متعددی به‌طور هماهنگ کار می‌کنند تا غذا و مایعات از دهان به معده شما منتقل شوند. اگر در عملکرد این سیستم اختلالی ایجاد شود، بلع به آهستگی و با احساس ناراحتی صورت می‌گیرد. این مسئله می‌تواند باعث ایجاد سرفه یا خفگی هنگام بلع آب، غذا یا حتی بزاق شود.
به نقل از چطور، اکثر افراد حس می‌کنند که بلعیدن غذا چقدر دشوار است. به‌عنوان مثال، اگر سریع غذا بخورید و متوجه شوید که آن غذا به اشتباه در مسیر خود قرار گرفته یا احساس کنید چیزی در گلویتان گیر کرده است و برای صاف کردن گلوی خود تلاش کنید، به اختلال بلع دچار شده‌اید.
اگرچه این تجربه ناخوشایند است، غالباً نگران‌کننده تلقی نمی‌شود. با این وجود، مشکلات بلع می‌تواند نشانه‌ای از یک وضعیت جدی‌تر باشد. اختلال بلع یکی از شایع‌ترین نشانه‌های سکته مغزی تلقی می‌شود. بروز مشکلات بلع بدون درمان ممکن است منجر به ورود غذا و مایعات به مسیر هوایی شود و این وضعیت می‌تواند عفونت ریه و ذات‌الریه ایجاد کند.
متخصص در اختلالات بلع یا آسیب‌شناس گفتار و زبان می‌تواند عملکرد بلع شما را بررسی کرده و در صورت لزوم، درمان‌های مناسب را انجام دهد.
انواع مشکلات بلع
اختلال بلع بر اساس علل اصلی به سه دسته تقسیم می‌شود. بلع به‌معنای انتقال غذا و مایعات به معده است. در این مسیر سه بخش اصلی وجود دارد: دهان، گلو (حلق) و مری که به معده منتهی می‌شود. ایجاد مشکل در هر یک از این بخش‌ها می‌تواند بلع را کند، دشوار یا غیرممکن سازد.
- مشکل بلع دهانی: این اختلال مربوط به دهان است. فک، دندان‌ها و زبان با هم به جویدن غذا کمک می‌کنند تا آن را به قطعات کوچک‌تر تقسیم کنند. غدد بزاقی نیز با تولید بزاق، غذا را نرم می‌کنند تا به‌راحتی از هم تفکیک شود.
- مشکل بلع دهانی-حلقی: این نوع اختلال مربوط به گلوی شما است. پس از آماده‌سازی غذا در دهان، زبان آن را به سمت پشت گلو هل می‌دهد. در این مرحله، حنجره بسته می‌شود تا غذا و مایعات وارد مسیر هوایی نشوند و مسیر خود را به سمت مری ادامه دهند. این نوع مشکل بلع به‌عنوان مشکل بلع انتقالی نیز شناخته می‌شود.
- مشکل بلع مری: این اختلال به عملکرد مری مربوط می‌شود. مری با حرکات موجی شکل غذا و مایعات را به سمت معده فشرده می‌کند.
علل بروز مشکلات بلع
هر بیماری، اختلال یا وضعیتی که بر روی عضلات و اعصاب تأثیر بگذارد، می‌تواند منجر به مشکلات بلع شود.
۱. اختلالات عصب‌شناختی و مغزی
بیماری‌ها و آسیب‌هایی که بر سیستم عصبی و مغز تأثیر دارند، ممکن است به بروز مشکلات بلع منجر شوند. برخی از این بیماری‌ها شامل:
- اسکلروز جانبی آمیوتروفیک یا ال.ای.اس (ALS): نوعی بیماری که باعث تضعیف اعصابی می‌شود که عضلات را کنترل می‌کنند.
- تومور مغزی: توموری که در مغز شکل می‌گیرد و می‌تواند باعث اختلال در پیام‌های عصبی کنترل‌کننده حرکات عضلات شود.
- فلج مغزی: نوعی اختلال پیشرفته که موجب دشواری در حرکت و هماهنگی عضلات می‌گردد.
- زوال عقل: حالتی روانی که ناشی از بیماری‌های مختلف است و موجب مشکلاتی در تفکر و هماهنگی عضلات می‌شود.
- مالتیپل اسکلروز یا ام.اس (MS): بیماری خودایمنی که اعصاب مغز و نخاع را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ در این نوع بیماری، سیستم ایمنی بدن به سلول‌های سالم خود حمله می‌کند.
- بیماری پارکینسون: این بیماری موجب تخریب بافت‌های مغز و بروز مشکلات در حرکت و هماهنگی می‌شود.
۲. اختلالات عضلانی
بیماری‌هایی که مانع از توانایی عضلات سروگردن در بلع می‌شوند، شامل:
- آشالازی: نوعی اختلال نادر که در آن عضلات پایینی مری به‌اندازه کافی آرام نمی‌شوند تا غذا به مری وارد شود.
- اسپاسم کریکوفارنکس: زمانی اسپاسم (انقباضات غیرمعمول) رخ می‌دهد که عضلات بالایی مری بیش از حد فشرده می‌شوند و حس می‌کنید چیزی در گلویتان گیر کرده است.
- اسپاسم مری: این اختلال به‌دلیل انقباضات شدید عضلات مری رخ می‌دهد.
- دیستروفی عضلانی: گروهی از بیماری‌های ارثی که با گذشت زمان باعث ضعف عضلانی می‌شوند.
- میاستنی گراویس: نوعی بیماری خودایمنی که بر روی ارسال سیگنال‌های عصبی به عضلات تأثیر می‌گذارد و کنترل عضلات را دشوار می‌کند.
- میوزیت: نوعی بیماری خودایمنی که منجر به ضعف عضلات گلو و مری می‌شود.
- اسکلرودرمی: نوعی بیماری خودایمنی که موجب ایجاد بافت زخم در مری می‌گردد و این بافت سفت، مانع از فشرده‌شدن عضلات مری و انتقال غذا به سمت آن می‌شود.
۳. مشکلات باریک‌شدن یا انسداد
شرایطی که باعث ایجاد انسداد یا تنگی در گلو و مری می‌شوند، می‌توانند بلع را به‌مراتب دشوار کنند، از جمله:
- سرطان: تومورهای سر و گردن ممکن است باعث ایجاد مشکل در بلع غذا شوند؛ سرطان مری شایع‌ترین نوع سرطان است که منجر به مشکلات بلع می‌شود.
- ازوفاژیت ائوزینوفیلیک: این شرایط زمانی رخ می‌دهد که تعداد زیادی از گلبول‌های سفید در مری جمع شده و تیرگی آن را افزایش می‌دهد.
- دیورتیکول مری: نوعی کیسه که در دیواره مری ایجاد می‌شود و ممکن است تکه‌های غذا در آن جمع شوند و احساسی شبیه به گیرکردن چیزی در گلوی شما ایجاد کند. شایع‌ترین نوع این عارضه دیورتیکول زنکر است.
- بیماری بازگشت اسید یا گرِد (GRED): اسید معده ممکن است به مری برگردد و باعث ایجاد زخم شود. این زخم می‌تواند منجر به تنگی یا تحریک مری (مری بارت) گردد. این وضعیت بلع را دردناک و دشوار می‌کند.
عوامل دیگر
عفونت‌هایی نظیر گلور درد استرپتوکوکی (لوزه باکتریایی) می‌توانند باعث درد و التهاب شوند که بلعیدن غذا را مشکل‌ساز می‌کند. همچنین ممکن است بعد از جراحی سر و گردن یا درمان‌های دیگر نیز با مشکل بلع رو به رو شوید؛ به‌عنوان مثال، پرتودرمانی سرطان سر و گردن می‌تواند تومورها را از بین ببرد، اما ممکن است به بافت‌های مربوط به فرایند بلع آسیب برساند.
عوامل زمینه‌ساز مشکلات بلع
با اینکه پیری به‌طور مستقیم منجر به مشکلات بلع نمی‌شود، اما از عوامل زمینه‌ساز اصلی به حساب می‌آید. با افزایش سن، عضلات ضعیف‌تر می‌شوند و آسیب‌پذیری آنها بیشتر می‌گردد. همچنین با افزایش سن، شانس بروز بیماری‌های عصبی که با اختلال در بلع همراه‌اند، افزایش می‌یابد.
عوارض ناشی از عدم درمان مشکلات بلع
اگر اختلال بلع بدون درمان باقی بماند، می‌تواند کشنده باشد و عوارض جدی به همراه داشته باشد نظیر:
- اجتناب از غذا و نوشیدن به‌دلیل ترس از خفگی؛
- کم‌آبی بدن؛
- سوء‌تغذیه؛
- خفگی؛
- آسپیراسیون خاموش و ذات‌الریه اسپیره‌ای.
افرادی که پس از سکته مغزی زنده می‌مانند، در معرض خطر آسپیراسیون خاموش قرار دارند. این وضعیت زمانی اتفاق می‌افتد که غذا و مایعات بدون سرفه و علائم واضح به ریه‌ها منتقل شوند؛ که در نتیجه ممکن است عفونت ریه ایجاد شود.
زمان مناسب برای مراجعه به پزشک
اگر چندین بار دچار مشکل بلع شدید، حتماً به پزشک مراجعه کنید. چنانچه با مشکلات تنفسی مواجه شدید یا احساس کردید چیزی در گلوی شما گیر کرده، به اورژانس (۱۱۵) مراجعه نمایید. ضعف ناگهانی عضلات، فلجی و ناتوانی در بلع از علائم اورژانسی به حساب می‌آید.
برخی از نشانه‌هایی که ممکن است نشان‌دهنده وجود مشکل در بلعیدن غذا باشند، عبارتند از:
- خفگی‌های مکرر ناشی از غذا؛
- کشیدگی طولانی مدت برای بلعیدن، بیش از چند ثانیه؛
- درد حین بلع؛
- ذات‌الریه مکرر، که نشانه‌ای از ورود غذا به ریه‌هاست.
اگر غذا بیش از ۱۵ دقیقه در مری شما باقی بماند، ضروری است به اورژانس مراجعه کنید.
تشخیص مشکل بلع
پزشک ابتدا با پرسیدن از علائم شما و انجام معاینات بالینی، وضعیت شما را بررسی می‌کند. همچنین ممکن است پزشک آزمایش‌هایی برای بررسی بخش‌های سر و گردن که در بلع نقش دارند، تجویز کند، از جمله:
- آزمایش بلع باریوم (ازوفاگرام): رادیولوژیست محلول باریوم را به شما می‌دهد تا بنوشید و به این ترتیب، تصویر برداری از گلو و مری شما به‌خوبی انجام شود. تصویربرداری با اشعه ایکس نحوه عملکرد مری در حین بلع باریوم را نشان می‌دهد.
- ازوفاگودئودنوسکوپی (EGD) یا اندوسکوپی فوقانی: متخصص گوارش از طریق گلو، مری و معده شما عکس می‌گیرد و این روش قادر است باریک بودن یا وجود تومور و بیماری‌های مشابه بارت را شناسایی کند.
- لارنگوسکوپی: متخصص گوش‌و‌حلق‌وبینی وسیله‌ای را در بینی شما قرار می‌دهد تا بی‌نظمی‌های گلو و جعبه صوتی را بررسی کند.
- بلع باریوم تغییریافته: متخصص گفتار به شما غذا و نوشیدنی آغشته به باریوم را می‌دهد تا بلع کنید. در این فرایند، تصاویر آنالیز شده برای تعیین عملکرد دهان، گلو و مری تهیه می‌شود.
- ارزیابی اندوسکوپی فیبر نوری بلع (FEES): متخصص گفتار یک دوربین در بینی شما قرار می‌دهد تا جعبه صوتی و قسمت بالای مری شما را مشاهده کند. در این حالت پس از قرارگیری دوربین، شما غذایی یا مایعی حاوی نوعی رنگ می‌نوشید که در تصویربرداری قابل شناسایی است. در این شرایط، فرایند بلع شما جداگانه دیده می‌شود و ورود غذا به مسیر هوایی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
- مانومتری مری: متخصص گوارش لوله‌ای را از بینی به المری وارد می‌کند و در زمان قرار گرفتن لوله، شما آب می‌نوشید. این لوله به یک ثبت‌کننده فشار متصل است که انقباضات مری را در زمان بلع مایع اندازه‌گیری می‌کند.
- آزمایش امپدانس و پی.اچ (pH): این آزمایش مشخص می‌کند که آیا بازگشت اسید مسئول مشکلات بلع است یا خیر.
درمان مشکلات بلع غذا
درمان مشکلات بلع متناسب با علت و شدت آن متفاوت بوده و می‌تواند شامل گزینه‌های مختلفی باشد، از جمله:
- مصرف دارو برای مشکلات بلع: پزشک ممکن است برای درمان عفونت (به‌طور معمول عفونت ویروسی یا قارچی) داروی ضد میکروبی تجویز کند. درمان بیماری‌های گوارشی نیز ممکن است نیاز به دارو برای کنترل اسید معده داشته باشد.
- تغییر سبک زندگی: پزشک ممکن است رژیم غذایی یا عادات غذایی شما را تغییر دهد و پیشنهاد کند غذاهای نرم‌تر مصرف کنید که جویدن آنها آسان‌تر است. همچنین شاید نیاز به اجتناب از مصرف غذاهای بسیار گرم یا بسیار سرد وجود داشته باشد.
- لوله تغذیه: اگر به اندازه کافی غذا و مایعات مصرف نکنید یا در معرض خطر خفگی باشید، پزشک ممکن است لوله تغذیه را تجویز کند که به‌صورت مستقیم مواد غذایی را به روده کوچک یا معده شما وارد می‌کند.
- سایر درمان‌های پزشکی: در صورتی که شرایط عصبی باعث ایجاد مشکلات بلع شود، پزشک ممکن است روش‌هایی مانند تزریق سم بوتولونیوم برای از بین‌بردن انقباض‌های عضلانی یا جراحی برای رفع انسداد مری را پیشنهاد کند.
توانبخشی برای مشکلات بلع
توانبخشی می‌تواند برای بسیاری از افراد مفید باشد. متخصص گفتار با ارائه تمرین‌هایی تلاش می‌کند تا عضلات بلع را تقویت کند، از جمله:
- تغییر نحوه خوردن و نوشیدن: متخصص به شما می‌آموزد که لقمه‌های کوچکتری بردارید و کاملاً آنها را بجوید. ممکن است لازم باشد پودر غلیظ‌کننده خاصی به نوشیدنی‌های خود بیفزایید، زیرا نوشیدن مایعات رقیق ممکن است برایتان دشوار باشد.
- صاف نشستن در زمان غذا خوردن: برای کاهش خطر خفگی، متخصص به شما یاد می‌دهد که بهترین وضعیت نشستن حین غذا خوردن چیست. همچنین ممکن است بخواهد نحوهٔ کج کردن سر را برای بلع درست آموزش دهد. این تکنیک‌ها می‌تواند به‌کاهش احتمال ورود غذا و مایعات به نای کمک کند. بعلاوه، ضروری است که ۱۵ تا ۲۰ دقیقه پس از غذا خوردن مستقیم بنشینید.
- صاف کردن گلو: متخصص به شما نشان می‌دهد که اگر غذا یا مایعات در گلو گیر کرد، چگونه می‌توانید با کمترین سرفه گلو را صاف کنید.
نکات حفاظتی
۱. فضای غذا خوردن
- در محیط آرام و کم‌حواس‌پرتی غذا بخورید؛
- به غذا خوردن خود تمرکز کنید؛
- در حین غذا خوردن صحبت نکنید.
۲. میزان غذا
- غذا را به‌آرامی بخورید؛
- غذا را به قطعات کوچک تقسیم کرده و به‌خوبی بجوید تا قبل از بلعیدن در دهان شما مایع تشکیل شود؛
- هر بار بیشتر از نصف ۱ قاشق چای‌خوری غذا نخورید.
۳. بلع
- شاید نیاز باشد که برای هر لقمه، بیشتر از ۲ تا ۳ بار عمل بلع را تکرار کنید؛
- بر روی بلعیدن تمرکز کنید؛
- اگر غذا یا مایعات در گلوی شما گیر کرد، به‌آرامی سرفه کنید و پس از صاف کردن گلوی خود، بلع را انجام دهید. ممکن است نیاز باشد این فرآیند را تکرار کنید.
۴. مدیریت بزاق
- از مقدار کافی مایعات استفاده کنید؛
- گاه‌به‌گاه یخ بمکید یا آبمیوه حاوی لیمو بنوشید تا تولید بزاق تحریک شود. این کار می‌تواند شدت بلع شما را افزایش دهد.
۵. قوام غذا
- از مصرف غذاهایی که جویدن آنها دشوار است پرهیز کنید؛
- غذا را پوره کنید؛
- اگر مایعات شما را به سرفه می‌اندازند، از غلیظ‌کننده‌هایی مثل نکتار برای آبمیوه یا خامه برای سوپ استفاده کنید.
۶. مصرف دارو
- قرص‌ها را له کرده و با آبمیوه یا پوره ترکیب کنید؛
- از داروساز بپرسید که کدام قرص‌ها نباید خرد شوند و کدام‌یک باید در مایعات حل شوند.