مظاهر گودرزی: در روزهای اخیر دو پرونده مرتبط با تعرض به زنان در اورژانس مطرح شده که هر دو مورد در دادگاه های کشور تأیید گردیده و مقصران آن ها مجازات شده اند؛ یکی از این پرونده ها به سال ۱۳۹۶ و دیگری به فروردین سال جاری مربوط می شود. برای پیشگیری از چنین حوادثی، ضروری است که در زمینه آزار و اذیت زنان آگاهی رسانی صورت گیرد. انجام یک گفت وگو با یک جامعه شناس که خود نیز پزشک است، ممکن است گزینه ای مناسب برای این هدف باشد.
ما با سیمین کاظمی، متخصص در مسائل آزار جنسی در مراکز درمانی، به بحث و گفتگو پرداخته ایم. او بر این باور است که: «آزار جنسی بیماران عوارض فردی و اجتماعی زیادی به همراه دارد، به طوریکه به روح و روان بیمار آسیب می زند و همچنین اعتماد عمومی به نظام سلامت را تضعیف می کند.»
متن کامل گفتگو در ادامه ارائه می گردد.
تجربه های آزار کمتر بیان می شود، چرا که اثبات آن دشوار است
*آیا ارزیابی از امنیت در مراکز درمانی موجود است و قربانیان این نوع آزار چه کسانی هستند؟
در حال حاضر، داده ای درباره شیوع آزار جنسی بیماران از سوی کارکنان بهداشتی و درمانی در دست نیست و آمار رسمی در این زمینه منتشر نشده است. بیماران ممکن است به دلایل مختلف از جمله احساس گناه، شرم و ترس، قادر به بیان تجارب آزار خود نباشند. به علاوه عدم وجود سازوکار واضح برای رسیدگی به این مسائل و دشواری اثبات آن، مزید بر علت است. اما برخی از افراد به طور پراکنده تجارب خود از آزار جنسی توسط کادر درمان را مطرح می کنند. اغلب آزار جنسی متوجه زنان است، ولی نباید از نظر دور داشت که کودکان و افرادی با گرایش های جنسی مختلف نیز آسیب پذیر هستند. افراد دارای معلولیت و کسانی که مشکلات روانی دارند نیز از این آزار مستثنی نیستند.
کادر درمان نیز تحت آزار بیماران و همراهان شان قرار می گیرند
*آیا کادر درمان نیز قربانی این نوع آزارها هستند؟
بله، کادر درمان نیز از سوی بیماران، همراهان آن ها و حتی همکاران خود مورد آزار قرار می گیرند. در ایران، این موضوع به دلیل حساسیت های فرهنگی، چندان مورد بررسی قرار نگرفته است. یک مطالعه مروری که در سال ۱۳۹۳ انجام شد نشان دهنده آن بود که نرخ شیوع آزار جنسی علیه پرستاران بین ۱.۰۷ درصد تا ۵.۹ درصد متفاوت است. در مقابل، مطالعه ای دیگر در سال ۱۳۹۸ این آمار را بین ۵.۴ تا ۱۱.۸ درصد گزارش کرده است. باید در نظر داشت که این آمار تنها مربوط به پرستاران است و شامل دیگر کارکنان و پزشکان نمی شود. لازم به ذکر است که مقدار آزار جنسی ممکن است بیشتر از این ارقام باشد، اما افراد تمایل کمی به بیان آن دارند.
موضوع آزار جنسی بیماران به تازگی در جهان مورد توجه قرار گرفته است
*آیا در مطالعات جهانی آماری درباره موارد آزار در مراکز درمانی موجود است؟
تحقیقات درباره آزار در مراکز درمانی عمدتاً بر آزار جنسی حرفه مندان سلامت (به ویژه زنان) توسط بیماران و مراجعین متمرکز است و تحقیقات کمتری بر روی آزار جنسی بیماران انجام شده است. این موضوع به تازگی و بعد از جنبش می تو توجه محققان را جلب کرده و پژوهش هایی در این زمینه انجام شده است. به عنوان مثال، در آلمان، تحقیقی نشان داده که ۲.۵ درصد از زنان و ۰.۶ درصد از مردان بالای ۱۴ سال در معرض آزار جنسی از سوی کادر درمان قرار گرفته اند، در حالی که در پرتغال این رقم به حدود ۱۰ درصد می رسد. متأسفانه در ایران، هنوز آمار دقیقی در دسترس نیست.
بیمار می تواند در طول معاینات یک فرد معتمد را همراه داشته باشد
*آیا قوانین موجود برای مقابله با آزار بیماران در مراکز درمانی کافی و موثر است؟
قانون مشخصی در مورد آزار جنسی بیماران وجود ندارد. در منشور حقوق بیمار به صراحت به این موضوع اشاره نشده بلکه تنها در بندهایی ذکر شده که بیمار می تواند در طول معاینات فرد معتمد خود را همراه داشته باشد. همچنین مطرح شده که بیمار می تواند در صورت نقض حقوق خود شکایت کند. قانون انطباق امور اداری و فنی مؤسسات پزشکی وجود دارد که بیشتر بر روی اسلامی کردن مراکز پزشکی تمرکز دارد و نه پیشگیری از آزار جنسی بیماران. چند بند در این قانون می تواند حمایت کننده باشد، مانند حضور کارکنان همجنس یا فرد مورد اعتماد بیمار در معاینات یا در فرایند جابه جایی بیمار. اما به دلیل کمبود کارمند، امکان اجرای این موارد عملاً فراهم نیست.
به عنوان مثال، می دانیم که اکثریت کارکنان اورژانس کشور مرد هستند و امکان حضور کارکنان همجنس برای زنان بسیار محدود است. این کمبود قانونی باید به سرعت برطرف گردد و قوانین لازم برای حفاظت از بیماران به تصویب برسند و حمایت های لازم انجام شود.
حریم خصوصی بیماران نادیده گرفته می شود
*غیر از قوانین، از نظر آموزش و اخلاق پزشکی چه اقداماتی می توان برای جلوگیری از این موارد انجام داد؟
آموزش به کارکنان در خصوص اهمیت نقش و جایگاه آن ها بسیار ضروری است. لازم است آن ها درک کنند که اعتماد در رابطه میان پزشک و بیمار موضوعی حیاتی و حساس است و اعمالی که این اعتماد را خدشه دار می کند باید به آن ها یادآوری شود. کادر درمان اعم از پزشکان، پرستاران و سایر کارکنان در هر دو بخش خصوصی و دولتی باید به حقوق و شخصیت بیمار توجه داشته و حرمت او را حفظ نمایند. همچنین، تخلفات باید به طور قانونی پیگیری شوند. متأسفانه در ایران، آموزش های تخصصی در خصوص حقوق بیماران به کارکنان ارائه نمی شود و بیشتر آموزش ها مبتنی بر این است که چگونه باید از خود در برابر قوانین محافظت کنند. به عبارتی، آن ها آموزش می بینند که چگونه مانع از شکایت بیمار شوند یا در صورت شکایت از عهده آن برآیند.
حریم خصوصی بیمار معمولاً نادیده گرفته می شود و با وی چون شیء بی ارزش برخورد می شود. حتی زمانی که بیمار مایل است از حریم خصوصی خود دفاع کند، به او به عنوان شخصی که از جنبه فرهنگی دچار ضعف است نگریسته می شود که خواسته های غیرمنطقی و سختگیرانه دارد. همچنین در وضعیت هایی که بیمار باید برهنه شود، حتی در حضور افراد جنس هم، این موضوع می تواند برای او آزاردهنده باشد. اگرچه این برهنگی ممکن است به تسهیل فرایند درمان کمک کند، ضروری است که وضعیت بیمار نیز در نظر گرفته شود.
کارکنان درمان باید توانایی بیشتری در همدلی و درک وضعیت بیمار داشته باشند. برای پیشگیری از آزار جنسی، وجود یا همراهی کارکنان زن در مراکز درمانی و امدادی می تواند حس امنیت بیشتری ایجاد کند. همچنین باید تدابیر لازم برای حفاظت از زنان شاغل در اورژانس اتخاذ گردد. وجود دوربین های نظارتی در آمبولانس ها و مراکز درمانی که احتمال وقوع آزار جنسی در آن ها وجود دارد، نیز می تواند احتمال چنین وقایعی را کاهش دهد.
تعیین پروتکل هایی برای حمایت از بیماران و کادر درمان
*تجربه کشورهای دیگر از نظر قانون و اخلاق در برخورد با موارد آزار در مراکز درمانی چیست؟
اقدامات پیشگیرانه شامل آموزش به بیماران و حرفه مندان سلامت و همچنین، تعیین پروتکل هایی برای حفاظت از بیماران و کادر درمان است. علاوه بر این، ارزیابی کارکنان نیز یکی از اقداماتی است که در برخی از مطالعات پیشنهاد شده است. سازوکارهایی نیز برای شکایت و پیگیری موارد آزار جنسی ارائه شده است تا بیماران بتوانند گزارش دهند.
*آیا بیماران باید بدانند که کدام رفتار پزشکان یا کادر درمان مصداق آزار است؟
هر نوع عمل، سخن یا اشاره ای که مرتبط با وضعیت بیماری نباشد و مرزهای جنسی را نقض کند، به طور منطقی و براساس فرهنگ و عرف جامعه به عنوان گفتار یا رفتار جنسی محسوب می شود و مصداق آزار جنسی است. معاینات نامرتبط، پرسش درباره تاریخچه جنسی بیماران که به وضعیت آن ها مربوط نیست، لمس بدون هدف، سخنان و اظهار نظرهای جنسی، درخواست برای دوستی یا رابطه جنسی و همچنین ارسال پیام های جنسی در فضای مجازی، همگی می توانند مصادیق آزار جنسی بیماران محسوب شوند.
انتظار داریم حرفه مندان سلامت قابل اعتماد باشند و بیماران به آن ها اعتماد کنند
*به نظر شما برای پیشگیری از آزار چه اقداماتی باید مد نظر قرار گیرد؟
موضوع مواجهه حرفه مندان سلامت با بیماران به عنوان امر خصوصی و حساس مطرح است؛ بیماران بدن خود را به دستان افرادی غریبه می سپارند و این فرایند در محیطی خصوصی و بدون نظارت روی می دهد. از این رو، آن چه که این رابطه را ممکن می سازد، اعتماد است. ما انتظار داریم که حرفه مندان سلامت قابل اعتماد باشند و بیماران به آن ها اعتماد کنند.
لزوم پایبندی به اخلاق حرفه ای و نظارت سازمانی
*چگونه می توان به این اعتماد دست یافت و آن را حفظ کرد؟
این امر می تواند از طریق بیمه های حرفه ای سلامت که این نیاز را مد نظر قرار می دهند و سوگندنامه های اخلاقی که حرفه مندان متعهد به رعایت آن ها هستند، تحقق یابد. اما ماهیت رابطه ای که بین حرفه مندان سلامت و بیماران وجود دارد، ممکن است موجب سو استفاده گردد. زیرا حرفه مندان سلامت به دلیل دانش و جایگاه خود از قدرت بیشتری برخوردارند و بیمار به عنوان فردی در موقعیت ضعف، به کمک آن ها نیاز دارد و برای بهبودی باید از آن ها تبعیت کند. برخوردها و مصاحبت های حرفه ای که در مکانی خصوصی و تحت نظارت عمومی وقوع می یابد (مانند مطب، آمبولانس، اتاق معاینه درمانگاه و …) ممکن است زمینه فساد و سوءاستفاده را فراهم آورد. اگرچه حتی در صورت نبود نظارت درونی و ارزش های اخلاقی محکم در وجود فرد حرفه مند و همچنین ضعف در نظارت بیرونی و سازمانی، و ناآگاهی بیماران از حقوق خود، احتمال آزار و سوءاستفاده به طرز چشم گیری افزایش می یابد.
تبعات فردی و اجتماعی آزار
*این گونه وقایع چه تبعاتی به دنبال دارند؟
آزار جنسی بیماران عواقب فردی و اجتماعی چشمگیری دارد و نه تنها به بیمار آسیب می زند بلکه اعتماد عمومی به نظام سلامت را نیز دچار خدشه می کند. هنگامی که این اعتماد سست شود، بیماران در استفاده از خدمات سلامت دچار تردید و احساس ناامنی می شوند و این امر می تواند رفتار جستجوی کمک آنان را تحت تأثیر قرار دهد. مورد اخیر درباره تعرض جنسی به یکی از زنان مصدوم، موضوعی تکان دهنده است که ممکن است احساس ترس و نگرانی را در میان زنان جستجوگر کمک ایجاد کند. به همین علت، ضروری است که تدابیر لازم به منظور پیشگیری از آزار جنسی بیماران و همچنین کادر درمانی در نظر گرفته شود تا خدمات سلامت در محیطی امن و مطمئن ارائه گردد.
۲۳۳۲۳۳