تغذیه به عنوان یک عنصر کلیدی در حفظ سلامت افراد شناخته می شود و در صورت عدم مدیریت صحیح، می تواند به بروز مشکلات مختلفی در زمینه سلامتی منجر شود. این امر به ویژه در ارتباط با بیماری هایی نظیر چاقی، دیابت و بیماری های قلبی عروقی حائز اهمیت است؛ بنابراین با ایجاد تغییرات جزئی در رویکردهای تغذیه ای و سبک زندگی می توان به کنترل این بیماری ها کمک کرد.
در دنیای امروز، غذاهای آماده، فست فودها و نوشیدنی های صنعتی، شیرین و گازدار، مانند نوشابه ها، به جزئی جدایی ناپذیر از زندگی روزمره بسیاری از خانواده ها تبدیل شده اند. نوشابه به عنوان یکی از پرمخاطب ترین و البته مضرترین نوشیدنی ها در سطح جهانی شناخته می شود و افسوس که میزان مصرف آن در حال افزایش است. این الگو در کشور ما نیز مشاهده می شود به طوری که در بسیاری از خانواده ها نوشابه به بخش ثابتی از سفره ها تبدیل شده و حتی کودکان هم به طور مکرر از طرفداران این نوشیدنی هستند. در عین حال، مصرف مفرط نوشابه می تواند عوارض جبران ناپذیری برای کودکان ایجاد کرده و بر رشد و نمو آن ها تأثیرات منفی داشته باشد. در این راستا با دکتر ندا قمرزاد شیشوان، متخصص تغذیه و رژیم درمانی به بحث و گفت وگو پرداخته ایم که در ادامه می خوانید:
نوشابه ها چه تأثیری بر سلامت کودکان دارند؟
نوشابه های گازدار به عنوان یکی از محبوب ترین نوشیدنی ها در میان کودکان، عوارض و پیامدهای بهداشتی متعددی به همراه دارند و نیازمند توجه و آگاهی والدین و جامعه پزشکی هستند. این نوشیدنی ها عموماً حاوی شکر، اسیدهای کربنیک، کافئین و مواد افزودنی و رنگ ها هستند. هر قوطی نوشابه به طور خاص شامل ۶ تا ۱۰ قاشق چای خوری شکر می باشد.
تحقیقات نشان داده اند کودکانی که بیشتر از دو بار در هفته نوشابه مصرف می کنند، نسبت به سایرین ۲۱ درصد بیشتر در معرض خطر پوسیدگی دندان قرار دارند.
در سال های اخیر، مطالعات نشان داده اند که مصرف زیاد شکر با افزایش خطر چاقی، دیابت نوع دو و بیماری های قلبی ارتباط دارد و نوشابه ها یکی از عوامل کلیدی در افزایش وزن و چاقی در کودکان به شمار می روند. این افزایش وزن به ویژه در کودکان زیر ۱۲ سال مشهود است زیرا این گروه سنی در حال رشد بوده و به تأمین مواد مغذی بیشتری نیاز دارند. به علاوه، مصرف نوشابه ها به خاطر میزان بالای قند می تواند منجر به بروز اختلالات متابولیکی، از جمله مقاومت به انسولین گردد.
تحقیقات اخیر نشان می دهند که مصرف مکرر نوشابه های قندی با افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع دو در کودکان در ارتباط است و این خطر به خصوص در کودکانی که سابقه خانوادگی دیابت دارند، بیشتر می شود.
نوشابه ها به دلیل pH پایین و وجود اسیدهای قوی مانند اسید فسفریک، می توانند به دندان ها آسیب بزنند. مصرف مداوم این نوشیدنی ها ممکن است منجر به پوسیدگی دندان و مشکلات لثه ای گردد.
تحقیقات نشان می دهند کودکانی که بیش از دو بار در هفته به نوشابه روی می آورند، ۲۱ درصد بیشتر از دیگران به خطر پوسیدگی دندان دچار می شوند. علاوه بر این، مطالعات حاکی از آن است که مصرف فراوان کافئین، که معمولاً در برخی از نوشابه ها وجود دارد، می تواند به مشکلات خواب و اختلالات توجه در کودکان منجر شود. این مشکلات می توانند تأثیرات منفی بر برقراری ارتباط اجتماعی و عملکرد تحصیلی کودک بگذارند.
آیا مصرف نوشابه بر رشد قدی کودکان تأثیری دارد؟
نوشابه های گازدار نه تنها تأثیرات منفی بر سلامت عمومی کودکان دارند، بلکه به طور خاص در دوره های رشد می توانند بر فرآیندهای رشد از جمله رشد قدی آن ها، تأثیرگذار باشند. رشد قدی یکی از جنبه های حائز اهمیت در مراحل رشد کودکان است که به طور مستقیم تحت تأثیر تغذیه قرار دارد.
نوشابه های قندی و کافئین دار می توانند از چند جنبه بر رشد قدی کودکان تأثیر بگذارند:
نخست آنکه این نوشیدنی ها معمولاً فاقد مواد مغذی حیاتی مانند کلسیم، ویتامین D و پروتئین هستند که برای ساختن استخوان ها و رشد سالم در سنین رشد بسیار حیاتی می باشند. در نتیجه، زمانی که کودکان نوشابه مصرف می کنند، ممکن است میل کمتری به خوردن شیر و سایر منابع کلسیم پیدا کنند که به نوبه خود می تواند بر تراکم استخوان و رشد قد تأثیر منفی بگذارد. بنابراین، ارتباطی بین مصرف نوشابه و کاهش دریافت مواد مغذی وجود دارد.
دوم اینکه، میزان بالای کافئین و فسفر موجود در برخی نوشابه ها می تواند جذب کلسیم را در بدن کاهش دهد. سوم اینکه، همانگونه که قبلاً به آن اشاره شد، چاقی در کودکان یک چالش جدی بهداشتی می باشد که می تواند بر روند رشد قدی آنان تأثیر بگذارد. کودکانی که اضافه وزن دارند ممکن است در دوران بلوغ زودتر رشد کنند، اما در نهایت ممکن است قد کمتری نسبت به همسالان خود داشته باشند. این موضوع به ویژه در مورد دختران صدق می کند، زیرا چاقی ممکن است به بلوغ زودرس و اختلال در رشد آنها منجر گردد.
علاوه بر این، مصرف نوشابه ها در دوران کودکی و نوجوانی می تواند بر سلامت استخوان ها تأثیر منفی بگذارد. برخی مطالعات نشان داده اند که مصرف زیاد نوشابه های قندی می تواند با افزایش احتمال شکستگی های استخوانی در کودکان در ارتباط باشد، که نتیجه آن کاهش تراکم و کیفیت استخوان ها به خاطر کمبود مواد مغذی کلیدی است.
مصرف نوشابه های گازدار در کودکان همچنین می تواند منجر به مشکلات گوارشی عابر گردد. به دلیل وجود اسید فسفریک و اسید کربنیک، این نوشیدنی ها می توانند میزان اسیدیته معده را بالا ببرند. این افزایش ممکن است به ظهور مشکلاتی مانند سوزش سردل و رفلاکس اسید منجر شود.
علاوه بر این، نوشابه های گازدار به دلیل وجود گاز کربنیک ممکن است منجر به نفخ و ورم معده شوند و همچنین ممکن است عملکرد معده در هضم غذا را مختل کنند. تحقیقات نشان می دهند که مصرف مداوم این نوشیدنی ها ممکن است خطر بروز زخم معده را افزایش دهد. همچنین مطالعات پیشین به تأثیر ویژگی خاص اسیدی نوشابه ها بر سلامتی سلول های پوشش معده اشاره دارند.
علاوه بر این، نوشابه ها ممکن است بر توازن میکروبیوم روده تأثیر بگذارند و به بروز مشکلاتی نظیر سندرم روده تحریک پذیر (IBS) منجر شوند. مطالعات انجام شده حاکی از آن است که تغییرات در میکروبیوم روده (توزیع میکروب های مفید و مضر در روده) با مصرف نوشابه های حاوی قند و افزودنی ها ارتباط دارد. اثرات مواد افزودنی، رنگ ها و نگهدارنده ها در نوشابه ها، به ویژه منوسدیم گلوتامات (MSG) و دیگر مواد افزودنی، بر روی کودکان موضوعی است که در سال های اخیر مورد توجه ویژه ای قرار گرفته است.
منوسدیم گلوتامات، به عنوان یک طعم دهنده و افزودنی غذایی در بسیاری از محصولات غذایی و نوشیدنی ها به کار می رود. برخی تحقیقات نشان می دهند که مصرف افزودنی های غذایی می تواند با مشکلاتی نظیر سردرد، تهوع و واکنش های آلرژیک در برخی افراد ارتباط داشته باشد. همچنین برخی از رنگ های غذایی مصنوعی ممکن است باعث افزایش رفتارهای بیش فعالی، مشکلات توجه و اختلالات رفتاری در کودکان شوند.
با توجه به شواهد موجود، والدین باید در نوشیدنی ها و غذاهای مورد استفاده برای کودکان خود دقت بیشتری داشته باشند و از مصرف محصولات حاوی افزودنی های مصنوعی، به ویژه منوسدیم گلوتامات و رنگ های غذایی پرهیز کنند. این موضوع به ویژه در دوران رشد کودکان حائز اهمیت است.
طبق guideline هایی که توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) و آکادمی تغذیه و رژیم درمانی ایالات متحده ارائه شده است، به هیچ عنوان مصرف نوشابه برای کودکان توصیه نمی شود و بر وجود نیاز به کاهش استفاده از نوشیدنی های قندی و جایگزینی آن ها با آب، شیر و سایر نوشیدنی های سالم تأکید شده است.
به طور کلی می توان گفت که مصرف نوشابه در کودکان می تواند پیامدهای جدی برای سلامتی آن ها به همراه داشته باشد، از جمله افزایش خطر چاقی، دیابت، مشکلات دندانی و اختلالات رفتاری، تأثیر بر رشد قدی، مشکلات استخوان و گوارش. با توجه به یافته های علمی و guideline های جهانی، ضروری است که والدین و مربیان با آگاهی و حساسیت بیشتری در راستای کاهش مصرف این نوشیدنی ها تلاش کنند و برای کودکان خود سبک زندگی سالم تری فراهم نمایند.