«تأثیر فناوری در موزه‌ها» مورد بررسی قرار گرفت

، کمیته ملی موزه‌ها در ایران (ایکوم ایران) چهارمین نشست دوشنبه‌های خود را به بحث درباره «ضرورت استفاده از فناوری و نوآوری در موزه‌ها» اختصاص داد. این جلسه با حضور اساتیدی چون بهزاد طباطبایی یزدی، بنیان‌گذار و مدرس موزه ورزش، محمودرضا گرجی، مرجان حاجی‌رحیمی و سالار بصیری، متخصصان موزه‌ای در زمینه حفاظت از اشیاء تاریخی و ارتقاء سیستم‌های نگهداری آثار تاریخی کشور و همچنین علیرضا قلی‌نژاد، عضو هیأت علمی و معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد.

در آغاز جلسه، بهزاد طباطبایی یزدی با اشاره به اینکه فناوری به تمامی جنبه‌های زندگی ما نفوذ کرده، بیان کرد که ایکوم برای تشکیل کمیته فناوری، به منظور ارائه راهکارهای علمی و نوآورانه به موزه‌های کشور اقدام کرده است و در صورت نیاز، تأمین‌کنندگانی با تجربه را به متناسب با شرایط هر موزه معرفی می‌کند. از جنبه موزه‌شناسی، این فناوری‌ها در علم و پژوهش، ایمنی و حفاظت، برقراری ارتباط با بازدیدکنندگان و ثبت‌نام و آموزش در موزه‌ها کاربرد دارند. همچنین، در پاسخ به نیازهای نوین، کمیته فناوری ایکوم به دنبال تهیه دستورالعمل‌هایی از جمله دستورالعمل موزه‌های مجازی است.

محمودرضا گرجی در بیان ضرورت بهره‌مندی از فناوری و نوآوری در موزه‌ها و میراث فرهنگی تصریح کرد: تکنولوژی و نوآوری در دو بخش شناسایی آثار موزه‌ای و روش‌های اجتناب از آسیب به آن‌ها پس از کشف (شامل بررسی سابقه آنها و شناخت وضعیت تاریخی و اطلاع‌رسانی در مورد آنها) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در حالی که آثار موزه‌ای برای چند سال به درستی محافظت می‌شوند، می‌توانند با گذشت زمان دچار آسیب و تجزیه شوند و استفاده از تکنولوژی‌ها می‌تواند به کندی این روند کمک کند.

وی افزود: وضعیت گنجینه‌ها و انبارهای موزه‌ها در ایران ممکن است مطابق استانداردها نباشد زیرا این مکان‌ها بیشتر به عنوان انباری برای نگهداری آثار استفاده می‌شوند تا محلی مناسب. شرایط این مخازن باید از جنبه‌های نوری، دما، رطوبت و پخش گازها و مواد شیمیایی مورد بررسی قرار گیرد و فناوری می‌تواند در این زمینه کمک شایانی کند. ضمن اینکه برخی اشیاء موزه‌ای نیاز به ترمیم و بازسازی دارند و فرآیند مرمت خود ممکن است صدمات بیشتری به عناصر تشکیل‌دهنده اثر بزند، در حالی‌که فناوری‌های جدید می‌تواند از این آسیب جلوگیری کند.

این عضو گروه مخترعان موزه‌ای همچنین بیان کرد: موزه‌های ایران به عنوان بناهای تاریخی شناخته می‌شوند و خود این ساختمان‌ها نیز به مراقبت و نگهداری نیاز دارند. با بهره‌گیری از لرزه‌نگاری‌ها می‌توان وضعیت ساختار و آثار داخل موزه را مورد ارزیابی قرار داد. همچنین، یکی از مسائل مهم، وجود آب‌های زیرزمینی است که ورود رطوبت ناشی از آنها ممکن است باعث تخریب و آسیب شود، اما با شناسایی مکان‌های نشت، می‌توان از این تخریب جلوگیری کرد. از طرفی، نورپردازی و سیستم‌های تهویه مطبوع در ساختمان‌های موزه اگر به‌درستی اجرا نشوند، می‌توانند عواملی باشد که به آسیب و تجزیه آثار موزه‌ای منجر شوند و این مسائل به کمک تکنولوژی‌های نوین قابل کنترل هستند.

وی همچنین اشاره کرد: هنوز هیچ دستورالعملی درباره تعداد بازدیدکنندگان از موزه‌ها تدوین نشده است. جمعیت زیاد بازدیدکنندگان می‌تواند با انجام دم و بازدم موجب افزایش رطوبت محیط شده و به برخی اشیاء موزه آسیب برساند.

در ادامه، مرجان حاجی‌رحیمی، یکی از اعضای گروه مخترعان موزه‌ای، تصاویری از ابتکارات موزه‌های آلمان برای کودکان را به حضار ارائه داد و گفت: مفهوم موزه‌داری در عصر حاضر با گذشته تفاوت‌های زیادی دارد و به‌جز نمایش آثار، مفهوم آموزش نیز به آن افزوده شده است. موزه‌های بسیاری در سطح جهانی عمدتاً بر این قسمت تمرکز دارند، به‌خصوص در زمینه آموزش کودکان. این تغییر ناشی از خلاقیت و نوآوری است، در حالی‌که ما در ایران از محتوای فرهنگی غنی برخورداریم، اما در استفاده از خلاقیت برای ارائه آن در موزه‌ها بی‌توجه بوده‌ایم و تنها به برچسب معرفی آثار بسنده کرده‌ایم که نه برای ناشنوایان و نابینایان کارساز است و نه برای بزرگسالانی که از موزه‌ها بازدید می‌کنند.

حاجی‌رحیمی سپس تصاویری از خلاقیت‌های به‌کاررفته در موزه‌های آلمان مربوط به کودکان را برای حاضرین در این نشست نمایش داد.

سالار بصیری، مخترع دیگر موزه‌ای با طرح این پرسش که چرا باید تکنولوژی کنونی را با تکنولوژی دیروز پیوند بزنیم، اذعان داشت: اگر بخواهیم درباره پیشرفت فرهنگی بحث کنیم، باید بتوانیم این فرهنگ چندین‌هزار ساله را به تصویر بکشیم. فناوری‌های امروز نظیر اسکن‌های سه‌بعدی به ما این امکان را می‌دهند تا الگوهای دیجیتالی از مجموعه‌ای از آثار موزه‌ای داشته باشیم و این می‌تواند به بایگانی و نگهداری اشیاء موزه‌ای کمک شایانی کند. به وجود آمدن این عوامل می‌تواند یکی از دلایل عدم استفاده برخی موزه‌ها از این فناوری باشد، چرا که ممکن است کاهش میزان بازدیدکنندگان را به همراه داشته باشد، در حالی که تولید یک مدل سه‌بعدی از یک اثر می‌تواند افراد را تشویق کند تا از آن اثر در موزه دیدن کنند.

او ادامه داد: استفاده از QR کد نیز یکی از فنون روز به‌حساب می‌آید که می‌تواند اطلاعات اثر و شیء را در دسترس بازدیدکنندگان قرار دهد و در ذهن مخاطب ماندگار کند. در نظر داریم که موزه‌ها فقط به‌عنوان گنجینه‌ای برای حفظ آثار تاریخی تعریف نگردند که تنها تعداد محدودی از افراد اجازه بازدید از آن‌ها را داشته باشند؛ بلکه مهم این است که تلاش‌های فرهنگی گذشتگان ما به عقاید و ذهنیات مخاطبان گره بخورد.

بصیری همچنین تاکید کرد: یکی از اصلی‌ترین دلایلی که می‌تواند افراد را به هویت و فرهنگ خود علاقه‌مند کند، بی‌شک صنعت سینماست، در حالیکه این مهم در کشور ما به‌طور مطلوبی جا نیفتاده است. شاید تنها با یک بازدید ساده نتوان تاریخ و فرهنگ را در ذهن مخاطب ماندگار کرد، اما با یک سناریو جذاب و یک تیم فیلم‌سازی می‌توان این پیام فرهنگی را به‌طور موثری منتقل کرد.

علیرضا قلی‌نژاد نیز در ادامه جلسه با تاکید بر اینکه مسئولیت موزه‌ها به عنوان معتبرترین نهاد فرهنگی در جامعه به سه حوزه اصلی تقسم می‌شود، عنوان کرد: حوزه اول، حفاظت از دارایی‌های فرهنگی و تاریخی است که به وسیله حوزه دیگری به نام پژوهش انجام می‌شود. سپس حوزه معرفی است که از طریق آن می‌توان از میراث فرهنگی یاد گرفت و به کمک تجربیات گذشتگان، برای ساخت میراث آینده اقدام کرد. بخشی از این سه حوزه تابعی جدایی‌ناپذیر از مسائلی چون اقتصاد است. به‌خصوص زمانی که می‌گوییم اقتصاد موزه‌ای، منظور خرید و فروش اموال موزه‌ای نیست. جزء دیگر از این مقدمات، سرمایه‌های اجتماعی، انسانی، تخصصی و پایداری است. موضوع مجازی‌سازی نیز در هر سه حوزه اهمیت دارد؛ مثلاً در حوزه حفاظت، قبل از هر اقدامی بر روی آثار موزه، باید تحلیلی در فضای مجازی انجام شود و در مراحل بعدی اقدامات عملی صورت گیرد. همچنین، میراث ملموس و ناملموس را می‌توان معرفی کرد یا در بحث آموزشی که در فضای مجازی یک موضوع حیاتی است.

قلی‌نژاد افزود: بخش دیگر به موضوع فرابخشی مربوط می‌شود که در آن دیدگاه و رفتار موزه‌ای بر اساس شیوه تاریخی و با در نظر گرفتن تمامی مقتضیات و تجربیات گذشته فراهم گردد. در صورتی که موزه‌ها در این فرآیند قرار گیرند، دیگر نیازی به جستجوی مخاطب نخواهیم داشت زیرا خود مخاطب به سمت موزه‌ها خواهد رفت. شورای بین‌المللی موزه‌ها به هر سال شعاری برای روز جهانی موزه‌ها می‌دهد که یکی از ابعاد منشور چندوجهی موزه‌ها را ابراز می‌کند. در دهه اخیر، شورای بین‌المللی موزه‌ها بر این نکته تاکید کرده که موزه‌ها مکان‌هایی هستند که جوامع مسائل خود را در آنجا حل می‌کنند و به نحوه ساختن آینده و امروز خود می‌پردازند.