عدسی به عنوان یک ساختار شفاف و عاری از رگهای خونی در مرکز چشم با قطر تقریبی ۹ میلیمتر و ضخامت حدود ۴ میلیمتر به واقع در میانه کره چشم قرار دارد و وظیفه آن متمرکز ساختن نور بر روی شبکیه میباشد. شبکیه، لایهای حساس به نور در چشم است که وظیفه دریافت سیگنالهای بینایی را بر عهده دارد.
در یک چشم سالم، اشعههای نور از طریق عدسی عبور کرده و به درستی بر روی شبکیه متمرکز میشوند. برای ثبت تصویر واضح، شفافیت عدسی از اهمیت بالایی برخوردار است.
آب مروارید چیست؟
عدسی از دو ترکیب عمده آب و پروتئین تشکیل شده و به دلیل شفافیتش، توانایی عبور نور را داراست. ولی در برخی موارد، تغییرات حاصل در پروتئینها میتواند به کدر شدن برخی نواحی عدسی منجر شود. این موضوع باعث میشود که نور به شکل مطلوبی به شبکیه نرسد و در نهایت اختلالات بینایی ایجاد کند که به این شرایط، آب مروارید گفته میشود.
در مراحل نخستین بیماری، زمانی که تنها نواحی اندکی از عدسی دچار کدورت شدهاند، آب مروارید معمولاً تأثیری بر بینایی ندارد. اما در مواردی، این کدورت توأم با پیشرفت در طول زمان، بخش قابل توجهی از عدسی را فرا میگیرد و بینایی فرد را دچار اختلال میکند. سرعت پیشرفت آب مروارید بین افراد متفاوت است. نوعی از آب مروارید که به دلیل افزایش سن ایجاد میشود، به تدریج و بر طی سالها به وجود میآید. در افراد جوان و مبتلایان به دیابت، این پیشرفت میتواند در مدت زمان کوتاهی، یعنی طی چند ماه، اتفاق بیفتد، اما پیشبینی دقیق سرعت پیشرفت آب مروارید در هر فرد امکانپذیر نیست.
آب مروارید به چشم دیگر سرایت نمیکند، اما افراد زیادی هستند که در هر دو چشم خود به این بیماری دچار میشوند. لازم به ذکر است که سرعت پیشرفت این بیماری در دو چشم همیشه یکسان نیست. اطلاعات زیادی در مورد آب مروارید ناشی از افزایش سن منتشر شده، اما هنوز دلیل قطعی برای پیدایش آن مشخص نشده است. محققان به وجود عوامل متعددی همچون سیگار کشیدن، دیابت و قرار گرفتن بیش از حد در معرض نور خورشید برای بروز این بیماری اشاره میکنند.
انواع مختلف آب مروارید کدامند؟
الف – آب مروارید ناشی از افزایش سن: عدسی در طول عمر به رشد خود ادامه میدهد و لایههایی به سطح خارجی آن اضافه میشود. با گذشت زمان، عدسی به سختی تبدیل میشود و شفافیت خود را از دست میدهد.
آب مروارید ناشی از افزایش سن شایعترین نوع این بیماری است. بین سنین ۶۵ تا ۷۴ سالگی، ۵۰ درصد افراد و در سنین بالای ۷۵ سال، ۷۰ درصد افراد به آن مبتلا میشوند، اما آغاز این проблему ممکن است از ۳۵ سالگی فراتر رود.
ب – آب مروارید ناشی از سایر بیماریها: این نوع از بیماری در افرادی که مبتلا به بیماریهای مشخصی مانند دیابت (بیماری قند) هستند دیده میشود. گاهی اوقات بروز آب مروارید به دلیل مصرف داروهای کورتونی نیز اتفاق میافتد.
پ – آب مروارید ناشی از ضربه: این حالت ممکن است بلافاصله پس از آسیبهای چشم به وجود آید و یا اینکه سالها بعد نمایان شود.
ت – آب مروارید مادرزادی: برخی نوزادان با آب مروارید متولد میشوند یا در سنین کودکی به آن دچار میشوند که معمولاً هر دو چشم را تحت تأثیر قرار میدهد. در این نوع، ممکن است اختلالی در بینایی ایجاد نشود، اما در صورت بروز مشکل، جراحی الزامی خواهد بود.
علائم آب مروارید چیست؟
شایعترین نشانههای این بیماری شامل موارد زیر است:
الف – تاری یا محوشدگی بینایی.
ب – حساسیت به نور: برآمدگی نور اتومبیلها در شب، خیرگی و انتشار نور، یا مشاهده هاله در اطراف چراغها.
پ – کمرنگ شدن یا محو شدن رنگها.
ت – کاهش دید در شب.
ث – دو بینی یا چند بینی که با شدت بیشتر آب مروارید بدتر میشود.
ج – افزایش دید نزدیک، تغییر مداوم در شماره عینک یا لنزهای تماسی.
این علائم ممکن است ناشی از مشکلات دیگر چشمی نیز باشند، بنا بر این در صورت تجربه هر یک از این علائم، حتماً به پزشک مراجعه کنید.
در آب مروارید خفیف، مشکلات بینایی ممکن است بسیار جزئی باشد، اما با ادامهی افزایش آب مروارید، بینایی به تدریج بدتر میشود. بعضی از مبتلایان همچنین متوجه میشوند که دید دورشان در عین کاهش، دید نزدیک آنها بهبود یافته، ولی این تغییر موقتی است و با پیشرفت بیشتر آب مروارید، هر دو نوع دید دچار اختلال میشود.
چگونه آب مروارید تشخیص داده میشود؟
تشخیص آب مروارید با مشاهده کدورت عدسی از طریق تجهیزات تخصصی چشمپزشکی انجام میشود. ارزیابی با چراغ قوه معمولاً کافی نیست، زیرا برخی بیماریها که با آب مروارید همراه هستند، نظیر گلوکوم، با چراغ قوه قابل شناسایی نیستند. معاینات ذکر شده باید توسط چشم پزشک انجام شود که شامل موارد زیر است:
الف – سنجش قدرت بینایی.
ب – گشاد کردن مردمک با استفاده از قطرههای چشمی که به چشم پزشک امکان میدهد تمام بخشهای عدسی و شبکیه را به دقت معاینه کند.
پ – اندازهگیری فشار چشم (تونومتری): افزایش فشار ممکن است نشانهای از گلوکوم باشد.
همچنین، چشم پزشک ممکن است معاینات اضافی برای ارزیابی سلامت سایر اجزاء چشم انجام دهد.
درمان آب مروارید چگونه است و چه زمانی عمل میشود؟
در مراحل ابتدایی آب مروارید، بهبود وضعیت بینایی ممکن است با استفاده از عینک، عدسیهای بزرگنما و نورهای قویتر مقدور باشد. اما چنانچه این تدابیر مؤثر واقع نشوند، جراحی به تنها گزینه درمانی تبدیل میشود که شامل برداشتن عدسی کدر و جایگزینی آن با یک عدسی مصنوعی است. هیچ دارو، قطره، ورزش یا عینکی نمیتواند از وقوع یا بهبود آب مروارید جلوگیری کند.
زمان جراحی متناسب با نیاز و شرایط هر فرد متغیر است. در افراد مسنتر که چندان نیازمند بینایی کامل نیستند، ممکن است تاخیر در انجام جراحی بیشتری داشته باشند. در هر حال، شما با مشورت چشم پزشک در این زمینه تصمیم خواهید گرفت.
«جراحی آب مروارید زمانی ضرورت دارد که اختلال بینایی، بروز مشکلاتی در انجام فعالیتهای روزمره مانند رانندگی، مطالعه و تماشای تلویزیون ایجاد کند و تجویز مداوم وجود ندارد»
در اکثر موارد، تعویق عمل آب مروارید هیچ آسیبی به چشم نخواهد رساند. اگر هر دو چشم مبتلا به این بیماری باشند، پزشک معمولاً آنها را در یک زمان عمل نمیکند و جراحی برای هر چشم به صورت جداگانه انجام میشود.
در صورتی که وضعیت اورژانسی نباشد، بهتر است که حداقل ۴ ماه بین دو عمل فاصله باشد. در برخی موارد از بیماران دیابتی، انجام عمل آب مروارید برای معاینه شبکیه و درمان عوارض دیابت ضرورت یافته است.
اگر آب مروارید جراحی نشود، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
تأخیر در عمل جراحی باعث کاهش تدریجی بینایی فرد میشود تا جایی که فقط قادر به شمارش انگشتان یا درک نور باشد. در این مرحله، در برخی افراد ممکن است فشار داخل چشم افزایش یابد (گلوکوم) که نیاز به جراحی اورژانسی پیدا میکند و عوارض و خطرات آن نسبت به جراحی معمولی بیشتر خواهد بود؛ بنابراین، اگر تشخیص آب مروارید نافذ گردد، ولی به هر دلیلی انجام عمل ممکن نباشد، بیمار باید تحت نظارت چشم پزشک قرار گیرد تا به شرایط اورژانسی نرسد.
آیا عمل جراحی آب مروارید مؤثر است؟
امروزه این عمل یکی از رایجترین، امنترین و مؤثرترین جراحیهای چشمی به شمار میرود. تقریباً ۹۰ درصد افرادی که تحت این جراحی قرار میگیرند، بهبودی در دید خود میبینند، مگر اینکه مشکلاتی در قرنیه، شبکیه یا عصب بینایی وجود داشته باشد.
این جراحی توسط چشمپزشک (فردی که برای تشخیص و درمان انواع بیماریهای چشم آموزش دیده است) انجام میشود. جراحان کاتاراکت عمدتاً پزشکان عمومی هستند که پس از پایان دوره عمومی، مدت ۴ سال در دوره تخصصی در بیمارستانها زیر نظر آموزش دیدهاند.
قبل از عمل جراحی چه اقداماتی لازم است؟
اگر قصد انجام این عمل را دارید، باید بدانید که یک یا دو هفته پیش از جراحی، پزشک احتمالاً برخی آزمایشها از جمله آزمایشهای خون و ادرار، عکسبرداری از قفسه سینه و تعیین قدرت لنز داخل چشمی را درخواست خواهد کرد. اگر به فشار خون بالا یا قند خون مبتلا هستید، قبل از عمل درمان شما باید تحت نظر متخصص داخلی قرار گیرد.
روز قبل از عمل، یک استحمام گرفته و از ۶ ساعت قبل از جراحی هیچ گونه غذایی نخورید.
چگونه آب مروارید خارج میشود؟
دو روش عمده وجود دارد که جراح چشم پزشک تفاوتهای آنها را توضیح داده و شما را در انتخاب بهینهترین روش بر اساس وضعیت خاصتان یاری خواهد کرد. نتایج بینایی هر دو روش در پایان سه ماه معمولاً مشابه خواهد بود.
الف – فیکو (فیکو امولسی فیکیشن): جراحی با ایجاد برش کوچکی در کنار قرنیه آغاز میشود و سپس وسیلهای ظریف به داخل چشم وارد میشود.
این ابزار با استفاده از امواج مافوق صوت به جداسازی عدسی کدر کمک میکند، و در نهایت با مکش، تکههای کدر به آرامی از داخل چشم خارج میشوند. امروزه بیشتر جراحیها به روش فیکو انجام میشوند. این عمل به عنوان جراحی کاتاراکت با برش کوچک نیز شناخته میشود.
ب – عمل جراحی خارج کپسولی: در این روش، پزشک برش بزرگتری در کنار قرنیه ایجاد کرده و هسته سخت و کدر عدسی را خارج میکند و سپس با مکش باقیمانده آن را خارج میسازد.
در بسیاری از موارد، عدسی داخلی (IOL) به عنوان جایگزینی برای عدسی خارج شده قرار داده میشود. IOL یک عدسی مصنوعی شفاف است که نیاز به مراقبت خاصی ندارد و جزء دائم چشم محسوب میشود. از آنجا که IOL داخل چشم قرار میگیرد، شما آن را نمیبینید و احساس نمیکنید. IOL کیفیت بینایی شما را بهبود میبخشد زیرا به انتقال و تمرکز نور بر روی شبکیه کمک میکند. افرادی که به دلایل مختلف، از جمله مشکلات حین جراحی یا بیماریهای چشمی دیگر، نمیتوانند از IOL استفاده کنند، معمولاً از لنزهای تماسی یا عینکهای با بزرگنمایی بالا بهرهمند میشوند.
در طی جراحی چه اتفاقاتی میافتد؟
هنگام ورود به اتاق عمل کلینیک یا بیمارستان، از قطرههای چشمی برای گشاد کردن مردمک استفاده شده و اطراف چشمها با محلول ضدعفونیکننده شسته میشود. این عمل تقریباً یک ساعت به طول میانجامد و به هیچ عنوان دردناک نمیباشد. جراحی تحت بیحسی موضعی (با تزریق ماده بیحسکننده در زیر پلک و اطراف چشم) یا بیهوشی عمومی انجام میگردد که بسته به وضعیت جسمانی و نظر پزشک صورت میگیرد.
در روش بیهوشی عمومی، شما در طول عمل هیچ احساسی ندارید و پس از به هوش آمدن از هیچ چیز به حداکثر نمیدانید. پس از انجام عمل، بر روی چشم شما بستری گذاشته میشود و شما تحت نظری قرار میگیرید تا به مشکلاتی دچار نشوید. تقریباً تمامی بیماران میتوانند در همان روز از بیمارستان مرخص شوند.
پس از جراحی چه اتفاقاتی میافتد؟
احساس کمی ناراحتی و وجود حس خارجی در چشم پس از عمل کاملاً طبیعی است. اشک ریزش و مقداری ترشح معمولاً مشاهده میشود. چشمها ممکن است حساس به نور و تماس باشد. در صورت احساس ناراحتی، پزشک ممکن است برای ۱ تا ۲ روز اول مسکن تجویز کند. این ناراحتی به طور معمول پس از این مدت کاهش خواهد یافت.
در بسیاری از موارد ترمیم برش به مدت حدود ۶ هفته به طول میانجامد. پزشک پس از جراحی برنامهای برای معاینات به منظور بررسی بهبودی زخم و کنترل فشار داخل چشم را مشخص میکند. تا چند هفته بعد از عمل باید از قطرههای چشمی استفاده کنید. از پزشک خود در مورد روش استفاده و عوارض جانبی داروها سوال کنید. در طول ماه اول باید از محافظ یا عینک برای محافظت از چشم خود استفاده نمایید. از مالیدن یا فشار وارد کردن به چشمها خودداری کنید و سعی کنید خم نشوید و اجسام سنگین را بلند نکنید. در روش فیکو میتوانید بعد از یک هفته و در روش خارج کپسولی بعد از دو هفته پس از جراحی، نماز را نشسته بخوانید تا فشار داخل چشم بالا نرود.
شما میتوانید پیادهروی کرده، از پلهها بالا بروید و کارهای سبک را انجام دهید. حدود ۵ روز بعد از روش فیکو و حدود یک هفته بعد از روش خارج کپسولی میتوانید دوش بگیرید، فقط مراقب باشید آب به داخل چشم شما نرود.
پس از جراحی هیچ محدودیت غذایی خاصی نخواهید داشت و رژیم غذایی و دارویی شما (به جز داروهای چشمی) همانند قبل از عمل است.
چه عوارضی ممکن است در اثر انجام عمل کاتاراکت رخ دهد؟
عمل کاتاراکتهای معمولی که با بیماریهای دیگری همراه نیستند در ۹۵-۹۹ درصد موارد بدون عارضه انجام میشود. با این حال، هیچ جراح نمیتواند به طور قطعی بدون عارضه بودن عمل را تضمین کند و ممکن است در طول عمل یا بعد از آن مشکلاتی به وجود آید که در ادامه به چند مورد اشاره خواهد شد.
الف: خونریزی در پشت کره چشم هنگام تزریق بیحسی که اگر شدید باشد باید جراحی برای مقابله چند هفته به تعویق بیفتد.
ب: پارگی کپسول عدسی که در صورت بالا بودن ممکن است تزریق لنز در اتاق خلفی ممکن نباشد و جراح مجبور شود لنز را در اتاق قدامی قرار دهد.
پ: خونریزی شدید داخل چشم که احتمال بروز آن کم است، ولی در افراد مسن و کسانی که فشار خون بالا دارند ممکن است به وقوع بپیوندد.
ت: التهاب قرنیه که معمولاً روز بعد از عمل شروع میشود و ممکن است موقت یا دائمی باشد.
ث: التهاب داخلی چشم که اغلب ۱ تا ۲ روز پس از عمل بروز پیدا میکند و ممکن است برای چند روز ادامه یابد.
ج: عفونت داخلی چشم که ممکن است از ۲۰ تا ۲ روز پس از عمل بروز کند و با احتمال درد شدید چشم، حساسیت به نور، ورم پلکها و کاهش دید همراه خواهد بود و بیمار باید فورا تحت درمان قرار گیرد.
چ: تغییرات در مایع داخل چشم (زجاجیه) و جداشدگی شبکیه که ممکن است در طول ماهها یا سالها پس از عمل پیش آید.
ح: سایر عوارض مانند آستیگماتیسم، دوربینی و نزدیک بینی نیز ممکن است به عنوان عوارض ناشی از عمل کاتاراکت و لنز داخل چشمی بروز پیدا کنند.
علائم ابتدای این عوارض میتوانند شامل درد، اشک ریزش، حساسیت به نور، کاهش دید، ورم پلک و سرخی غیرعادی چشم و جرقههای نوری باشند. مراجعه به موقع به چشم پزشک معمولاً منجر به درمان موفق این عوارض خواهد شد.
چه زمانی بینایی به حالت طبیعی باز میگردد؟
چند روز پس از عمل، میتوانید فعالیتهای روزمره خود را آغاز کنید. با این حال، بینایی ممکن است برای مدتی کامل نشود. پس از جراحی، چشم برای تطبیق با شرایط جدید به زمان نیاز دارد تا به درستی با چشم دیگر هماهنگ شود، به خصوص اگر چشم دیگر نیز دچار آب مروارید باشد. در صورتی که دید شما کافی باشد، محدودیتی برای شروع دوباره رانندگی وجود نخواهد داشت.
اگر IOL در چشم قرار داده شده باشد، ممکن است رنگها بسیار روشن یا با کمی رنگ آبی به نظر برسند. همچنین، اگر در معرض نور شدید خورشید قرار بگیرید، ممکن است همه چیز تا چند ساعت کمی قرمز به نظر برسد. این اختلالات به دلیل شفافیت عدسی مصنوعی در چشم شما و ورود نور زیاد به داخل آن است. تغییرات مذکور معمولاً در عرض چند ماه بعد از جایگذاری IOL بهبود مییابد. ممکن است پس از عمل چشم شما نیازمند یک عینک جدید باشید که حدود ۲ تا ۳ ماه پس از جراحی تجویز خواهد شد.
«آب مروارید ثانویه» به چه معناست؟
در تکنیکهای نوین جراحی، کپسول خلفی عدسی از چشم خارج نمیشود. گاهی این لایه دچار کدورت میشود و منجر به کاهش بینایی میگردد که به آن «آب مروارید ثانویه» گفته میشود. این پدیده ممکن است ماهها یا سالها پس از عمل جراحی ایجاد شود و احتمال بروز آن در بیماران جوانتر بیشتر است، با بروز آن در ۴۰ تا ۶۰ درصد بیماران. بر خلاف آب مروارید، این پدیده به هیچوجه نیازی به جراحی ندارد و با روش لیزر درمان میشود.
در تکنیک کپسولوتومی با لیزر یگ (YAG)، پزشک سوراخ کوچکی در لایه کدر شده ایجاد میکند تا نور بتواند از آن عبور کند. این روش دردناک نیست و به صورت سرپایی انجام میشود.
چگونه میتوان از بینایی خود محافظت کرد؟
اگرچه پیشگیری از آب مروارید به طور قطعی مشخص نیست، اما افراد بالای ۶۰ سال در معرض خطرات بینایی زیادی قرار دارند. بنابراین، اگر شما ۶۰ سال یا بیشتر دارید، باید سالی یکبار تحت معاینات کامل چشمی قرار بگیرید. این معاینات ممکن است بروز نشانهها و مشکلات مرتبط با بیماریهایی همچون آب مروارید، گلوکوم، اختلالات سنّی در نقطه حساس بینایی و سایر ناهنجاریهای بینایی را شناسایی کند.