قول‌های توخالی به کشاورزان گندم

از جمله محصولات کلیدی که وزارت جهاد کشاورزی در راستای دستیابی به خودکفایی کامل پیگیری می‌کند، می‌توان به گندم، جو، برنج، شکر و پنبه اشاره کرد. در میان این محصولات، گندم به‌عنوان یک محصول استراتژیک در تأمین و تضمین امنیت غذایی، در صدر هرم مواد غذایی جهان قرار دارد.

امسال با چالش‌های جدیدی در زمینه تولید و تأمین گندم مواجه هستیم. دولت در سال زراعی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ نسبت به تولید پیش‌بینی‌های پیشین متعجب شد، زیرا برآوردها نشان می‌داد که تقریبا ۸.۵ میلیون تن گندم در سال جاری برداشت شود، ولی ناگهان این مقدار افزایش یافت.

تولید گندم در یک دهه اخیر

آمار نشان می‌دهند که میزان خرید تضمینی گندم در یک دهه اخیر از ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲ به‌ترتیب به این صورت بوده است: ۶ میلیون و ۷۱۶ هزار تن (ساله ۹۲-۹۳)، ۸ میلیون و ۸۲ هزار تن (ساله ۹۳-۹۴)، ۱۱ میلیون و ۵۳۱ هزار تن (ساله ۹۴-۹۵)، ۸ میلیون و ۸۷۱ هزار تن (ساله ۹۵-۹۶)، ۹ میلیون و ۴۶۵ هزار تن (ساله ۹۶-۹۷)، ۷ میلیون و ۷۱۶ هزار تن (ساله ۹۷-۹۸)، ۸ میلیون و ۵۰۰ هزار تن (ساله ۹۹-۹۸)، ۴ میلیون و ۶۵۰ هزار تن (ساله ۱۴۰۰)، ۷ میلیون و ۴۵۰ هزار تن (ساله ۱۴۰۱) و نزدیک به ۱۰ میلیون و ۳۵۰ هزار تن (ساله ۱۴۰۲) بوده است.

در سال ۹۵، با تأمین بیش از ۱۴ میلیون تن گندم و خرید تضمینی حدود ۱۱ میلیون تن، کشور به خودکفایی رسید که پس از یک دوره ۱۳ ساله دوباره به وقوع پیوسته بود؛ چراکه اولین جشن خودکفایی در سال ۸۳ پس از انقلاب اسلامی برگزار گردید.

مسئله تداوم تولید، موضوع مهمی در عرصه کشاورزی ایران است که کمتر به آن توجه می‌شود و هر ساله با نوسانات در تولید محصولات مواجه‌ایم.

نگاهی به بدعهدی‌های دولت نسبت به کشاورزان

ادامه فرایند تولید به این نکته وابسته است که سرمایه‌ها به چرخه اقتصادی بازگردند. وقتی تولیدکننده‌ای محصولی را کاشت یا تولید کرد، لازم است که این محصولات در بازار چرخش پیدا کرده و هزینه آن به چرخه تولید بازگردد تا بتواند به تولید و کاشت مستمر ادامه دهد؛ به عبارت دیگر، سرمایه در گردش افراد فعال در عرصه کشاورزی با درآمد حاصل از فروش محصولات قبلی تأمین می‌شود.

خرید برخی محصولات مانند گندم و دانه‌های روغنی بر اساس سیاست‌های بالادستی و به منظور تأمین امنیت غذایی از سوی دولت انجام می‌گیرد. عدم وفای دولت به وعده‌های مالی و تأخیر در پرداخت مطالبات کشاورزان به نارضایتی‌هایی منجر شده است.

عدم پرداخت به موقع مطالبات کشاورزان، آنان را در ادامه فعالیت‌های خود دلسرد می‌کند. تأخیر در تأمین هزینه محصولات موضوع جدیدی نیست و در سال ۱۴۰۰ به خاطر دیرکرد در پرداخت هزینه محصولات کلزاکاران، آنها متضرر شدند و این باعث نارضایتی‌شان گردید؛ بدین رو، تعدادی از کلزاکاران به کشت محصولات دیگر روی آوردند.

کیوان فرهنگ‌آسا، فعال و پژوهشگر در حوزه کشاورزی خاطرنشان کرد: تأخیر در تسویه مطالبات به زیان کشاورزان می‌انجامد و باعث می‌شود که آنها به زراعت دیگر روی بیاورند؛ به‌طوری‌که در سال گذشته، کشت کلزا به شدت کاهش یافت. در استان مستعدی مانند خوزستان که قبلاً ۱۲۰ تا ۱۳۰ هزار تن کشت و برداشت کلزا داشت، این مقدار امسال به ۴۰ تا ۵۰ هزار تن کاهش یافته، در حالی که حتی دو سال گذشته نیز کمبود بذر برای کشت کلزا مشهود بود. بدعهدی مسئولان در سال گذشته و تأخیر در پرداخت مطالبات کشاورزان، سبب شده تا آنها از کشت این دانه روغنی فاصله بگیرند.

به گفته فعالان این حوزه، امسال نیز پرداخت مطالبات با تأخیر انجام شده و هنوز ۳۰ درصد از پول کلزاکاران پرداخت نشده است. با تغییر قیمت گندم در اردیبهشت، قیمت سایر کالاهای اساسی از جمله کلزا، آفتابگردان، سویا و غیره نیز دچار تغییرات شد و نرخ کلزا از ۲۲ به ۳۰ هزار تومان برای هر کیلو افزایش یافته است.

در زمینه تولید و تحویل بذر هم، علی قلی ایمانی، مدیرعامل بنیاد ملی گندم‌کاران کشور اظهار داشت: با وجود گذشت حدود ۶ ماه از تحویل بذرها به شرکت‌های قراردادی وزارت جهاد کشاورزی، تسویه کامل هنوز صورت نگرفته است.

پرداخت مطالبات گندم‌کاران امسال به وضعیتی مشابه دو محصول قبلی دچار شده است. دولت حدود ۱۰ میلیون و ۳۵۰ هزار تن گندم را خریداری کرده که مبلغ کل آن حدود ۱۵۵ هزار میلیارد تومان است؛ از این مبلغ، ۱۱۰ همت پرداخت شده و با وعده‌های پرداخت تا پایان شهریور که حالا به پایان مهر موکول شده، دولت همچنان به مقدار ۴۵ همت به گندم‌کاران بدهکار است.

شایان ذکر است آخرین واریز مبالغ از سوی دولت به حساب گندم‌کاران در اوایل مرداد انجام شده است.

قانون و مسئولیت دولت در زمینه تأخیر پرداخت

به‌طور میانگین در سال‌های پیشین، پرداخت پول گندم خریداری شده از سوی دولت طی ۲۸ روز انجام می‌شد. بر اساس مصوبه داخلی شورای قیمت‌گذاری محصولات اساسی کشاورزی در سال گذشته، تصمیم رفت که حداکثر قیمت گندم تحویلی بایستی ظرف ۴۸ ساعت انجام شود. همچنین طبق قانون اگر تأخیر صورت گیرد و به بیش از یک ماه برسد، باید بر اساس نرخ بانکی خسارت تأخیر پرداخت گردد.

معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی در روز شنبه ۱۱ شهریور اعلام کرد که کل وجه گندم‌کاران تأمین و ظرف ۱۰ روز آتی (۲۱ شهریور) پرداخت خواهد شد. البته رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز تصریح کرده بود که تسویه تا نیمه شهریور انجام خواهد شد و بخش عمده‌ای از مطالبات گندم‌کاران پرداخت خواهد گردید. مدیرعامل شرکت بازرگانی دولتی ایران نیز بیان داشت، مبالغی که به‌عنوان علی‌الحساب بابت خرید تضمینی گندم پرداخت شده، به قیمت ۱۱ هزار و ۵۰۰ تومان بوده و مابه‌التفاوت آن بزودی تسویه خواهد شد. سعید راد اعلام کرد که در این ارتباط سازمان برنامه و بودجه در حال تأمین وجه لازم در این زمینه است.

سازمان برنامه و بودجه کشور در یک اطلاعیه اعلام نموده که مطالبات معوق مانده گندم‌کاران، که تا کنون حدود ۷۱ درصد آن (۱۱۰.۷ همت) پرداخت شده است، تا پایان مهر تسویه خواهد شد. در عین حال، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز در جلسه علنی روز شنبه ۸ مهر در پاسخ به تذکر جمعی از نمایندگان مجلس که خواستار تسریع در پرداخت مطالبات گندم‌کاران بودند، گفت که جلسه‌ای در این راستا برگزار شده و در آن رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز حضور داشته است. بر اساس پیگیری‌های انجام شده، حداکثر ظرف ۱۰ روز آینده کل بدهی گندم‌کاران تسویه خواهد شد.

کیفیت و نیاز به واردات

با وجود تولید داخلی، بخشی از گندم نیز وارد کشور می‌شود. به گفته رئیس بنیاد ملی گندم‌کاران، این مقدار واردات به منظور تأمین نیاز صنایع غذایی بوده و گندم مورد نیاز برای نانوایان به‌طور کامل از داخل کشور تأمین می‌شود.

آمارها نشان می‌دهد که در ۵ ماه نخست امسال، ۵۳۵ میلیون دلار گندم وارد کشور گردیده است. همچنین رئیس کل گمرک ایران در مورد بیشترین کاهش صادرات کالاهای وارداتی در بین ۱۰ قلم عمده در ۶ ماه نخست سال گفت: برنج با ۴۹.۷۸ درصد و گندم با ۴۹.۲۳ درصد بیشترین کاهش ارزش را نشان داده‌اند. ذرت، دانه سویا، روغن دانه آفتابگردان، برنج، گندم، روغن خام سویا، جو و پالم از جمله اقلام اساسی عمده وارداتی بودند که در مجموع از لحاظ وزنی ۵۵.۲۳ درصد و از لحاظ ارزشی ۱۹.۷۳ درصد از کل واردات کشور را شامل می‌شوند.

برخی کارشناسان در زمینه کیفیت گندم‌های داخلی بیان می‌کنند که به علت خشکسالی و کاهش مواد آلی خاک، گندم‌های کشت شده در کشور از کیفیت مناسبی برخوردار نیستند و لذا نیاز است تا برای بهبود تغذیه با گندم‌های باکیفیت وارداتی ترکیب گردند. بیژن نوروز مقدم، رئیس سابق اتحادیه نان سنتی درباره ارائه آرد غنی‌شده به نانوایی‌ها گفت: گندم کشت شده در برخی مناطق کشور از لحاظ مواد پروتئینی ضعیف‌تر می‌باشد و نیاز است تا با گندم‌های با پروتئین بالاتر مخلوط شده و سپس به کارخانه‌های آرد برای آسیاب ارسال گردد. مشکل کیفیت آرد ایجاب می‌کند که گندم‌ها با گونه‌های خارجی یا نوع قدرتمند داخلی ترکیب شوند تا کیفیت آرد ارتقاء یابد.

وضعیت تولید غلات در کشور

رسول خدابخشی، محقق در حوزه غلات و کارشناس صنایع غذایی در خصوص وضعیت کشت گندم گفت: برای پاسخ به این پرسش بهتر است دو کشور را مقایسه کنیم؛ ایران دارای ۶.۸ میلیون هکتار سطح زیرکشت گندم است، در حالی که آلمان ۶.۵ میلیون هکتار زیر کشت دارد. برداشت ایران از این زمین‌ها حداکثر حدود ۱۳.۸ میلیون تن گندم است، در حالی که این رقم برای آلمان ۲۲ میلیون تن برآورده شده است.

وی در توضیح این تفاوت گفت: بخشی از این اختلاف به روش برداشت محصولات دو کشور مرتبط می‌شود. در ایران حدود ۳۰ درصد محصولات به ضایعات تبدیل می‌شود، که دلیل آن برداشت با ماشین آلات قدیمی است که فناوری آن مربوط به دو دهه پیش است و برخی از گندم‌ها هنگام برداشت خرد می‌شوند.

وی همچنین ادامه داد: در کشورهای توسعه‌یافته از بذرهای اصلاح شده استفاده می‌شود که هر ۳ سال تغییر می‌کند، در حالی که در ایران، یک بذر بیش از یک دهه کاشته می‌شود و فرقی ندارد که آیا در دورهای با بارش کم یا زیاد، یا در زمان ابتلا به آفت قرار دارد یا خیر.

این کارشناس در پایان یادآور شد: اینکه گفته می‌شود علت کیفیت پایین نان به نبود سبوس آرد مربوط است، نادرست می‌باشد؛ زیرا همه انواع آرد دارای درصدی سبوس هستند؛ به‌عنوان مثال در آرد نان‌های لواش، ۱۹ درصد سبوس وجود دارد.

چرا نان سنگک روز به روز سفیدتر می‌شود؟

خدابخشی در ادامه افزود: پروتئین کم منجر به خشکی نان می‌شود. اگر نان سنگک در سال‌های گذشته رنگ تیره‌ای داشت، به خاطر میزان سبوس بیشتر نبود بلکه این رنگ تیره به نوع گندم بستگی دارد. گندم‌های ایرانی به علت محتوای پایین پروتئین، زرد و سفید هستند و به همین دلیل آرد حاصل نیز سفید است. اما گندم‌های خارجی به واسطه نوع بذر قرمزی دارند و آرد استحصال شده از آن نیز تیره‌تر است.

این پژوهشگر در حوزه غلات خاطرنشان کرد: ایران در گذشته ۲۵۰۰ رقم گندم داشت که به‌دلیل مدیریت نادرست، ۴۰۰ تا ۵۰۰ رقم آن نابود شده است. در حال حاضر کارخانه‌های آرد ایران با ۳۰ درصد ظرفیت و حتی کمتر فعالیت می‌کنند، در حالی که یکی از پیشرفته‌ترین کارخانه‌های آردسازی در منطقه، برای ایران در دسترس است.

خدابخشی با اشاره به اینکه برای تولید هر کیلو گندم ۱۳۰۰ لیتر آب مورد نیاز است، بیان داشت: بهترین زمین‌ها مربوط به کردستان است که ۱.۸ میلیون تن آرد از گندم آن به‌دست آمده که برای کارخانجات تولیدی کیک و بیسکویت مناسب می‌باشد. علاوه بر این، ما قادر به تأمین بازار آرد سوریه و کشورهای خلیج فارس با گندم‌های وارداتی از روسیه هستیم. ظرفیت ذخیره آرد ایران بین ۲۳ تا ۲۷ میلیون تن است در حالی که بازار داخلی به ۱۰ میلیون تن گندم نیاز دارد. همچنین با توجه به هزینه پایین انرژی در ایران نسبت به زغال‌سنگ در ترکیه، می‌توانیم آرد را با قیمت ارزان‌تری به بازار جهانی عرضه کنیم.

از دست دادن فرصت در حوزه گندم و آرد

براساس آمارها می‌توانیم ۲۱ میلیون تن گندم با کیفیت را ذخیره‌سازی نماییم؛ در حال حاضر روسیه، همسایه شمالی ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده گندم در سطح جهانی است که اذعان داشته است این گندم را به ایران تحویل دهد، اما به دلایل مختلف این امر محقق نشد و حالا ترکیه این گندم‌ها را خریداری کرده و بازار آرد عراق را تأمین می‌کند.

شایان ذکر است که ایران تقریباً ۴۰۰ کارخانه آردسازی دارد و نیاز گندم کشور ۱۲ میلیون تن برآورد می‌شود که با تخمین وضعیت بحرانی، این رقم ممکن است به ۱۵ میلیون تن افزایش یابد. در حالی که ظرفیت ذخیره‌سازی گندم در ایران حدود ۲۱ میلیون تن است، ۶ میلیون تن باقی‌مانده قادر به جذب گندم از روسیه خواهد بود.