عبارت «مُد پایدار» به عنوان یک اصطلاح، در سال‌های اخیر بیشتر به گوش می‌خورد. این یک روند جهانی در دنیای مد است که به دنبال پر کردن شکاف ناشی از عدم توجه به محیط زیست در صنعت مد معاصر می‌باشد و هدف آن جلوگیری از نابودی زندگی بر روی کره زمین است. با این وجود، در ایران به دلایل متفاوتی، یا با این واژه آشنایی چندانی نداریم یا اگر هم فعالیتی در این راستا صورت می‌دهیم، معمولاً بدون درک کامل از آن انجام می‌شود و بیشتر به روال عادت انجام می‌گیرد!
، اگرچه به نظر می‌رسد که «مد پایدار» واژه‌ای پرافتخار و بزرگ است، اما با نگاهی به تعریف ساده‌ای که از آن ارائه شده، درمی‌یابیم که هر یک از ما به نوعی ممکن است در زندگی روزمره خود به این مد پایبند بوده باشیم. به عنوان مثال، زمانی که لباسی که برای خواهرمان تنگ شده است را به تن می‌کنیم، شلوار قدیمی پدربزرگ را قیچی کرده و به آن پوشش جدیدی می‌بخشیم یا وقتی لباس‌های غیرقابل استفاده را برای مصارفی دیگر مانند گردگیری به کار می‌گیریم، همگی نشان‌دهنده پایبندی ما به «مد پایدار» هستند. این نوعی از صنعت پوشاک و مد است که بر حفظ محیط زیست و منابع طبیعی تأکید دارد.
برخی منابع، صنعت مد و پوشاک را به عنوان دومین صنعت آلوده‌کننده محیط زیست معرفی می‌کنند و به کارگیری بیش از ۸۰۰۰ ماده شیمیایی مضر در این زمینه را مورد اشاره قرار می‌دهند. این مواد سرانجام به خاک، آب‌های زیرزمینی و جاری رسیدگی می‌کنند و در عین حال حدود ۱۰ درصد از گازهای گلخانه‌ای در جهان ناشی از صنعت پوشاک است.
«مد پایدار» چگونه به وجود آمد؟
همان‌طور که آغاز صنعت مد به کشورهای اروپایی و آمریکایی مربوط می‌شود، «مد پایدار» نیز زاده همان جاست. در اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، با انتشار کتاب «بهار خاموش» نوشته یک زیست‌شناس آمریکایی، پیوندی میان جنبش مد پایدار و جنبش محیط‌زیستی معاصر شکل گرفت، چرا که این کتاب به آسیب‌های زیست‌محیطی و اجتماعی ناشی از صنعت مد و فشن اشاره می‌کرد. حدود ۳۰ سال بعد و در اوایل دهه ۱۹۹۰ و همزمان با کنفرانس سازمان ملل متحد در زمینه توسعه پایدار، این مسائل به مجلات مد، فشن و منسوجات راه یافت و شرکت‌هایی که با تولیدات بی‌رویه خود تأثیرات مخربی بر محیط زیست داشتند معرفی شدند. از همین نقطه، فعالان این حوزه به این نتیجه رسیدند که باید رویکرد تولیدی خود را تغییر دهند. در پی این تغییر، تحقیقات و پژوهش‌ها در مورد مد پایدار آغاز شد و این مفهوم به تدریج در سایر نقاط جهان نیز شناخته شد.
تعریف «مد پایدار» به صورت کلی یعنی تولید و مصرف پوشاک با کمترین اثر منفی بر محیط زیست. این نوع مد با مصرف‌گرایی در تضاد است و به حقوق کارگران، سلامت افراد و حفاظت از محیط زیست و حیات وحش اهمیت می‌دهد.
چرا باید به سراغ «مد پایدار» برویم؟
روند تغییر به «مد پایدار» از زمانی آغاز شد که بشر به افزایش نامتناسب سرعت مصرف و تجاوز آن از ظرفیت تجدیدپذیری منابع پی برد. «مد آهسته» و «مد اخلاق‌گرا» نیز جزو زیرمجموعه‌های «مد پایدار» هستند. رویکرد مد اخلاق‌گرا به ارجحیت نیروی کار و حقوق حیوانات بر تولید تأکید دارد، در حالی که مد آهسته بر مقابله با مصرف‌گرایی و حمایت از منابع پایدار تمرکز دارد.
به زبان ساده، طرفداران مد آهسته باور دارند که استفاده از چرم در تولید پوشاک مشکلی ندارد زیرا در صورت تولید پوشاک با چرم با کیفیت، می‌توان چندین سال از آن‌ها استفاده کرد. این موضوع اما با دیدگاه مد اخلاق‌گرا در تضاد است. در نهایت، «مد پایدار» به تمامی این تعریف‌ها بستگی دارد و به دنبال تولید محصولاتی است که به محیط زیست آسیب نزند.
اما چرا صنعت مد و پوشاک تا این حد قادر است تأثیرات منفی بر محیط زیست داشته باشد که نیاز به ایجاد شاخه‌ای مستقل از آن را ایجاب کند؟
پنبه یکی از اصلی‌ترین مواد اولیه برای تولید پوشاک است و کشت آن نیاز به آب بسیار زیادی دارد. اما مشکل تنها به اینجا پایان نمی‌یابد، زیرا برای کشت پنبه به مواد شیمیایی و آفت‌کش‌ها نیازمندیم، موضوعی که نه تنها بر محیط زیست بلکه بر کارگرانی که با این مواد در ارتباط هستند تأثیر منفی می‌گذارد. پس از کشت پنبه، نوبت به بافت پارچه می‌رسد که یکی از پرآب‌ترین مراحل محسوب می‌شود. مرحله بعدی رنگرزی پارچه‌هاست که اکثر اوقات به صورت شیمیایی انجام می‌شود و مایعات زاید آن به دریاها و خاک ریخته می‌شوند.
این داستان هنوز به پایان نرسیده است؛ برخی پارچه‌هایی که بر پایه نفت تولید می‌شوند، بخشی از مواد اولیه در صنعت پوشاک هستند. هنگام شست‌وشوی این پارچه‌ها، «میکروفیبرهای پلاستیکی» از آن‌ها جدا می‌شوند و به زمین و رودخانه‌ها منتقل می‌شوند و در نهایت به غذای آبزیان و انسان‌ها تبدیل می‌شوند، و این باعث اختلال در چرخه طبیعی اکوسیستم می‌شود.
Fast Fashion که نوعی مد و فشن است، در نقطه مقابل «مد پایدار» قرار دارد؛ این نوع از مد، هدفش تولید انبوه پوشاک در سریع‌ترین زمان ممکن و با کمترین هزینه، بدون در نظر گرفتن عواقب زیست‌محیطی و اجتماعی است. اگرچه این نوع مد می‌تواند از نظر اقتصادی جذاب باشد، اما به دلیل افزایش آگاهی عمومی در مورد اهمیت محیط زیست و شکل‌گیری درخواست‌های مردمی، برندهای مد و لباس مختلف جهانی تلاش می‌کنند تا خود را به این نیازها نزدیک کنند. هرچند هنوز در کشورهایی نظیر ایران، که صنعت «مد پایدار» در آن نوپاست، تولیدکنندگان به دلیل تمایل به کاهش قیمت تمام‌شده محصولات خود، از پیوستن به این جنبش مقاومت می‌کنند.
وضعیت «مد پایدار» در ایران
علاوه بر این که تولیدکنندگان داخلی به دلایل اقتصادی تمایل چندانی به پیگیری «مد پایدار» ندارند، کمبود زیرساخت‌های لازم برای تولید انبوه لباس‌های دوستدار محیط زیست و نبود فرهنگ‌سازی مناسب مرتبط با مصرف لباس‌های سازگار با مد پایدار باعث شده که این شاخه از مد در کشور ما به‌طور جدی مورد توجه قرار نگیرد.
از سوی دیگر، دو عامل «چشم و هم‌چشمی» و «مصرف‌گرایی» نیز به تشدید این وضعیت کمک می‌کند. در واقع این روزها، شاید شرایط اقتصادی باعث شود که یک لباس برای مدت طولانی مورد استفاده قرار گیرد، اما به وضوح با شیوه‌های گذشته که یک لباس تا زمان غیرقابل استفاده شدن پوشیده می‌شد، اختلاف دارد و این امر خود سبب افزایش مصرف‌گرایی می‌شود. وقتی واژه «مد پایدار» مطرح می‌شود، ممکن است اولین جمله‌ای که برخی افراد بر زبان می‌آورند این باشد که «ما لباس کهنه نمی‌پوشیم»، که نشان‌دهنده این است که اکثر افراد تنها با یک جنبه از «مد پایدار» آشنا هستند که مربوط به فرآیند «ری‌دیزاین» یا بازطراحی لباس‌های قدیمی است و عموماً از نقش کارخانه‌های تولید لباس در مراحل اولیه تا نهایی تولید نخ، پارچه و دوخت، بی‌خبرند.
بیشتر بخوانید:
لباس جدید نخرید!
از سوی دیگر، این جمله در شرایطی گفته می‌شود که با رویکرد فعلی نسبت به مسئله لباس و پوشش، سالانه هزاران تُن لباس در سراسر جهان دور ریخته می‌شود، در حالی که بخش بزرگی از این لباس‌ها قابلیت بازیافت دارند، اما به دلیل تمایل به مصرف‌گرایی و عدم آگاهی کامل افراد از جزئیات «مد پایدار»، تولیدکنندگان پوشاک از این منابع بی‌استفاده باقی می‌مانند.
هر فرش قرمز، یک لباسِ نو!
علاقه به نشان‌دادن خود با لباسی جدید در مراسم مختلف یکی دیگر از عواملی است که فضای خانوادگی، رسانه‌ها و سلبریتی‌ها در آن مؤثر هستند؛ افرادی معروف که معمولاً تصاویر تبلیغاتی آن‌ها را بر بزرگ‌ترین بیلبوردهای شهری مشاهده می‌کنیم و یا پست‌های اینستاگرامی آن‌ها نشان‌دهنده این است که برای اکران خصوصی هر فیلم، هر جشنواره و هر فرش قرمز با یک لباس جدید و غیرتکراری حضور دارند. این موضوع به تدریج ایده «هر مهمانی یک لباس نو» را در ذهن بیننده تثبیت می‌کند!
راهبردهایی برای رعایت «مد پایدار»
صرف نظر از اینکه تولیدکنندگان پوشاک باید در پروسه تولید به اصول مد پایدار پایبند باشند، خود ما نیز با اقداماتی ساده می‌توانیم به این حرکت بپیوندیم. خرید اصولی و کیفیت بالا، بازطراحی لباس‌های قدیمی با تغییرات جزئی، اشتراک‌گذاری لباس‌های مجلسی که فقط یک یا دو بار قرار است پوشیده شوند و توجه به ساخت لباس‌های شخصی به‌جای خرید لباس‌های سری‌دوزی، از جمله این اقدامات هستند.