سفیر جمهوری اسلامی ایران در ترکیه، اختلاف‌نظرها میان دو کشور را همچون پدیده‌ای طبیعی تلقی کرده و بیان کرد: دو کشور در تلاشند تا این اختلافات را به سمت همکاری و همیاری پیش ببرند، به‌ویژه در شرایط فعلی منطقه که نیاز به همفکری و هم‌افزایی به مراتب بیشتر احساس می‌شود.
، سفر «هاکان فیدان» وزیر امور خارجه ترکیه به تهران در این هفته در حالی انجام گرفت که تحولات منطقه‌ای با سرعتی بی‌سابقه در حال تغییر معادلات هستند و بازیگران اصلی منطقه بیش از هر زمان دیگری نیاز به گفت‌وگوهای راهبردی و سازوکارهای پایدار برای مدیریت اختلافات و توسعه همکاری‌ها دارند.
روابط ایران و ترکیه، به عنوان دو قدرت همسایه با امکانات وسیع اقتصادی، ژئوپلیتیکی و امنیتی، در سال‌های اخیر به سمت تثبیت و نهادینه‌سازی همکاری‌ها پیش رفته و تعدادی از توافقات دوجانبه، چارچوب این روابط را شکل داده است؛ هر چند که اجرای برخی از این توافقات با موانعی روبرو بوده است. با این حال، به نظر می‌رسد که دو طرف در صدد عبور از این چالش‌ها و ورود به مرحله‌ای هستند که در آن منافع مشترک اقتصادی، امنیتی و منطقه‌ای بر اختلاف‌نظرها غالب شود.
تأکید بر فعال‌سازی سندهای همکاری، تمرکز بر پروژه‌های زیرساختی نظیر خطوط ریلی و کریدورهای ترانزیتی، تقویت سازوکارهای امنیتی مشترک، تبادل نظر در مورد تحولات حساس منطقه از قفقاز تا سوریه و غزه، و همچنین تلاش برای متوازن‌سازی روابط تجاری، همگی نشان از تلاشی هدفمند برای بازتعریف یک چارچوب همکاری پایدار و آینده‌نگر دارد.
این سفر در واقع پیام روشنی را به همراه داشت مبنی بر اینکه تهران و آنکارا در زمانی که نقش‌آفرینی بازیگران فرامنطقه‌ای بیشتر به بی‌ثباتی منجر شده، به این نتیجه رسیده‌اند که تنها از طریق همگرایی و گفت‌وگوهای منظم می‌توانند منافع ملی خود را حفظ کرده و بر تحولات محیط پیرامون تأثیرگذار باشند. بر این اساس، می‌توان این دیدار را به عنوان حلقه‌ای مهم در فرآیند آماده‌سازی نشست آتی شورای عالی همکاری ایران و ترکیه در نظر گرفت؛ نشستی که انتظار می‌رود سطح جدیدی از هماهنگی‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی دو کشور را ارایه دهد.
در گفت‌وگو با «محمدحسن حبیب‌الله‌زاده» سفیر ایران در ترکیه، به بررسی آخرین ابعاد روابط دو کشور و چالش‌های پیش رو پرداخته‌ایم.
حبیب‌الله‌زاده در این مصاحبه تأکید می‌کند که روابط ایران و ترکیه بسیار گسترده، چند بعدی و اساساً مبتنی بر سازوکارهای نهادینه‌شده است.
او اظهار می‌دارد که بسیاری از توافقات دوجانبه میان دو کشور به اجرا درآمده و برخی دیگر هنوز در حال پیگیری یا اصلاح هستند و مهمترین عامل پیشرفت روابط، وجود اراده سیاسی مشترک میان رهبران ایران و ترکیه در این راستاست.
این دیپلمات ارشد ایران، مشکلات تجاری و اختلافات منطقه‌ای را طبیعی می‌داند و بر تلاش‌های مشترک برای رفع موانع، متوازن‌سازی روابط اقتصادی و پیشبرد پروژه‌های زیربنایی همچون کریدورهای حملونقل و انرژی تأکید می‌کند.
او به همکاری‌های امنیتی دو کشور در بستر کمیته‌های مشترک، هماهنگی در موضوعات منطقه‌ای از قبیل سوریه و قفقاز و نقش سفر وزیر خارجه ترکیه در آماده‌سازی نشست آینده شورای عالی همکاری دو کشور اشاره کرد.
متن کامل این گفتگو به شرح زیر است:
سوال: در سال‌های اخیر اسناد و توافق‌های مختلفی میان ایران و ترکیه امضا شده است، اما کارشناسان و مسئولان بر این باورند که برخی از آنها به‌درستی اجرایی نشده‌اند. در سفر اخیر چه تغییراتی به وقوع پیوست که ممکن است روند پیاده‌سازی توافق‌ها را تسریع کند؟
روابط ایران و ترکیه به واقع رابطه‌ای گسترده و چند جنبشی است که در بستر سازوکارهای متعددی قرار دارد. این روابط محدود به تنها یک یا چند جنبه نیست، بلکه شامل مجموعه وسیعی از مسائل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، امنیتی، کنسولی و مرزی و غیره می‌شود. همانطور که اشاره کردید، تعدادی از اسناد حقوقی و توافقات متعدد میان دو کشور امضا شده که به نوعی، نقشه راه ارتباطات دوجانبه را در زمینه‌های مختلف ترسیم می‌کند. اجرای این توافقات بستگی به ماهیت آنان در بازه‌های زمانی کوتاه، میان‌مدت تا بلندمدت ادامه دارد. بدین ترتیب، مذاکرات و توافقات تنها گام نخست در مسیر رسیدن به اهداف هستند و طبیعی است که در حین اجرا، موانع و چالش‌هایی به وجود بیاید. بخشی از چالش‌ها به ظرفیت‌های داخلی در هر دو کشور و بخشی دیگر به عوامل خارجی و خارج از کنترل دولت‌ها مربوط می‌شود.
در این راه، موانع شناسایی شده و به دنبال راه‌حل‌های آنها هستیم؛ برخی موانع قابل حل‌اند و در مواردی دیگر باید اصلاحاتی در اسناد صورت گیرد. بسیاری از توافقات فعلی به مرحله اجرا درآمده و نتایج آن کاملاً مشهود است. زیرساخت اصلی روابط دو کشور نیز بر همین توافقات استوار است. برای تعداد کمتری از اسناد، شرایط لازم فراهم شده و پیشرفت‌های قابل توجهی حاصل گردیده است. تنها برخی اسناد با موانعی مواجه‌شده‌اند که در حال پیگیری و گفتگو برای حل آنها هستیم. وزارت امور خارجه و سفارت ایران در آنکارا نیز با همکاری دستگاه‌های ذیربط، این مسایل را به‌طور مداوم پیگیری می‌کنند. نکته مهم آن است که تمایل جدی برای گسترش روابط در دو کشور وجود دارد.
سوال: تهران و آنکارا با وجود ظرفیت‌های فراوان، با برخی محدودیت‌های سیاسی و اقتصادی مواجه‌اند که مانع پیشرفت روابط می‌شود. مهمترین محدودیت کنونی چیست و آیا در گفت‌وگوهای اخیر راه حلی برای آن مطرح شد؟
بخشی از موانع به سازوکارهای چند لایه داخلی در هر کشور مربوط است. مشکل اصلی در روابط تجاری، نیاز به ساده‌سازی قوانین گمرکی و بهبود فرایندها در زمینه سرمایه‌گذاری و صادرات و واردات است که می‌تواند به گسترش مبادلات کمک کند. امکانات دو کشور در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و بین‌المللی فوق‌العاده بالاست و دو طرف کوشش دارند تا از این ظرفیت‌ها استفاده کنند. با توجه به توانمندی‌ها، اهداف مشخصی تعیین شده و ما در این مسیر در حال حرکت هستیم. با وجود چالش‌های موجود، روابط در حال گسترش است و ما نیز به همین منظور در تلاشیم.
سوال: ترکیه بر توسعه تجارت تأکید دارد، اما ایران معتقد است که برخی موانع ساختاری مانع پیشرفت روابط شده‌اند. آیا در این سفر به توافقی درباره این موانع رسیدید؟
وجود چالش‌ها در روابط تجاری میان کشورها موضوعی عادی است و حتی اعضای یک بلوک اقتصادی نیز ممکن است با چنین مسائلی مواجه شوند. چیزی که در این بین حائز اهمیت است، وجود اراده سیاسی برای برطرف کردن این مشکلات است. خوشبختانه این اراده در هر دو طرف موجود است و مراحل حل مسائل باقی‌مانده ادامه دارد. همچنین، باید اشاره کنم که روابط ایران و ترکیه وارد مرحله‌ای شده است که در آن ساختارهای همکاری دو کشور بر پایه همسایگی، روابط تاریخی، پیوندهای اقتصادی و منافع مشترک در حوزه‌های مرزی، ترانزیت و انرژی شکل گرفته و فضایی برای برقراری روابطی متعادل و مبتنی بر تعامل ایجاد شده است. مناسبات دو کشور با اینکه با چالش‌ها روبروست، اما بر پایه یک واقعیت ساده استوار است؛ ما دو کشور در یک جغرافیای به هم پیوسته زندگی می‌کنیم و همکاری همیشه از رقابت پایدارتر است.
سوال: پروژه‌هایی از قبیل توسعه خطوط ریلی، کریدورها و همکاری انرژی بین دو کشور همه‌گاه مطرح بوده اما کند پیش می‌روند. آیا در این سفر سازوکاری جدید برای تسریع در این طرح‌ها اتخاذ شد؟
پروژه‌های کلان مانند کریدورهای حملونقل و طرح‌های انرژی معمولاً به منابع مالی، مطالعات دقیق و هماهنگی‌های چندجانبه نیاز دارند که این امر فرآیند را زمان‌بر می‌کند. ایران و ترکیه در این زمینه‌ها تعامل سازنده‌ای دارند و وزرای امور خارجه هر دو کشور در سفر اخیر عزم مشترک خود را برای ادامه پیگیری این پروژه‌ها اعلام کردند.
سؤال: با وجود همکاری‌های امنیتی، ایران و ترکیه در پرونده‌های منطقه‌ای از جمله سوریه و قفقاز اختلافات برجسته‌ای دارند. آیا در این سفر چارچوب جدیدی برای مدیریت این اختلافات تعیین شده است؟
وجود اختلاف نظر در مسائل مختلف طبیعی است. دو کشور در تلاشند تا این اختلافات را به سوی همکاری سوق دهند، به‌ویژه در این دوره که ضرورت همفکری و هم‌افزایی به شدت احساس می‌شود. از آنجایی که ایران و ترکیه در یک جغرافیای کلیدی همسایه‌اند و تحولات منطقه‌ای بر منافع هر دو کشور اثر می‌گذارد، ساختارهایی همچون کمیته مشترک امنیتی، مکانیسم مشورت‌های سیاسی بین دو وزارت خارجه و نشست شورای عالی همکاری‌های ایران و ترکیه در سطح روسای جمهوری برای هماهنگی سطوح بالا ایجاد شده است.
یکی از موضوعات مهم در دستور کار سفر آقای فیدان به تهران، فراهم آوردن مقدمات نشست آتی شورای عالی همکاری‌های ایران و ترکیه بود. در این نشست، دامنه وسیعی از مسائل توسط روسای جمهور و نشست مشترک اعضای کابینه دو کشور مورد بحث قرار خواهد گرفت. جالب اینکه، مکالمات حتی در خصوص موضوعات اختلافی نیز با برادران‌مان در ترکیه همواره دوستانه بوده است و دو کشور در موضوعاتی از قبیل قفقاز، سوریه و دیگر مسائل، چه به شکل دوجانبه و چه تحت چارچوب‌های مربوطه، در جریان تبادل نظر و هماهنگی قرار دارند.
سوال: ترکیه مخالف تحریم‌ها علیه ایران است، اما در عمل برخی شرکت‌ها و بانک‌ها همکاری نمی‌کنند. آیا در این سفر درباره این نگرانی به گفتگو پرداخته شده است؟
رفع تحریم‌ها و ایجاد افق‌های جدید اقتصادی همواره یکی از اصول محوری در گفت‌وگوهای ما بوده است. در روابط با ترکیه نیز توسعه همه‌جانبه روابط بسیار حائز اهمیت است و در این زمینه دستاوردهای خوبی حاصل شده است؛ به عنوان مثال، در سال گذشته حجم روابط اقتصادی ۶۵ درصد رشد داشته که نتیجه تعاملات دو جانبه است.
سوال: همکاری‌های مرزی ایران و ترکیه، با توجه به وسعت مرزهای مشترک بسیار حائز اهمیت است. تا کنون چه اقداماتی در این حوزه انجام شده است؟
تردد و تبادل مرزی با رویکردی مثبت پیگیری می‌شود. دو کشور توافق کرده‌اند که برای سهولت در عبور و مرورها، تعداد گذرگاه‌های مرزی را از سه به چهار یا پنج افزایش دهند. گذرگاه چهارم مرزی ایران و ترکیه در منطقه کوزه‌رش – گلینجک در شهرستان سلماس استان آذربایجان غربی در حال نهایی‌شدن است و گذرگاه پنجم که در چالدران/ چیلی واقع شده، هنوز در دست بررسی است. همچنین برگزاری نشست اقتصادی استانداران استان‌های مرزی دو کشور نیز در برنامه‌ریزی‌های ما قرار دارد. علاوه بر این، قصد داریم چهارمین کنسولگری جمهوری اسلامی ایران در ترکیه را تأسیس کنیم. کنسولگری جدید به‌زودی در شهر وان افتتاح خواهد شد که به تقویت همکاری‌های مرزی و پشتیبانی از گذرگاه‌ها کمک شایانی خواهد کرد.
سؤال: موضوع مهاجرت غیرقانونی و قاچاق انسان چندین سال است که مطرح می‌شود. آیا در این سفر اقدامات عملیاتی جدیدی برای کنترل مرزها توافق شد؟
مهاجرت غیرقانونی یک معضل جهانی است و هر دو کشور ایران و ترکیه با آثار آن دست به گریبانند. این موضوع در محور گفتگوها قرار داشته و نهادهای مرتبط در دو کشور درباره آن در ارتباط مستمر هستند. مسائلی از قبیل انواع قاچاق و مهاجرت غیرقانونی در چارچوب کمیته همکاری‌های امنیتی که به صورت دوره‌ای برگزار می‌شود، بررسی و مورد اهتمام قرار می‌گیرد.
سؤال: برخی معتقدند که توازن تجاری به نفع ترکیه است. آیا در این سفر بحثی درباره اصلاح این عدم تعادل مطرح شد؟
ترکیه به عنوان سومین شریک تجاری ایران شناخته می‌شود و سطح روابط در سال‌های اخیر در حال افزایش است. در سال گذشته، حجم مبادلات دو کشور ۶۵ درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است. در شش ماه اول سال جاری، حجم تجارت به حدود ۷ میلیارد دلار رسید. به طور طبیعی ظرفیت‌های صادراتی هر یک از دو کشور متفاوت است، ولی هدف ما استفاده از تمام پتانسیل‌ها و رسیدن به توافقاتی متوازن‌تر و مبتنی بر منافع مشترک است.
سوال: سفر وزیر امور خارجه ترکیه در زمان حساسی صورت گرفت. پیام اصلی این سفر چیست و آیا می‌تواند بر روندهای منطقه‌ای تأثیرگذار باشد؟
ایران و ترکیه نه تنها به عنوان دو کشور با روابط همسایگی عمیق شناخته می‌شوند، بلکه دو بازیگر کلیدی منطقه و جهان اسلام نیز هستند و مشاوره در خصوص مسائل منطقه‌ای از اهمیت زیادی برخوردار است. علاوه بر موضوعات مرتبط با توسعه روابط دوجانبه، دو کشور در مسائل نظیر فلسطین، بحران غزه، تحولات سوریه، قفقاز جنوبی، افغانستان و مبارزه با تروریسم همکاری و تبادل نظر می‌کنند. پیام اصلی این سفر، تأکید بر عزم دو کشور برای تقویت همکاری و کمک به برقراری صلح و ثبات در منطقه است. این سفر در چارچوب تحولات سرعت‌گیر در منطقه و اوج‌گیری فعالیت‌های بازیگران فرامنطقه‌ای صورت پذیرفت. ایران و ترکیه بر این باورند که کشورهای منطقه باید برای حل مشکلات پیشگام شوند چرا که دخالت‌های فرامنطقه‌ای نه تنها در حل مسائل مؤثر نبوده‌اند بلکه گاهی حتی موجب بی‌ثباتی بیشتر شده‌اند. اکنون زمان آن رسیده که کشورهای منطقه برای تأمین صلح و رفاه با یکدیگر همکاری کنند.
سؤال: آیا در جریان این سفر به مسائل کنسولی میان دو کشور، از جمله وضعیت زندانیان خصوصاً «احمدرضا بیضایی» استاد دانشگاه ایرانی بازداشت شده در ترکیه، مباحثی مطرح و رایزنی شد؟
حمایت از ایرانیان مقیم خارج و کمک به آنها جزء اولویت‌ها و وظایف نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران می‌باشد. بخش‌های کنسولی سفارت و سرکنسولگری‌ها به صورت مستمر در پیگیری مسائل مربوط به زندانیان هستند.
بازدید‌های منظم از زندان‌ها و رسیدگی به وضعیت زندانیان ایرانی در اولویت قرار دارد و نه تنها این وظیفه‌ای اداری، بلکه یک مسئله انسانی است. نمایندگی‌ها با هدف رسیدگی به وضعیت ایرانیان زندانی در خارج از کشور، در همکاری با قوه قضائیه کشور میزبان، سعی دارند تا زندانیان و محکومین را به وطن و نزد خانواده‌هایشان بازگردانند.
پیگیری وضعیت زندانیان تنها به عهده بخش کنسولی نمایندگی‌ها نیست، بلکه سفیر، سرکنسول‌ها، حوزه سیاسی و کنسولی وزارت امور خارجه، معاونین وزیر خارجه و شخص وزیر نیز با جدیت وضعیت ایرانی‌ها را در جلسات و رایزنی‌ها مطرح و پیگیری می‌کنند و همچنین تلاش‌ها در این مسیر با قوت ادامه دارد.