دهان به‌عنوان نخستین دروازه ورود مواد غذایی به دستگاه گوارش شناخته می‌شود و به همین دلیل سلامت آن اهمیت فوق‌العاده‌ای در سلامت کلی بدن دارد.
در درون دهان، دندان‌ها وظیفه اصلی جویدن و آماده‌سازی غذا را پیش از فرستادن آن به مری به عهده دارند. علاوه بر نقش جویدن، دندان‌ها در تلفظ صحیح کلمات و نطر صحیح صحبت کردن و همچنین حفظ فرم و زیبایی چهره بسیار تاثیرگذار هستند.
پوسیدگی دندان، یکی از عمده‌ترین بیماری‌هایی است که می‌تواند با آسیب به دندان‌ها، عملکرد آنها را تحت تاثیر قرار دهد. در این مقاله به‌صورت ساده به تبیین دلایل بروز پوسیدگی دندان‌ها خواهیم پرداخت.
به منظور بروز پوسیدگی دندان، چهار عامل باید به‌طور همزمان وجود داشته باشند. به عبارت دیگر، حذف هر یک از این عوامل می‌تواند به پیشگیری از پوسیدگی دندان‌ها کمک کند:
۱) میکروارگانیسم‌های مرتبط با پوسیدگی
در دهان انسان، بیش از ۵۰۰ نوع میکروب مختلف شناسایی‌شده است که برخی از آنها، نظیر استرپتوکوک موتانس و لاکتوباسیل، عامل ایجاد پوسیدگی دندان محسوب می‌شوند.
این میکروب‌ها به‌وفور در توده نرمی به نام پلاک دندانی که پس از چند ساعت بدون مسواک زدن بر روی دندان‌ها شکل می‌گیرد، یافت می‌شوند.
۲) قندها
مصرف مکرر قندها در طول روز موجب فراهم شدن زمینه برای آغاز پوسیدگی دندان می‌شود، زیرا میکروب‌های پوسیدگی‌زا از قندها به‌عنوان منبع غذایی خود استفاده می‌کنند و برای زنده ماندن، رشد و تکثیر نیاز دارند.
با مصرف قندها توسط این میکروب‌ها، اسیدهایی تولید می‌شود که به تدریج ساختار معدنی مینای دندان را حل کرده و به آغاز روند پوسیدگی منجر می‌شود.
عدم رعایت بهداشت دهان پس از هر وعده غذایی باعث باقی‌ماندن خرده‌های غذا در دهان می‌شود و فعالیت میکروب‌ها موجب تسهیل در تولید اسید می‌گردد.
۳) میزبان مستعد
این عامل به این معناست که با توجه به مصرف مکرر قندها و وجود میکروب‌ها، نسبت به دندان‌هایی که دارای شیارهای عمیق‌تر و گیراتر هستند یا در افرادی با جریان بزاق کمتر که دهانشان خشک است یا سیستم ایمنی آنان به درستی عمل نمی‌کند، پوسیدگی بیشتری رخ می‌دهد.
۴) زمان
ایجاد پوسیدگی دندان یک روند تدریجی است و برای اثرگذاری سه عامل پیشین، زمان کافی لازم است.
چند نکته جالب درباره پوسیدگی دندان:
– پوسیدگی دندانی به‌عنوان یک بیماری مسری شناخته می‌شود، بدین معنا که میکروب‌های عامل آن می‌توانند از طریق تماس نزدیک، به‌ویژه از طریق والدین به کودک منتقل شوند.
برخی مطالعات نشان داده‌اند که رعایت بهداشت دهان، ترمیم دندان‌های پوسیده و مصرف آدامس‌های حاوی زایلیتول توسط والدین یا خواهر و برادرهای نوزاد می‌تواند با کاهش تعداد میکروب‌های دهانی آنها، زمان انتقال میکروب به دهان نوزاد را به تعویق اندازد و در نتیجه، میزان پوسیدگی در دهان او را کاهش دهد.
– در مراحل اولیه پوسیدگی دندان، ضایعه‌ای بدون حفره شکل می‌گیرد. در سطوح صاف، به‌ویژه در سطوح بین دندانی، این ضایعه اولیه به‌صورت لکه‌ای سفید یا قهوه‌ای خود را نشان می‌دهد.
– قندها شامل قندهای ساده (مثل گلوکز موجود در شکر) و قندهای مرکب (دوقندی، مثلاً فروکتوز موجود در میوه‌ها یا لاکتوز موجود در شیر، و چند قندی مانند نشاسته موجود در نان یا چیپس) قادرند موجب پوسیدگی شوند.
– بیشترین اثرات پوسیدگی‌زایی قندها زمانی اتفاق می‌افتد که در بین وعده‌های اصلی مصرف شوند. مصرف قندها بلافاصله بعد از وعده‌های غذایی اصلی، کمتر احتمال پوسیدگی را به همراه دارد.
– پس از هر بار مصرف قند، pH پلاک دندانی به‌سرعت کاهش یافته و به زیر حد بحرانی یعنی ۵.۵ می‌رسد.
در این حالت، آسیب به ساختار مینا با خارج شدن مواد معدنی از آن آغاز می‌شود. در نواحی بین دندانی که دسترسی بزاق به آن کمتر است، در صورت عدم شستشوی دهان با آب، این کاهش pH می‌تواند تا دو ساعت هم ادامه یابد.
– در میان وعده‌ها، برای پیشگیری از پوسیدگی دندانی، بهتر است به‌جای مصرف ترکیبات حاوی قند، از لبنیات، میوه، سالاد و آجیل استفاده کرد.
– تعداد دفعات مصرف قندها، تاثیر بیشتری بر ایجاد پوسیدگی دندان دارد تا مقدار کل مصرف آنها. به‌عنوان مثال، مصرف پنج عدد شکلات در طول روز با فاصله دو ساعت، بیشتر از یکی کردن مصرف آنها در یک میان وعده، موجب پوسیدگی می‌شود.
– میان وعده‌های قندی با چسبندگی بالا مانند کیک، بیسکویت و شکلات‌های چسبنده، نسبت به آب میوه‌های شیرین یا سایر فرم‌های محلول قابل پاک شدن، پوسیدگی‌زایی بیشتری دارند.
– قند موجود در میوه‌ها و سبزیجات تازه و غذاهای پرنشاسته پخته مثل برنج و سیب‌زمینی، دارای خاصیت پوسیدگی‌زایی پایین هستند.
– نوشابه‌های گازدار به‌دلیل داشتن محتوای اسیدی و همچنین قند بالا، عامل ایجاد پوسیدگی دندان هستند.
– بزاق به‌خاطر داشتن یون‌های معدنی و ترکیبات ضد میکروبی، نقش حفاظتی در برابر پوسیدگی دندان‌ها دارد.
در حین خواب، به دلیل کاهش ترشح بزاق، سرعت پیشرفت پوسیدگی دندان‌ها افزایش می‌یابد؛ بنابراین رعایت بهداشت دهان قبل از خواب از اهمیت بیشتری نسبت به زمان‌های دیگر برخوردار است.
– جویدن آدامس، به‌ویژه آدامس‌های حاوی شیرین‌کننده‌های جدید قند الکل (مانند زایلیتول یا سوربیتول) بعد از هر وعده غذایی، به جلوگیری از پوسیدگی کمک می‌کند.
این اثر مثبت به دلیل تحریک جریان بزاق و حذف خرده‌های غذایی از سطح دندان‌ها با جویدن آدامس حاصل می‌گردد.
علاوه بر این، زایلیتول با کاهش تشکیل پلاک دندانی، چسبندگی باکتری‌ها به سطح دندان، کاهش میزان استرپتوکوک موتانس در بزاق و پلاک، و همچنین کاهش سطح اسید لاکتیک تولید شده توسط باکتری‌ها، به حفاظت از دندان‌ها کمک می‌کند.
– احتمال ایجاد پوسیدگی در سطح جونده دندان‌های آسیای دایمی که دارای شیارهای عمیق و نامنظم هستند، نسبتاً بالا است.
این موضوع به این دلیل است که ذرات غذایی راحت‌تر در عمق شیارهای این دندان‌ها گیر کرده و حتی ممکن است با مسواک زدن هم به راحتی تمیز نشوند.
– جنس دندان نیز تا حدی بر ایجاد پوسیدگی تاثیر دارد. برای مثال، مینای دندان و عاج دندان‌های دائمی فردی که در کودکی تغذیه مناسبی داشته یا در آب آشامیدنی محل زندگی‌اش درصد فلوراید مطلوب وجود داشته، به‌خوبی شکل می‌گیرد و در برابر پوسیدگی مقاومت بیشتری دارد.
با توجه به توضیحات ذکرشده، برای دستیابی به دندان‌های سالم، انجام اقدامات پیشگیرانه زیر به‌عنوان بخشی از مراقبت‌های جامع، ضروری است:
۱- مراجعات دوره‌ای منظم به دندانپزشک
انجام معاینات منظم و دریافت مشاوره‌های لازم از تیم دندانپزشکی، به پیشگیری و شناسایی زودهنگام بیماری‌های دهان و دندان کمک می‌کند و جزء اصلی مراقبت‌های جامع پیشگیری محسوب می‌شود.
۲- مسواک زدن
این عمل مهم‌ترین اقدام در بهداشت دهانی است که برای حفظ سلامت دندان‌ها و لثه‌ها، انجام روزانه آن ضروری است.
مسواک زدن با دقت و با شیوه صحیح (دو بار در روز و هر بار به مدت چهار دقیقه) با حذف پلاک میکروبی و ذرات غذایی از سطح دندان‌ها، می‌تواند به پیشگیری از پوسیدگی کمک کند.
۳- استفاده از نخ دندان
نخ دندان به عنوان مکملی برای مسواک از عناصر حیاتی به‌شمار می‌رود که امکان پاکسازی سطوح بین دندانی از پلاک میکروبی و خرده‌های غذایی را فراهم می‌آورد.
۴- تغذیه صحیح
کاهش تعداد دفعات مصرف مواد قندی، به‌ویژه در میان وعده‌ها و جایگزین کردن آنها با غذاهای سالم نظیر لبنیات، میوه، سالاد و آجیل برای پیشگیری از پوسیدگی و کاهش تعداد دندان‌های خراب ضروری است.
۵- فلورایدتراپی
استفاده از عنصر فلوراید به منظور تقویت مینای دندان‌هاست. این روش می‌تواند به دو صورت انجام شود:
الف) فلورایدتراپی سیستمیک: به معنای بلع فلوراید و جذب آن از طریق سیستم گوارش و ورود آن به ساختار دندان‌های در حال رشد کودکان است.
این اقدام با افزودن مقادیر کنترل شده فلوراید به آب، شیر یا نمک استفاده‌شده در یک جمعیت صورت می‌گیرد.
این اقدام باید تحت نظر سیستم بهداشتی کشور و با تجهیزات و امکانات مناسب انجام گیرد. تحقیقات نشان داده‌اند که تاثیر این روش در کاهش پوسیدگی‌های دندانی در جوامع مختلف بسیار خوب و در حدود ۵۰ درصد بوده است.
ب) فلورایدتراپی موضعی: به معنای استفاده موضعی از ژل، وارنیش یا دهانشویه‌های حاوی فلوراید، پس از ظهور دندان‌های کودکان در فواصل منظم است. اثر این روش در جلوگیری از پوسیدگی کمتر از روش فلورایدتراپی سیستمیک است.
۶- فیشورسیلانت (شیارپوش)
این روش شامل پر کردن شیارهای عمیق و نامنظم روی سطح جونده دندان‌های آسیای با ماده‌ای سفید همرنگ دندان است. انجام این روش بهتر است بلافاصله پس از ظهور دندان‌های آسیای کودکان و قبل از بروز پوسیدگی صورت گیرد.
این روش سریع، ساده و در عین حال نیاز به مهارت فنی بالا دارد و توسط دندانپزشک متخصص کودکان انجام می‌شود و با حذف شیارهای عمیق و نامنظم، از تجمع مواد غذایی بر روی سطح جونده دندان‌ها جلوگیری کرده و به این ترتیب به پیشگیری از پوسیدگی کمک می‌کند.