شاید برایتان جالب باشد که بدانید کم‌خوابی و بی‌خوابی، به هر دلیلی که باشد، به طرز شگفت‌انگیزی به سلامت، کارایی و ایمنی شما لطمه می‌زند. در حال حاضر، عوارض ناشی از کمبود خواب به یکی از چالش‌های بزرگ در جوامع انسانی تبدیل گشته است.
دکتر محمدرضا شالبافان، متخصص روانپزشکی، درباره این موضوع اظهار می‌کند:
خواب یکی از حیاتی‌ترین فرایندهایی است که بدن برای تنظیم فعالیت‌ها و بازیابی انرژی به آن وابسته است و بر اساس جدیدترین تحقیقات، این فرایند در تمام موجودات زنده وجود دارد. در طول این فرایند بسیار حیاتی، بدن به حداقل انرژی مورد نیاز خود می‌رسد و سلول‌ها، به ویژه سلول‌های مغز، فرصتی دارند تا بعد از استراحت، خود را برای انجام فعالیت‌های روزانه آماده سازند. اما عدم انجام صحیح این فرایند می‌تواند عواقب جدی به همراه داشته باشد و همین امر بی‌خوابی را به عنوان یکی از رایج‌ترین و بحرانی‌ترین مشکلات روانپزشکی مطرح می‌کند.
تعریف بی‌خوابی
بی‌خوابی به شرایطی اطلاق می‌شود که فرد به مدت قابل توجهی قادر نباشد به گونه‌ای بخوابد که از خواب خود احساس رضایت کند و این امر به ناراحتی و خستگی در طول روز منجر شود. این مشکل در هر دو جنس، سنین مختلف و طبقات اجتماعی متفاوت دیده می‌شود و می‌تواند تاثیر عمیقی بر حس خوشبختی فرد داشته باشد.
مدت خواب طبیعی چقدر است؟
مدت خواب طبیعی افراد بنا به عملکرد مغز و سازوکارهای بدنی متفاوت است و به‌طور میانگین، مدت خواب اکثریت افراد جامعه حدود ۶ تا ۹ ساعت در طول یک شبانه‌روز می‌باشد.
در حالی که برخی افراد کمتر و عده‌ای بیشتر از این زمان می‌خوابند، نکته حائز اهمیت این است که افرادی که سال‌هاست بدون هیچ مشکلی، کمتر از این مقدار می‌خوابند و از خواب خود رضایت دارند و در طول روز خستگی نمی‌کشند، در واقع مشکلی ندارند. در حقیقت، مغز و بدن برخی افراد به گونه‌ای است که نیاز کمتری به خواب دارند و این به معنای وجود مشکل نیست.
عوامل موثر بر بی‌خوابی
شایع‌ترین و حیاتی‌ترین عوامل مرتبط با بی‌خوابی، مسائل روانپزشکی هستند. بسیاری از اختلالات روانی به ویژه افسردگی و اضطراب می‌توانند منجر به مشکلات خواب گردند.
یکی دیگر از مشکلات شایع که موجب اختلال خواب می‌شود، مسائل تنفسی هستند. بسیاری از افراد در حین خواب دچار وقفه‌های تنفسی موقتی (آپنه خواب) می‌شوند که این امر ممکن است با خر و پف‌های شدید یا احساس خفگی خود را نشان دهد. این مشکل بخصوص در مردان چاق با گردن‌های کوتاه و ضخیم، افراد سیگاری یا کسانی که دچار اختلالات تیروئید هستند، بیشتر مشاهده می‌شود. مبتلایان به این اختلالات معمولاً نه تنها در به خواب رفتن، به دلیل افکار مزاحم دچار مشکل هستند، بلکه در طول شب نیز خواب کم‌عمق دارند و به طور مکرر از خواب بیدار می‌شوند و ممکن است خواب‌های آزاردهنده ببینند.
عوامل متعددی نیز وجود دارند که می‌توانند خواب را مختل کنند، اما افرادی نیز هستند که بدون داشتن مشکل روانی یا فیزیکی، مدت طولانی از بی‌خوابی رنج می‌برند.
پیامدهای بی‌خوابی
آیت‌الله سیدحسن ضیایی، پژوهشگر در حوزه طب اسلامی درباره عواقب ناشی از بی‌خوابی می‌گوید:
بی‌خوابی مزمن به بروز بیماری‌ها و مشکلات متعدد نظیر سکته قلبی، فشار خون بالا، دیابت، کاهش توجه و تمرکز، اختلال در حافظه کوتاه مدت، اضطراب، افسردگی، اختلال در سیستم ایمنی، پذیرش آسان شکست، ناهنجاری‌های رفتاری، آسیب به خود و دیگران، بهم ریختن زندگی مناسب، از کوره در رفتن، بی‌حوصلگی، نداشتن روابط صحیح با دیگران، بروز تنش و عدم رعایت اصول بهداشت خواب (مانند خوابیدن به محض خواب‌آلودگی) منجر می‌شود.
خواب راحت با دستگاه
یکی از دلایل عمده خواب ناکافی، اختلالات تنفسی هستند. در موارد شدید، این اختلالات باید با استفاده از دستگاه یا عمل جراحی درمان گردند. البته تجویز این روش‌ها باید تنها توسط متخصص یا فوق تخصص اختلالات خواب انجام شود. با این حال، مهم است بدانیم که بهره‌برداری از این دستگاه، به ویژه دستگاه‌های کمک تنفسی، به عنوان یکی از راه‌های اثرگذار در بهبود خواب این افراد به شمار می‌رود.
استفاده از این دستگاه نه تنها خواب را بهبود می‌بخشد بلکه خطر بروز عوارض ناشی از مشکلات خواب، از جمله خطر مرگ در حین خواب را نیز کاهش می‌دهد.
درمان دارویی اختلالات خواب
همان‌طور که قبلاً ذکر شد، در بسیاری از موقعیت‌ها اختلالات روانی می‌توانند در کنار عوامل دیگر، به اختلال خواب منجر شوند.
نگرانی درباره داروهای خواب‌آور معمولا در صورت درمان این مشکلات، به مرور زمان خواب فرد نیز بهبود می‌یابد. اما گاهی نیاز است که به همراه داروی اصلی، برای مدت کوتاهی، فرد دارویی برای بهبود کیفیت خواب خود مصرف کند. اما اگر فرد بدون داشتن مشکل جدی روانپزشکی دچار اختلال خواب است و با رعایت بهداشت خواب نیز خواب مطلوبی ندارد، مصرف داروهای خواب‌آور ممکن است به او کمک کند.
بسیاری از مراجعین نگرانی‌هایی در مورد داروهای خواب‌آور دارند که مهم‌ترین آن‌ها ترس از وابستگی به این داروهاست. واقعیت این است که داروهای خواب‌آور از زمان‌های قدیم توسط روانپزشکان و پزشکان تجویز می‌شوند، اما در طی این مدت، این داروها تغییرات قابل توجهی داشته‌اند.
داروهای خواب‌آور قدیمی ممکن بود به سرعت اثر خود را از دست بدهند و فرد برای دستیابی به اثر مناسب نیاز به مصرف بیشتر آن‌ها داشت. اما داروهای امروزی خواب‌آور، وقتی تحت نظر روانپزشک و بر اساس نیاز فرد و مقدار مناسب تجویز شوند، نگرانی زیادی در مورد مصرف بی‌رویه و وابستگی به همراه نخواهند داشت. البته تمامی داروها نمی‌توانند به طور ناگهانی متوقف شوند و در صورت لزوم، کاهش یا قطع مصرف آن‌ها باید تحت نظر پزشک انجام شود.
خوشبختانه در حال حاضر، داروهای خواب‌آوری در بین داروهای روانپزشکی موجودند که احتمال وابستگی به آن‌ها تقریباً وجود ندارد، اما بسیار مهم است که افراد بدانند خود درمانی در کلیه زمینه‌های پزشکی و به ویژه در بی‌خوابی می‌تواند منجر به عوارض نامطلوبی شود و برای شروع و ادامه درمان به روانپزشک یا پزشک فوق تخصص اختلالات خواب مراجعه نمایند.