چنانچه بخواهیم نامی از بزرگترین آهنگسازان موسیقی ایران ببریم، پرویز مشکاتیان به‌طور قطع در این فهرست خواهد درخشید. او آهنگسازی است که توانسته آثار بی‌نظیری را در هم‌نشینی با هنرمندان برجسته هم‌عصر خود خلق کند. یکی از این آثار ماندگار، آلبوم موسیقی «دودِ عود» به صدای محمدرضا شجریان و تنظیم کامبیز روشن‌روان است که همچنان همایون شجریان در کنسرت‌های خود به اجرای تصنیف «دود عود» پرداخته و با استقبال گرمی مواجه می‌شود.
امروز ۲۴ اردیبهشت‌ماه، سالروز تولد یکی از برجسته‌ترین آهنگسازان موسیقی ایرانی یعنی «پرویز مشکاتیان» است که در دوره خلاقیت خود آثار تاثیرگذاری را به انتشار رسانده است.
همانگونه که پیش‌تر اشاره کردیم، یکی از کارهای درخشان مشکاتیان آلبوم موسیقی «دود عود» است که به جز شجریان و روشن‌روان، علی اصغر بهاری و داریوش طلایی هم وظیفه نواختن کمانچه و تار را در دو قطعه از این آلبوم برعهده داشته‌اند.
امروز که در بزرگداشت تولد زنده‌یاد مشکاتیان قرار داریم، با پویا سرایی (آهنگساز و مدرس دانشگاه) گفت‌وگویی انجام دادیم تا نگاهی به آلبوم «دود عود» و همچنین جایگاه مشکاتیان در موسیقی ایران بیندازیم که در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.
ـ آلبوم «دود عود» که با حضور اساتید نام‌آور موسیقی ایران تهیه شده، چه اعتبار و جایگاهی در موسیقی ایران دارد؟
این آلبوم از چندین جنبه بسیار ارزنده و گرانبهاست. اما پیش از پرداختن به ویژگی‌های آلبوم «دود عود»، ضروری است اشاره کنیم که ارزیابی آثار هنری به‌طور عمومی همیشه امکان‌پذیر نیست. به سادگی نمی‌توان گفت که به خاطر حضور یک یا چند هنرمند مطرح، اثر الزاما باکیفیت است یا خیر، یا به همین دلیل می‌توان آن را یک اثر خوب تلقی کرد.
در واقع، در سال‌های اخیر موسیقی ایرانی از چنین ارزیابی‌های نادرست آسیب‌های زیادی دیده است. اشخاص زیادی بوده‌اند که فقط در یک مقطع زمانی آثار موفقی خلق کرده‌اند و پس از آن با کاهشی در کیفیت آثارشان مواجه شده‌اند. اما از آنجایی که این افراد مشهور بودند و آثارشان نیز در رده موسیقی ایرانی به شمار می‌رفت، این باور شکل گرفت که آثارشان حتما باکیفیت است. حاصل این روند به وضعیت فعلی موسیقی بازمی‌گردد.
اما آلبوم موسیقی «دود عود» اثر بسیار فنی، جذاب و نمایانگر هنر کلاسیک ایرانی است و از تمامی جنبه‌ها به خوبی تولید شده است. حقیقتا در این آلبوم ساز و آواز قوی و مشخص به چشم می‌خورد و قطعات آن توانایی جذب عموم را دارند. به‌عنوان نمونه، تصنیف «دود عود» هم از لحاظ فنی یک اثر موفق است و هم در کنسرت‌های همایون شجریان مخاطبان زیادی را به خود جذب می‌کند؛ چراکه برای آنها قابل درک است و از لحاظ فنی به خوبی طراحی شده است.
ـ آلبوم «دود عود» چه تحولی در موسیقی ایران ایجاد کرد؟
تجزیه و تحلیل اینکه هر اثر هنری چه تحولی باید نسبت به آثار پیشین خود ایجاد کند، کار دشواری است، چون موارد محدودی برای این منظور در اختیار داریم.
این اثر در زمانی تولید شد که این اساتید در جست‌وجوی هم بودند. واقعیت این است که پیش از جشن هنر شیراز، عموماً تنبک یا تار به صورت جداگانه نواخته می‌شد و خواننده‌ای تنها با ساز، یک اثر قدیمی از دوران قاجار را اجرا می‌کرد. اما از زمان جشن هنر شیراز، فرم‌های جدیدی در موسیقی ایرانی در حال ظهور بود؛ به گونه‌ای که شاید سال‌ها زمان لازم بود تا این اساتید بتوانند اثری بسازند که با فرم ارکسترال همخوانی داشته باشد و در عین حال روش و ارادت خود را نسبت به هنر و فرهنگ ایرانی حفظ کنند.
این اثر به‌نوعی اولین قدم برای عبور از format اجرای تک‌ساز به همراه یک خواننده به سمت ایجاد یک ساختار ارکسترال بوده است، در حالی که ساز و آواز هم در آن موجود است. به واقع، آلبوم «دود عود» پیشرفته‌ترین نماد ایده‌ای است که در سال‌های ۵۰ هجری شمسی شکل گرفته بود.
ـ تاثیر حضور کامبیز روشن‌روان در این اثر بر موفقیت او چیست؟ به خصوص با این که یکی از ماندگارترین آثار آلبوم یعنی «قطعه برای سنتور و ارکستر» اثر او بود، با این حال نامش به عنوان آهنگساز در کنار مشکاتیان یاد نشده است!
حضور آقای روشن‌روان در این اثر به‌عنوان تنظیم‌کننده، نمایانگر طرز فکری است که امروز به وفور در میان افراد نمی‌بینیم؛ چراکه امروزه ممکن است افراد به دلایل مالی یا به جهت شهرت خود سعی کنند تمامی جنبه‌های یک پروژه را به تنهایی حتی در حوزه‌هایی که توانایی ندارند به عهده بگیرند. این نوع همکاری در زمانی صورت گرفت که چنین رویکردی در آن نسل بسیار قوی‌تر از امروز وجود داشت.
استاد مشکاتیان در آثار خود عموماً کارهایی ندارند که از لحاظ فنی به‌صورت کامل تنظیم شده باشد و ساختاری را پدید آورد که بتوان آن را چندصدایی نامید.
حضور آقای روشن‌روان در این آلبوم نشان دهنده آگاهی ایشان از توانایی‌های خود است؛ در نتیجه، تنظیم ارکسترال کار به فردی چون روشن‌روان سپرده شد.
کار انجام شده در این آلبوم، از جمله همکاری‌های خاص هنرمندان موسیقی است که تبدیل به مرجع خاصی شده است. در واقع، اطلاعات کمی در مورد هارمونی ایرانی وجود دارد و اگر هم هر فردی در آثارش تلاش کرده باشد، عمدتا زیر نظر سلیقه خود بوده است. اما پایان‌نامه‌ای نوشته شده که به تحلیل چندصدایی این آلبوم پرداخته و بر اساس نتایج آن، مشخص می‌شود که آلبوم «دود عود» در زمینه تنظیم، هارمونی و چندصدایی به ویژگی‌های خاصی دست یافته و آقای روشن‌روان در تنظیم این اثر، شیوه‌های نو و فنی را به کار گرفته‌اند که می‌تواند به‌عنوان مرجع آموزشی برای دیگر آهنگسازان مطرح شود.
در حقیقت، آقای روشن‌روان پیش از تولید این اثر کمتر شناخته شده بودند، اما توانسته‌اند با کار کردن در کنار هنرمندان برجسته آن زمان، قابلیت‌های خاصی از خود را به نمایش بگذارند.
در این قسمت می‌توانید اثر «قطعه برای سنتور و ارکستر» از آلبوم «دود عود» را بشنوید:
ـ درباره انتساب «قطعه برای سنتور و ارکستر» در این آلبوم نظرتان چیست؟
در مورد انتساب این قطعه به یکی از دو هنرمند که در ذهن عموم به هر دو نسبت داده می‌شود، صحبت کردن کار دشواری است. اما نکته‌ی اصلی این‌جاست که این قطعه به‌خوبی نوشته شده و از لحاظ فنی بسیار قوی است؛ به‌گونه‌ای که در دستگاه نوا قسمت‌هایی داریم که صداهای بسیار مهجور دارد و تضاد عجیبی با دستگاه نوا ایجاد می‌کند. این اثر آنقدر هوشمندانه و ماهرانه ساخته شده که حتی با وجود آن که توسط بسیاری از نوازندگان سنتور اجرا شده و بسیاری هم نوت آن را حفظ کردند، اگر از آنها سوال شود که این قطعه در چه سازگاهی است، ممکن است همگی بگویند در دشتی یا شور است! اما کمتر کسی می‌پرسد که چرا آلبومی که کل آن و ساز و آوازش در یک سازگاه دیگر است، این قطعه باید در دشتی باشد؟
واقعاً فقط صدای شبیه به شور و دشتی از این اثر می‌شنویم و در انتهای آن که با فرودی همراه است، تازه متوجه می‌شویم که تمام مدت در مسیر دیگری حرکت کرده‌ایم و این اثر در سازگاهی متفاوت قرار دارد. این مساله به تفکر عمیق و شناخت از دستگاه‌های موسیقی ایرانی نیاز دارد.
ـ چرا مشکاتیان در موسیقی ایران اهمیت دارد؟
استاد پرویز مشکاتیان از زوایای مختلف برای موسیقی ایران دارای ارزش و اهمیت فراوانی هستند؛ نخست اینکه آنها تغییراتی در سنت سنتورنوازی ایجاد کردند که تا پیش از آن مربوط به استاد فرامرز پایور بود. در واقع، در آثار استاد مشکاتیان به پایه‌ها و فرم‌ها، ریتم‌ها و پیچیدگی‌های جدیدی می‌رسیم که سابقه نداشت. همچنین استاد مشکاتیان توجه خاصی به هنر اقوام، به ویژه خرده‌فرهنگ‌های شرق و شمال خراسان و کردستان نشان داده‌اند که پیش از ایشان در سنت‌های سنتورنوازی چندان مورد توجه نبوده است.
در حقیقت، عیار تکنیک نوازندگی ساز سنتور به‌واسطه ایشان دگرگون شده است.
علاوه بر این، درک استاد مشکاتیان از شعر و ادبیات ایران هم از اهمیت خاصی برخوردار است. ایشان در حوزه آثار باکلام خود نشان داده‌اند که با شناختی صحیح از شعر، تحولاتی در تلفیق شعر و موسیقی ایجاد کرده‌اند، با وجود هجاهایی که در ساختار عروضی وجود دارد. به جرأت می‌توان گفت استاد مشکاتیان تاکنون بزرگترین تصنیف‌ساز در موسیقی ایران هستند و هیچ یک از هم‌دوره‌ای‌های ایشان تنها نمی‌توانند حتی در حد ایشان تصنیفی قوی بسازند، هرچند در کارنامه ایشان نمونه‌های بسیاری از آثار باکیفیت وجود دارد.
در این بخش می‌توانید قطعه «طلوع» را گوش کنید:
ـ نظر شما درباره بهترین اثر آقای مشکاتیان چیست؟
اگر بخواهیم بهترین اثر ایشان را بر پایه معیارهای فنی و آکادمیک انتخاب کنیم، قطعه «طلوع» استاد مشکاتیان به‌طور قطع یک اثر بسیار شگفت‌انگیز به حساب می‌آید. این قطعه در دستگاه نوا قرار دارد و به تدریج گسترش می‌یابد. این اثر از یک نقش‌مایه بسیار کم حرکت ساخته شده که توانایی بسط و گسترشی شگفت‌آور را می‌طلبد، به‌طوری که آهنگساز با آن تم ابتدایی، توانسته به خوبی اثر را به پیش ببرد. این قطعه هم مانند قطعه برای سنتور و ارکستر آلبوم «دود عود» از آغاز در شور شروع می‌شود و در انتها خود را معرفی می‌کند که در چه سازگاهی است.
استاد مشکاتیان آثار بسیار خوبی دارند که واقعا صحبت درباره آنها دشوار است.
این هنرمند مانند یک نگین بی‌نظیر در عرصه موسیقی است. شیدایی، ذوق، توان و درک عمیق او از دستگاه‌های موسیقی ایرانی، همچنین تسلطش بر دیگر سازهای ایران و حتی ویولن، همگی دست به دست هم داده و شخصیتی نظیر مشکاتیان را پدید آورده که جزو پنج هنرمند برتر موسیقی ایرانی در صد سال اخیر شمرده می‌شود.