رسول سلیمی: با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در موضع ژئواستراتژیک ژاپن در سطح جهانی، اخیراً توکیو با کاهش قابل توجهی در عملکرد اقتصادی مواجه شده است و تحلیل‌گران سیاسی دلایل این وضعیت را به شرح زیر بیان کرده‌اند:
۱. کاهش موقعیت اقتصادی ژاپن بر روی صحنه جهانی: بر اساس داده‌های منتشر شده در فوریه ۲۰۲۴، اقتصاد ژاپن در سه ماهه آخر سال ۲۰۲۳ به رتبه چهارم سقوط کرد و پس از آلمان قرار گرفت. تولید ناخالص داخلی اسمی ژاپن در سال ۲۰۲۳ به ۴.۲ تریلیون دلار رسید، در حالی که این رقم در مقایسه با ۴.۵ تریلیون دلار تولید ناخالص داخلی آلمان، تنها ۱.۹ درصد افزایش نشان می‌دهد. کارشناسان اقتصادی اعتقاد دارند که افت شدید ارزش ینی که نسبت به دلار امریکا دارد، منجر به کاهش تولید ناخالص داخلی ژاپن شده است.
۲. مشکل جمعیت: ژاپن در حال حاضر با معضل کمبود جمعیت روبرو است؛ در حالی که توکیو با کمبود نیروی کار به مراتب بیشتری نسبت به برلین مواجه است و همچنین نرخ زاد و ولد همچنان پایین باقی مانده است. این وضعیت سبب شده که اقتصاددانان انتظار داشته باشند فاصله میان اقتصادهای ژاپن و آلمان افزایش یابد. بر اساس یک پژوهش، نرخ تولد در آلمان به پایین‌ترین حد خود در ۱۵ سال اخیر کاهش یافته است.
تحقیقات نشان می‌دهد که بحران‌های جهانی ممکن است به‌عنوان عامل موقتی در ایجاد این شرایط نقش داشته باشند. در همین راستا، موسسه فدرال تحقیقات جمعیت آلمان اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۳ شاهد کاهش چشمگیری در تعداد تولدهای زنده بوده و این رقم به کمترین میزان از سال ۲۰۰۹ رسیده است. بر اساس آخرین آمار رسمی، تعداد تولدها در ژاپن در نیمه اول سال ۲۰۲۳ به پایین‌ترین حد خود رسید، به‌طوری‌که طبق گزارش وزارت بهداشت، کار و رفاه، از ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۳ حدود ۳۷۱ هزار تولد در ژاپن ثبت شده است که کمترین آمار به ثبت رسیده در نیمه اول سال به شمار می‌آید. نسبت به مدت مشابه در سال قبل، این عدد ۳.۶ درصد کاهش (معادل ۱۳۸۹۰ تولد کمتر) یافته و این کمترین رکورد از زمان آغاز انتشار داده‌های قابل مقایسه در سال ۲۰۰۰ است و دومین سال متوالی است که تعداد تولدها به زیر ۴۰۰ هزار نفر کاهش می‌یابد.
۳. تاثیر بر موقعیت بین‌المللی توکیو: هرچند که افت رتبه اقتصادی ژاپن عمدتاً ناشی از کاهش ارزش ین در برابر دلار امریکا بوده است، اما این موضوع به‌طور قابل توجهی بر موقعیت و تصویر ژاپن در عرصه‌های بین‌المللی تاثیر گذاشته و محبوبیت نخست وزیر فومیو کیشیدا را در سال‌های اخیر به‌شدت کاهش داده است. بر اساس گفته‌های صندوق بین‌المللی پول، کاهش رتبه ژاپن بر سطح بین‌المللی پیش‌بینی می‌شود که با خیال قرارگیری هند در رتبه بالاتر از ژاپن در سال ۲۰۲۶ و آلمان در سال ۲۰۲۷ نسبت به تولید ناخالص داخلی، تشدید می‌شود.
چالش‌های ژاپن در سال جدید میلادی
تلاش هر کشوری برای تبدیل‌شدن به یک قدرت بزرگ و تاثیرگذار در نظام بین‌الملل کنونی الزامی از جمله حداکثرسازی توانمندی‌های جامع خود و همچنین غلبه بر چالش‌ها و محدودیت‌هایی است که در مسیر این هدف وجود دارد، خواه این چالش‌ها در فضای داخلی باشد یا در سطح جهانی. بنابراین، کشورهایی که صرفاً در زمینه نظامی برتری دارند، نمی‌توانند بدون تقویت قدرت‌های اقتصادی و اجتماعی به رقابت با دیگر کشورها بپردازند و به‌عنوان یک قدرت بزرگ شناخته شوند.
با دقت در وضعیت کنونی ژاپن، می‌توان مشاهده کرد که این کشور با چالش‌ها و موانع عمده‌ای در تلاش برای بهبود موقعیت خود نسبت به سایر کشورها مواجه است. به اختصار این وضعیت به شرح زیر است:
۱. چالش ظهور چین: قدرت و نفوذ روزافزون چین در نظام بین‌المللی، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها برای آرزوهای ژاپن در راستای ارتقای موقعیت اقتصادی به شمار می‌رود. توکیو به‌عنوان یک تهدید استراتژیک بی‌سابقه برای امنیت ملی خود، به چین می‌نگرد و همچنین به‌طور پیوسته تلاش می‌کند تا در میدان رقابت با پکن در مناطق مختلف دنیا مانند آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین فعالیت کند.
۲. تداوم تهدیدات امنیتی در آسیا: عوامل امنیتی متعددی وجود دارد که مانع از آرزوهای ژاپن برای ارتقاء جایگاه اقتصادی‌اش می‌شود. به‌ویژه محدودیت‌هایی که بر تحرک اقتصادی ژاپن در قاره آسیا به‌عنوان تهدیدی برای امنیت ملی‌اش تحمیل شده، از قبیل تشدید تنش‌ها در دریای چین جنوبی، ادامه بحران در شبه جزیره کره بدون هرگونه راه‌حل، در کنار بحران تایوان، و همچنین تقویت همکاری‌های نظامی و امنیتی میان چین و روسیه، به‌علاوه سایر چالش‌های مرتبط با امنیت دریایی در این ناحیه، از جمله مسائلی است که ژاپن را با مشکلات جدی روبرو کرده است.
۳. تبدیل به یک قدرت هسته‌ای: برخی کارشناسان معتقدند که موفقیت ژاپن در مواجهه با چالش‌های ناشی از چین، کره شمالی و روسیه، در دو راهی برای تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ وابسته به انرژی هسته‌ای خواهد بود. قابلیت‌های هسته‌ای چین به‌عنوان یک تهدید فزاینده، زرادخانه در حال رشد سلاح‌های هسته‌ای کره شمالی و لحن خصمانه آن نسبت به همسایگانش و نیز “چتر هسته‌ای” ایالات متحده که حمایت نظامی از ژاپن را فراهم می‌کند، به‌طور فزاینده‌ای در حال کاهش است.
۴. چالش‌های عمیق داخلی: در کنار چالش‌های خارجی، ژاپن با مشکلات عمیق داخلی نیز روبروست که ممکن است آرزوهایش برای تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ را محدود کند، از جمله کاهش جمعیت، نابرابری فزاینده میان شهروندان ژاپنی و عدم تمایل رأی‌دهندگان برای شرکت در انتخابات که تدریجاً ژاپن را از معیارهای یک کشور دموکراتیک دور می‌کند. علاوه بر این، بزرگ‌ترین جمعیت سالخورده دنیا، کاهش سریع نرخ تولد، حجم عظیم بدهی‌های عمومی و بلایای طبیعی فزاینده ناشی از تغییرات اقلیمی، به همراه کاهش دستمزدها و تشدید نابرابری درآمد در جامعه، همگی چالش‌های عمیق و ریشه‌داری را برای ژاپن رقم زده‌اند.
درنتیجه‌گیری نهایی، می‌توان اذعان کرد که ژاپن دارای قابلیت‌ها و عناصر قدرتمندی است که آن را در زمره قدرت‌های تاثیرگذار در نظام بین‌الملل قرار می‌دهد، به‌خصوص با توجه به دیدگاه‌ها و برنامه‌های دیپلماتیک فراهم شده توسط نخست‌وزیر فعلی‌اش، فومیو کیشیدا، که به دنبال تبدیل ژاپن به یکی از قدرت‌های بین‌المللی اثرگذار در سطوح منطقه‌ای و جهانی بوده است. اما با این حال، تداوم نفوذ ژاپن در سطح جهانی به توانایی‌اش در مقابله با بسیاری از چالش‌ها و محدودیت‌های داخلی و خارجی وابسته است که ممکن است مانع از تحقق آرزوهای آن برای به‌دست‌آوردن موقعیت و نقشی مطلوب در نظام بین‌الملل شود. میان این چالش‌ها می‌توان به ظهور چین، بی‌ثباتی امنیتی در آسیا و همچنین تضعیف اقتصاد ژاپن اشاره کرد، که اصلاحات در آن یکی از عوامل اصلی تعیین‌کننده برای آینده موقعیت ژاپن در دنیای کنونی به شمار خواهد رفت.
۳۱۱۲۱۳