محمد معینی نوده در مورد شایع‌ترین بیماری خونی که کم‌خونی فقر آهن است، توضیح داد: خون مایعی است که در سرتاسر بدن در حال گردش می‌باشد و تمامی بخش‌های بدن با آن ارتباط دارد. بدون تردید، می‌توان گفت خون تنها سیستمی است که تمام اجزای بدن را پوشش می‌دهد و نمی‌توان بخشی از بدن را یافت که در آن خون وجود نداشته باشد؛ به همین دلیل، خون تحت تأثیر سایر بیماری‌ها قرار می‌گیرد.
وی همچنین به این نکته اشاره کرد که در کل، خون از سه نوع سلول اصلی که توسط مغز استخوان تولید می‌شوند، تشکیل شده است. مایع خون از عناصر مختلفی تشکیل یافته است. یکی از این سه عنصر، گلبول‌های سفید هستند که جزو ارکان دفاعی و سیستم ایمنی بدن محسوب می‌شوند. عنصر دیگر گلبول‌های قرمز است که بیشترین تعداد سلول‌ها را شامل می‌شود و رنگ سرخ خون به آن نسبت داده می‌شود. وظیفه این گلبول‌ها، انتقال اکسیژن و دی‌اکسید کربن از ریه‌ها به بافت‌ها و بلعکس می‌باشد. آخرین عنصر پلاکت‌ها هستند که ذرات کوچک در گردش خون به شمار می‌روند و بخشی از سیستم انعقادی بوده و از خونریزی جلوگیری می‌کنند.
معینی نوده همچنین تصریح کرد: خون شامل اجزای دیگری چون پروتئین‌ها، الکترولیت‌ها و مواد مغذی است که در جریان خون معلق هستند. این پروتئین‌ها و مواد مغذی ممکن است توسط کبد، روده‌ها و یا دیگر ارگان‌ها تولید و به خون منتقل شوند. بسیاری از هورمون‌های بدن از طریق غدد درون‌ریز در گردش خون جاری می‌باشند.
فوق تخصص خون و سرطان بزرگسالان یادآور شد: وقتی از کم‌خونی صحبت می‌شود، به معنای کاهش شمار گلبول‌های قرمز و محتوای هموگلوبین آن‌ها است. کم‌خونی فقر آهن رایج‌ترین نوع این اختلال به شمار می‌رود. شیوع کم‌خونی فقر آهن در جوامع مختلف بسته به موقعیت جغرافیایی متفاوت است. در مناطق کم‌برخودار و فقیر، این مشکل به ویژه در میان زنان در سنین باروری به حدود ۵۰ درصد می‌رسد، به این ترتیب، از هر دو زن جوان که در چنین مناطقی زندگی می‌کنند، یکی از آن‌ها به این کم‌خونی مبتلاست. در حالی که این میزان در زنان جوان در مناطق با وضعیت اقتصادی بهتر فقط ۱۵ درصد است.
وی ادامه داد: این نوع کم‌خونی ارتباط تنگاتنگی با عادات تغذیه‌ای و شرایط بهداشتی زندگی دارد. اگرچه در مردان هم کم‌خونی فقر آهن وجود دارد، ولی عموماً بیشترین آمار آن متعلق به زنان جوان است، چراکه خانم‌ها هر ماه به علت عادت‌های ماهانه مقدار زیادی خون از دست می‌دهند و اگر جایگزینی مناسب از تغذیه نداشته باشند یا مقدار خونریزی بیش از حد معمول باشد، در طول زمان ممکن است به کم‌خونی فقر آهن مبتلا شوند.
معینی نوده اضافه کرد: در صورتی که کم‌خونی فقر آهن در مردان یا زنان بعد از یائسگی تشخیص داده شود، ضروری است که بررسی‌های مربوط به دستگاه گوارش انجام شود؛ زیرا ممکن است به دلیل اختلال در جذب آهن از غذا و مشکلات مربوط به سوء جذب رخ دهد که می‌تواند به شکل خونریزی‌های ناگهانی یا دفع خون مخفی از دستگاه گوارش بروز کند، به طوری که فرد بیمار به آن پی نخواهد برد.
این فوق تخصص خون و سرطان بزرگسالان با ذکر علائم معمول کم‌خونی به ضعف، خستگی و بی‌حالی اشاره کرد و گفت: این وضعیت به کاهش توانایی فرد برای انجام فعالیت‌های روزانه و سنگین منجر می‌شود. زمانی که شمار گلبول‌های قرمز در کم‌خونی کاهش یابد، موجب ضعف و خستگی می‌شود، زیرا نقش اصلی این گلبول‌ها، انتقال اکسیژن به بافت‌های مختلف بدن می‌باشد. کاهش اکسیژن‌رسانی به میزان تحمل فعالیت‌ها آسیب می‌زند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد گفت: رنگ‌پریدگی در افراد به صورت سفیدی مخاط دهان و ناخن‌ها قابل رویت است و در موارد شدیدتر، حتی پوست افراد نیز رنگ‌پریده می‌شود. در صورتی که کم‌خونی به موقع شناسایی نشود، ممکن است به بروز علائم قلبی همچون تپش قلب، تنگی نفس و درد در قفسه سینه هنگام فعالیت منجر شود، به گونه‌ای که برخی بیماران به اشتباه به متخصصین قلب مراجعه می‌کنند.
وی افزود: برخی انواع کم‌خونی ممکن است علائم دیگری نظیر زردی و تغییر رنگ ادرار ایجاد کنند که چندان شایع نیست و به نوع دیگری از کم‌خونی‌ها مرتبط می‌باشد که به آن همولیز، به معنی تخریب گلبول‌های قرمز در جریان خون، گفته می‌شود.
معینی نوده در خصوص تأثیر استرس و تنش‌های محیطی بر پیشرفت این بیماری گفت: استرس و تنش‌های محیطی تأثیر بسزایی بر تمامی بیماری‌ها دارد. هر فرد در حالت بیماری، تحمل و توان جسمی کمتری دارد و وقتی استرس و تنش به آن افزوده شود، شدت علائم برای او فزاینده و محسوس‌تر می‌شود، اما ارتباط مستقیمی بین استرس و تولد کم‌خونی فقر آهن وجود ندارد.
فوق تخصص خون و سرطان بزرگسالان بیان داشت: برخی روش‌ها و سبک‌های زندگی نیز می‌توانند بر کم‌خونی تأثیر بگذارند. آهن موجود در گیاهان به اندازه کافی برای جذب بدن انسان مناسب نیست و دستگاه گوارش انسان نمی‌تواند آهن منابع غذایی گیاهی را به خوبی جذب کند، بنابراین سبک زندگی افراد گیاه‌خوار می‌تواند در طولانی‌مدت به کم‌خونی منجر شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد افزود: جذب آهن در افرادی که جراحی‌های گوارشی مانند جراحی کاهش وزن انجام می‌دهند، مختل خواهد شد. همچنین، افرادی که به هر دلیلی بخشی از معده خود را برداشته‌اند، در درازمدت در زمینه جذب آهن از دستگاه گوارش دچار مشکل می‌شوند. این افراد باید به‌طور دوره‌ای از مکمل‌های آهن استفاده کنند، در غیر این صورت ممکن است دچار کم‌خونی فقر آهن شوند.
وی تصریح کرد: برخی شرایط فیزیولوژیکی نظیر بارداری و شیردهی نیاز به آهن را افزایش می‌دهند؛ زیرا مادر علاوه بر نیاز خود به آهن، باید نیاز جنین و نوزاد را نیز تأمین نماید. اگر پیش از بارداری به واسطه قاعدگی ذخایر آهن کافی نداشته باشد، احتمال ابتلا به کم‌خونی فقر آهن افزایش می‌یابد. خوشبختانه، در دستورالعمل‌های بهداشتی و کشور برای خانم‌های باردار، از نیمه دوم بارداری آهن به‌طور پیشگیرانه تجویز شده و مورد پایش قرار می‌گیرند.
معینی نوده خاطرنشان کرد: به دلیل اینکه مخاطب اصلی ما در مورد کم‌خونی فقر آهن، زنان هستند، لازم است که حتماً ذخایر آهن خود را بررسی کنند تا حتی اگر کم‌خونی خفیفی وجود دارد، پیشگیری انجام شود و وضعیت بدتر نگردد.
این فوق تخصص خون و سرطان بزرگسالان در خصوص نوع دیگری از بیماری کم‌خونی به نام تالاسمی بیان کرد: تالاسمی انواع مختلفی دارد و شایع‌ترین اختلال ژنتیکی در بشر به حساب می‌آید. در کم‌خونی فقر آهن، بحث ژنتیک مطرح نیست و این یک بیماری اکتسابی است که به سبک تغذیه، عادات روزمره و اختلالات گوارشی مربوط می‌شود؛ اما تالاسمی هیچ ارتباطی با امر تغذیه، خونریزی، یا عوامل محیطی ندارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه داد: تالاسمی در واقع به‌علت جهش در ژن تولیدکننده هموگلوبین به وجود می‌آید. هموگلوبین پروتئینی است که داخل گلبول‌های قرمز قرار دارد و وظیفه‌اش انتقال اکسیژن است. در صورت جهش در ژن تولیدکننده هموگلوبین، این پروتئین ممکن است تغییر شکل دهد و تولید آن کاهش یابد یا اصلاً متوقف شود.
وی همچنین افزود: ما حدود ۲۵۰ نوع تالاسمی داریم. نوع تالاسمی به محل وقوع این جهش در ژن وابسته است و بنابراین اشکال مختلفی را ایجاد می‌نماید. خوشبختانه شایع‌ترین نوع تالاسمی، تالاسمی مینور یا خفیف است، در حالی که نوع شدیدتر آن به تالاسمی ماژور معروف است. با غربالگری زوج‌های در آستانه ازدواج و ارائه دستورالعمل‌های پیشگیرانه در مراکز بهداشتی، تلاش می‌شود تا تولد این گروه از بیماران کاهش یابد. علائم تالاسمی ماژور از دوران نوزادی و شیرخوارگی در کودک شروع می‌شود و بچه از شش ماهگی با کم‌خونی‌های شدید و نیاز به تزریق خون مواجه خواهد بود.
معینی نوده اضافه کرد: بیماران مبتلا به تالاسمی ماژور نیاز به پیوند مغز استخوان دارند. در عین حال، برخی انواع تالاسمی مینور مانند تالاسمی آلفا خفیف می‌توانند بدون علامت باشند و حتی هیچ نشانه‌ای از کم‌خونی نداشته باشند، در حالی که تنها سایز گلبول‌های قرمز کمی از اندازه طبیعی کوچکتر است و به جای آن تعداد بیشتری گلبول قرمز تولید می‌شوند.
این فوق تخصص خون و سرطان بزرگسالان بیان کرد: انواع مختلفی از تالاسمی با شدت‌های متفاوت وجود دارد که علائم مختلفی ایجاد می‌کنند. در کل، علائم این بیماران به نوعی مرتبط به علائم کم‌خونی می‌باشد؛ یعنی ضعف، خستگی، و رنگ‌پریدگی. طحال به عنوان یک تصفیه‌کننده در جریان خون عمل می‌کند و وقتی تعداد گلبول‌های قرمز معیوب بالا رود، طحال بزرگ می‌شود، به همین دلیل بزرگی طحال در این بیماران متداول است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید کرد: تالاسمی‌های مینور هیچ اختلالی در زندگی روزمره فرد ایجاد نمی‌کنند. این بیماری معمولاً علامتی برای فرد ندارد و اهمیت آن فقط برای نسل‌های آینده است. به عبارتی، دو نفر که هر دو مبتلا به تالاسمی مینور هستند، باید از ازدواج اجتناب کرده یا اگر تصمیم به ازدواج دارند، بررسی‌های لازم را انجام دهند تا از تولد فرزند مبتلا به تالاسمی ماژور پیشگیری نمایند.
وی تصریح کرد: در بسیاری از موارد، تالاسمی مینور در مردان تا زمانی که آزمایش ندهند، شناسایی نمی‌شود، اما در خانم‌ها به علت وجود تالاسمی مینور، خونریزی قاعدگی و شیوع بیشتر فقر آهن، ترکیبی از این عوامل ممکن است منجر به تشدید کم‌خونی شود. اما به تنهایی، تالاسمی مینور معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند.
معینی نوده گفت: افراد با تالاسمی مینور از بدو تولد تا پایان عمر همراه خود این وضعیت را دارند. اگر در مقطعی از زمان علائمی باشند، این علائم مربوط به تالاسمی مینور نیست و نیازی به درمان هم ندارند؛ چون در بیماری‌های ژنتیکی باید به اصلاح ژن پرداخت، که خوشبختانه در حال حرکت به سمت درمان ژن‌های معیوب هستیم، اما در مورد تالاسمی هنوز به مرحله بالینی نرسیده‌ایم و در مراحل مطالعاتی قرار داریم.
این فوق تخصص خون و سرطان بزرگسالان خاطرنشان کرد: درمان ممکن است با پرداختن به اصلاح ژن‌های معیوب یا روش‌های وابسته به تزریق خون مانوس باشد؛ مانند تالاسمی ماژور و متوسط که نیاز به پیوند مغز استخوان دارند، جایی که سلول‌های بنیادی نرمال از شخصی که دچار تالاسمی نداشته باشد به آنان پیوند زده می‌شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد گفت: تمامی علائمی که در بیماران مبتلا به کم‌خونی فقر آهن مشاهده می‌شود، ناشی از خود کم‌خونی نیستند. علاوه بر آن، بیماران دارای فقر آهن ممکن است علائم دیگری را تجربه کنند که ارتباطی با کم‌خونی ندارند و ناشی از کمبود آهن هستند. برخی افراد ممکن است بی‌قرار شوند و سندروم پای بی‌قرار بیابند، یا دچار اختلال خواب، ضعف و بی‌حالی شدیدتر از کم‌خونی شوند، و همچنین تمایل به خوردن مواد غیرمعمولی همچون یخ، برنج خام، خاک، مهر نماز و… داشته باشند که این علائم به خودی خود با کم‌خونی قابل توجیه نیست و به کمبود آهن ربط دارد.
وی ادامه داد: آهن بر متابولیسم در سلول‌های عصبی تأثیرگذار است و هنگامی که افراد دچار کمبود آهن شوند، علائم مرتبط با این کمبود بروز می‌کند که با جبران آهن به مقدار مورد نیاز، این علائم بسیار سریع‌تر از نشانه‌های کم‌خونی رفع می‌شوند.