شب یلدا، که آخرین شب پاییز و آغاز زمستان است، در فرهنگ ایرانی دارای داستان‌ها و معانی عمیقی است. واژه یلدا منشأ سریانی دارد و به معنای زایش تعبیر می‌شود. برخی از کارشناسان بر این باورند که ایرانیان باستان، به دلیل ارتباط تنگاتنگی که با علم نجوم داشتند، در این شب بی‌خوابی کشیده و با هم به شعرخوانی و قصه‌گویی می‌پرداختند تا مشغولیت خود را با غیبت طولانی خورشید و تاریکی و سرمای هوا به فراموشی بسپارند. اما سوال اینجاست که در آسمان بالای سر ما چه تغییراتی رخ می‌دهد که روزها کوتاه و شب‌ها طولانی‌تر می‌شوند و انقلاب زمستان آغاز می‌گردد؟ آیا واقعاً شب اول دی‌ماه به عنوان طولانی‌ترین شب سال شناخته می‌شود و روز اول دی‌ماه به کوتاه‌ترین روز سال بدل می‌گردد؟
براساس گزارش ایرنا، کاظم کوکرم در خصوص شب یلدا و تفسیر نجومی آن توضیح داد: در امسال، شب یلدا قرار است در جمعه شب ۳۰ آذر برگزار شود که برای بسیاری از مناطق نیمکره شمالی، به عنوان طولانی‌ترین شب سال شناخته می‌شود.
او ادامه داد: به هنگامی که ما به شب یلدا می‌رسیم، از دیدگاه نجومی، خورشید به نقطه انقلاب زمستانی که در آسمان قرار دارد، نزدیک می‌شود. این نقطه، جایی است که خورشید بیشترین نزدیکتی را به نیمکره جنوبی در مقایسه با نیمکره شمالی دارد؛ یعنی در زمان انقلاب زمستانی، خورشید به قطب جنوب نزدیک‌تر و به قطب شمال دورتر است.
به بیان ساده‌تر، در روزی که خورشید وارد انقلاب زمستانی می‌شود، سایه‌ها در بعد از ظهر، بیشتر از هر روز دیگر سال کشیده‌تر می‌شوند. به این ترتیب، اگر ما یک نشانه مثل شاقول یا میله‌ای که به صورت عمود بر زمین قرار داده شده است، در زمان اذان ظهر در نظر بگیریم، در سایر روزهای سال این نشانه سایه‌ای دارد، ولی در روز انقلاب زمستانی سایه به بیشترین طول خود می‌رسد که به علت کم بودن ارتفاع خورشید در آن زمان است.
شب اول دی در تهران، یک ثانیه بلندتر از شب یلداست
این منجم آماتور توضیح داد: لحظه‌ای که خورشید به نقطه انقلاب زمستانی می‌رسد، امسال در اول دی‌ماه واقع می‌شود؛ به گونه‌ای که در حوالی ساعت ۱۲ و ۵۰ دقیقه ظهر به وقت ما در ایران، خورشید به این نقطه می‌رسد. برخی سال‌ها این لحظه در ۳۰ آذر و برخی دیگر در اول دی‌ماه اتفاق می‌افتد.
وی ادامه داد: اینکه این لحظه در نیمه روز اول دی‌ماه قرار دارد، به معنای وقوع یک پدیده جالب است. به عنوان مثال، در تهران، شب اول دی‌ماه امسال تقریباً یک ثانیه از شب یلدا که در ۳۰ آذر است، طولانی‌تر می‌شود. باوجود این، در بسیاری از شهرهای ایران، طول شب‌های ۳۰ آذر و اول دی تقریباً یکسان است.
این منجم آماتور افزود: در مناطق مختلف تهران و همچنین از شمالی‌ترین تا جنوبی‌ترین نقاط کشور، شب‌های ۳۰ آذر و اول دی به نسبت شب قبل و بعد از این دو شب حدود ۳ تا ۴ ثانیه طولانی‌تر است؛ بنابراین به طور تئوری می‌توان گفت که رویداد جالبی در حال وقوع است و اگر موفق نشدید شب یلدا را در ۳۰ آذر جشن بگیرید، می‌توانید در اول دی‌ماه نیز این جشن را برپا کنید. همچنین اول دی با شب میلاد حضرت فاطمه زهرا (س) مصادف شده است که روز بعدش در ایران روز مادر نامیده می‌شود و فرصتی خوب برای دور هم جمع شدن خانواده‌هاست.
به این ترتیب، هم شب جمعه یعنی ۳۰ آذر و هم شنبه شب یعنی اول دی، هر دو به عنوان بلندترین شب‌های سال ۱۴۰۳ شناخته می‌شوند و به طور خاص، برای برخی شهرها، از جمله تهران، شنبه شب یک ثانیه حتی طولانی‌تر خواهد بود؛ بنابراین شب ۳۰ آذر، به عنوان شب یلدای امسال، در حقیقت تنها بلندترین شب سال نیست و از نظر نظری و محاسبات نجومی، ما دو شب یلدا داریم.
این خبرنگار علوم در پایان افزود: از روز بعد از یکم دی‌ماه یعنی از دوم دی، به تدریج طول روزها افزایش یافته و طول شب‌ها کاهش می‌یابد و این روند تا سی و یکم خرداد و یکم تیرماه سال آینده ادامه خواهد داشت. در آن زمان ما به بلندترین روز و کوتاه‌ترین شب سال خواهیم رسید و این چرخه همواره در طبیعت وجود دارد و در تقویم هجری شمسی با دقت بسیار زیاد محاسبه می‌شود؛ این یکی از جذابیت‌های تقویم و علم نجوم است.
چرا شب اول دی، طولانی‌ترین شب سال نیست
دبیر نجوم و تقویم نیز در رابطه با اینکه چرا امسال فقط شب یلدا به عنوان بلندترین شب سال در نظر گرفته نمی‌شود، گفت: در سال جاری، طول شب از غروب خورشید در ۳۰ آذر تا طلوع آفتاب یکم دی در تهران ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه و ۲ ثانیه است؛ در حالی که این زمان از غروب خورشید در یکم دی تا طلوع خورشید در دوم دی برابر با ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه و ۳ ثانیه است. هنگامی که این زمان‌ها را برای شمالی‌ترین نقطه ایران یعنی روستای بورآلان در شهرستان ماکو محاسبه می‌کنیم، طول شب در هر دو شب ۳۰ آذر و یکم دی، ۱۴ ساعت و ۳۹ دقیقه و ۲۰ ثانیه و در جنوبی‌ترین نقطه یعنی روستای پسابندر در شهرستان دشتیاری، هر دو شب ۳۰ آذر و یکم دی، ۱۳ ساعت و ۲۵ دقیقه و ۳۷ ثانیه خواهد بود.
علی ابراهیمی سراجی، ادامه داد: بنابراین، طولانی‌ترین شب سال همیشه به ۳۰ آذر منطبق نمی‌شود. دلیل این اتفاق به قرارداد شیوه استخراج هجری شمسی به عنوان تقویم رسمی ایران از نوروز ۱۳۰۴ شمسی برمی‌گردد.
او توضیح داد: قانونی به نام «تبدیل بروج به ماه‌های فارسی» ۹۹ سال پیش در پنجمین دوره مجلس شورای ملی تصویب شد که اساس تقویم کنونی ما را شکل داد. تقویم پیشین که به تقویم هجری شمسی برجی معروف بود، بر اساس مقدار واقعی عبور خورشید از هر برج از صورت‌های فلکی محاسبه می‌شد. بر این اساس، ممکن بود یک ماه در تقویم حتی ۲۹ تا ۳۲ روز باشد و همانند تقویم قمری، این اعداد هر سال به دلیل تغییرات در حرکت انتقالی زمین تغییر پیدا می‌کرد.
میرزا ابوالقاسم خان نجم کسی بود که با محاسبات ریاضی دریافت که خورشید در هر برج به طور میانگین ۳۱ شبانه‌روز در شش ماه اول و ۳۰ شبانه‌روز در نیمه دوم سال را طی می‌کند. این امر ناشی از موقعیت‌های مداری زمین در نیمه اول سال نسبت به خورشید و در نیمه دوم سال به سمت نزدیک‌تر بودن به خورشید است.
وی نتیجه‌گیری کرد: به این ترتیب، تقویم کنونی به صورت قراردادی تنظیم گردید، به گونه‌ای که شش ماه اول ۳۱ روز، پنج ماه دوم ۳۰ روز و اسفند ۲۹ روزه (در سال‌های کبیسه ۳۰ روزه) در نظر گرفته شد تا مجموع آن ۳۶۵ روز باشد.