مسأله استفاده از فیلترشکن و آثار منفی ناشی از آن یکی از موضوعاتی است که در سال‌های اخیر بیشتر مورد بحث قرار گرفته است. اگرچه فیلترشکن‌ها در گذشته نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند، ولی تحمیل محدودیت‌ها برای برخی از پلتفرم‌های خارجی در این دو سال اخیر، باعث گردید تا این آسیب‌ها به وضوح بیشتر احساس شوند.
فیلترشکن چیست؟
، تعاریف متعددی برای فیلترشکن وجود دارد، اما به‌طور کلی می‌توان گفت فیلترشکن‌ها شامل نرم‌افزارها و روش‌های مختلفی هستند که برای عبور از فیلترها استفاده می‌شوند. برخی از آنها کارکردهای امنیتی دارند و با تغییر آدرس آی‌پی کاربران، مانع از هک شدن آنها می‌شوند. با این حال، برخی دیگر از نرم‌افزارها که در قالب فیلترشکن عرضه می‌شوند، می‌توانند بدافزارهایی باشند که از سوی هکرها به منظور سو استفاده از کاربران طراحی شده‌اند.
کارشناسان در این زمینه اشاره می‌کنند که بدافزار بودن ویژگی اختصاصی وی‌پی‌ان نیست و می‌تواند در خصوص همه اپلیکیشن‌ها صدق کند؛ حتی یک اپلیکیشن ساده مانند ماشین حساب نیز ممکن است ویژگی‌های بدافزاری داشته باشد. با این حال، محدودیت برخی از پلتفرم‌ها، مردم را به استفاده از وی‌پی‌ان‌ها و اپلیکیشن‌های ناشناس سوق داده که این مسئله می‌تواند به دسترسی غیرمجاز به اطلاعاتی مانند مکان و لیست مخاطبان منجر شود و از این اطلاعات سوءاستفاده گردد.
در دو سال اخیر بارها هشدار داده شده که استفاده از وی‌پی‌ان‌ها می‌تواند به آسیب‌پذیری دستگاه‌های کاربران منجر شود، چرا که این امر راه نفوذ هکرها به دستگاه‌های الکترونیکی مانند تلفن‌های همراه را تسهیل می‌کند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که مردم تا حد امکان از آنها استفاده نکنند. علاوه بر این آسیب به دستگاه‌های الکترونیکی، افزایش حملات سایبری در سال‌های اخیر نیز از جمله نگرانی‌های ناشی از استفاده از فیلترشکن‌ها محسوب می‌شود. این مسئله، قوی شدن عزم برای مقابله با فیلترشکن‌ها و آسیب‌های ناشی از آن را به دنبال داشته است.
حدود دو سوم مشترکان تلفن همراه از فیلترشکن‌ها استفاده می‌کنند که بسیاری از آنها به‌واسطه منابع غیررسمی تأمین می‌شوند و باعث می‌شود که گوشی‌ها یا دستگاه‌ها به عنوان وسیله‌ای برای حمله به زیرساخت‌های کشور به کار گرفته شوند که این موضوع تهدید جدی برای امنیت سایبری کشور است.
دستور رئیس جمهور برای رسیدگی به فروش فیلترشکن
تحقیقات نشان می‌دهد که نگرانی‌ها از استفاده فیلترشکن‌ها به دو تقسیم اصلی می‌شود؛ بخش اول فیلترشکن‌های رایگان است که کاربران از طریق آنها به صفحات فیلترشده دسترسی پیدا می‌کنند و بخش دوم شامل فیلترشکن‌های پولی است که هزینه‌ای را بر دوش مردم تحمیل می‌کنند.
در این راستا، پیگیری جدی در مورد فیلترشکن‌ها با آغاز به کار دولت چهاردهم دوباره وارد مرحلۀ توجه و بررسی شده است. به‌عنوان مثال، سید ستار هاشمی – وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات – پیش از دریافت رأی اعتماد از نمایندگان مجلس شورای اسلامی تأکید کرد که استفاده از فیلترشکن‌ها در فضای مجازی هزینه‌های اضافی به سبد خانوارها تحمیل می‌کند و بسیاری از حملات سایبری به‌واسطه فیلترشکن‌هایی رخ می‌دهد که به صورت غیرمجاز روی دستگاه‌ها نصب شده‌اند.
در همین راستا، موضوع رسیدگی به فروش فیلترشکن در اولین جلسه شورای عالی فضای مجازی در دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان مطرح شد. رئیس‌جمهور در این جلسه اشاره کرد که برخی افراد با فروش فیلترشکن، مبالغ میلیاردی به‌دست می‌آورند که به نفع کشور نیست و دستوری داد تا این مسئله به‌صورت جدی و دقیق مورد بررسی و تصمیم‌گیری قرار گیرد.
وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات اخیراً اعلام کرده است که طبق آمار منتشر شده، به‌طور متوسط حدود دو سوم مشترکان تلفن همراه از فیلترشکن‌ها بهره می‌برند که بسیاری از آنها از منابع غیررسمی تهیه شده و این مسئله می‌تواند دستگاه‌ها را به بستری برای حمله به زیرساخت‌های کشور تبدیل کند که آسیب جدی به امنیت سایبری می‌زند.
وی همچنین تأکید کرد که استفاده از فیلترشکن‌ها هزینه مالی بر دوش خانوارها داشته و دارای گردش مالی غیرشفاف است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بخشی از این اقتصاد غیرشفاف از جیب دولت خارج شده و به‌جای اینکه به توسعه زیرساخت‌ها اختصاص یابد، به بازار مخفی می‌رود. از نظر فرهنگی، فرزندان ما با انواع محتواهایی مواجه شده‌اند که ممکن است نگرانی‌هایی را به وجود آورد. در شرایطی که پیش از سال ۱۴۰۱ و فضای محدودیت‌ها، چنین مشکلاتی کمتر وجود داشت.
هاشمی همچنین در مورد وابستگی‌های نسبی فروشندگان فیلترشکن گفت: اقدامات امنیتی و اطلاعاتی در این زمینه در حال انجام است، اما به دلایل مختلف ممکن است چندان موثر نباشد. در کوتاه‌مدت ممکن است کمکی کند، اما در بلندمدت کارگشا نخواهد بود. اگر بر روی گردش مالی فروش فیلترشکن تمرکز شود، این مبالغ به سمت رمزارزها می‌رود و عملاً امکان پایش این جریان وجود ندارد.
قبل از اینکه موضوع برخورد با فروش فیلترشکن و فیلترشکن‌ها در دولت چهاردهم مطرح شود، اقداماتی در این زمینه در سال‌های گذشته انجام شده بود. مسئولان در دولت سیزدهم اعلام کرده بودند که فروش فیلترشکن و کسب درآمد از آن مجاز نیست، با این حال هیچگاه جرم‌انگاری صورت نگرفته و تلاش‌هایی در حال انجام است تا این مسئله نه تنها غیرمجاز، بلکه جرم انگاری شود و بالطبع نهادهای ذی‌ربط باید آن را پیگیری کنند. به‌زودی مشخص شد که قوه قضائیه موظف شده با همکاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سایر نهادهای مرتبط، با فروشندگان فیلترشکن‌ها و وی‌پی‌ان‌های غیرمجاز برخورد قانونی کند و متخلفین را مجازات نماید.
طبق این تصمیم، تولیدکنندگان، فروشندگان و توزیع‌کنندگان وی‌پی‌ان‌ها و فیلترشکن‌های غیرمجاز تحت مجازات ماده ۷۵۳ قانون مجازات اسلامی قرار خواهند گرفت و برای اشخاص حقوقی، علاوه بر مجازات مندرج در ماده ۷۵۳، لغو امتیاز و تعطیلی نیز لحاظ خواهد شد.
برخورد با فروشندگان فیلترشکن موثر است؟
به گفته کارشناسان، بسیاری از فروشندگان فیلترشکن مشخص نیستند و فروش در دنیای مجازی به‌واسطه ایمیل‌ها و پیام‌رسان‌ها، تنها با تبادل دو کد انجام می‌شود و شاید بسیاری از عرضه‌کنندگان این خدمات به‌راحتی قابل شناسایی نباشند؛ مانند خطوط تلفن که خدمات تبلیغاتی روی آنها ارائه می‌شود و ممکن است به کلاهبرداری نیز منجر شوند. بنابراین به نظر می‌رسد که دستگیری و مجازات‌هایی که برای فروشندگان فیلترشکن در نظر گرفته شده نمی‌تواند به طور واقعی مانع فعالیت فردی شود که به هر دلیلی به حضور در این فضا نیاز دارد.